Luận văn thạc sĩ về nghiên cứu đa dạng thực vật tại vùng đồi núi Chí Linh, tỉnh Hải Dương

Nghiên cứu tính đa dạng thực vật vùng đồi núi thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương, cung cấp cái nhìn sâu sắc về hệ sinh thái địa phương.

• Tác giả: Nguyễn Công Sỹ
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Thị Xuyến
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Thực Vật Vùng Đồi Núi Thị Xã Chí Linh, Tỉnh Hải Dương
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Quan điểm của nhận thức về đa dạng sinh học
• 1.2. Về thảm thực vật
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Ở vùng đồi núi thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương
• 1.3. Về hệ thực vật
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.3.2. Ở vùng đồi núi thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Đa dạng các kiểu thảm thực vật
• 2.2.2. Đa dạng hệ thực vật
• 2.2.3. Nguyên nhân gây suy giảm nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 2.2.4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa
• 2.3.2. Điều tra theo hệ thống tuyến và ô tiêu chuẩn
• 2.3.3. Phương pháp xác định các nguy cơ suy giảm và đề xuất giải pháp bảo tồn hệ thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI THỊ XÃ CHÍ LINH, TỈNH HẢI DƯƠNG
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí, địa hình tự nhiên
• 3.1.2. Khí hậu thủy văn
• 3.2. Kinh tế xã hội
• 3.2.1. Dân số và lao động
• 3.2.2. Giao thông vận tải
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đa dạng các kiểu thảm thực vật tại vùng đồi núi Chí Linh, tỉnh Hải Dương
• 4.2. Hệ thống các kiểu thảm thực vật
• 4.3. Mô tả các đơn vị phân loại trong hệ thống thảm thực vật
• 4.4. Đa dạng hệ thực vật
• 4.5. Xây dựng danh lục các loài thực vật tại vùng đồi núi thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương
• 4.6. Đa dạng phân loại hệ thực vật
• 4.7. Đa dạng về dạng sống thực vật
• 4.8. Đa dạng về giá trị sử dụng, nguồn gen đặc hữu và quý hiếm
• 4.9. Nguyên nhân gây suy giảm nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 4.9.1. Chặt cây rừng, xâm phạm diện tích rừng làm nương rẫy, trang trại
• 4.9.2. Khai thác trái phép tài nguyên ngoài gỗ
• 4.10. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 4.10.1. Xây dựng các chương trình thâm canh hiệu quả: nhằm mục đích vừa phát triển kinh tế, vừa bảo vệ môi trường ở hệ sinh thái tự nhiên vùng đồi núi
• 4.10.2. Trồng thêm cây có nguồn gốc là cây bản địa thay thế vào diện tích rừng trồng
• 4.10.3. Xây dựng các phương pháp quản lý và giáo dục nhận thức về khai thác hợp lý nguồn tài nguyên rừng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật vùng đồi núi Chí Linh Hải Dương

Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại vùng đồi núi Chí Linh, Hải Dương là một nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên. Vùng này nổi bật với hệ thực vật phong phú, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Việc hiểu rõ về thực vật vùng đồi núi không chỉ giúp bảo tồn mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái và địa lý của Chí Linh Hải Dương

Chí Linh có địa hình đồi núi đa dạng, với khí hậu nhiệt đới gió mùa. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật khác nhau. Hệ sinh thái nơi đây không chỉ phong phú về loài mà còn đa dạng về hình thái và chức năng sinh thái.

1.2. Vai trò của đa dạng thực vật trong hệ sinh thái

Đa dạng thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái. Nó cung cấp thức ăn, nơi cư trú cho động vật và góp phần vào chu trình dinh dưỡng trong tự nhiên. Hệ thực vật cũng giúp cải thiện chất lượng đất và bảo vệ nguồn nước.

II. Thách thức trong bảo tồn đa dạng thực vật tại Chí Linh

Mặc dù có nhiều lợi ích từ đa dạng sinh học, nhưng vùng đồi núi Chí Linh đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển kinh tế không bền vững và khai thác tài nguyên quá mức đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật quý hiếm.

2.1. Nguyên nhân suy giảm đa dạng thực vật

Các hoạt động như chặt phá rừng, khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đang làm giảm đáng kể số lượng loài thực vật. Những nguyên nhân này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái đồi núi mà còn tác động tiêu cực đến đời sống của người dân địa phương.

2.2. Tác động của con người đến hệ thực vật

Sự can thiệp của con người vào môi trường tự nhiên đã dẫn đến sự mất cân bằng trong hệ sinh thái. Việc khai thác gỗ và đất đai không hợp lý đã làm suy giảm đáng kể tài nguyên thực vật tại khu vực này.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật tại Chí Linh

Để nghiên cứu đa dạng thực vật, các phương pháp khoa học hiện đại đã được áp dụng. Việc thu thập mẫu và phân tích dữ liệu là rất cần thiết để đánh giá tình trạng hiện tại của hệ thực vật.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Điều tra thực địa là phương pháp chính để thu thập thông tin về các loài thực vật. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại nhiều khu vực khác nhau để xác định sự phân bố và tình trạng của các loài thực vật.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá

Sau khi thu thập mẫu, các nhà khoa học tiến hành phân tích dữ liệu để đánh giá mức độ đa dạng và tình trạng bảo tồn của các loài thực vật. Việc này giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy vùng đồi núi Chí Linh có đa dạng sinh học cao với nhiều loài thực vật quý hiếm. Những phát hiện này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể ứng dụng vào thực tiễn trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Danh sách các loài thực vật quý hiếm

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật quý hiếm có giá trị bảo tồn cao. Những loài này cần được đưa vào danh sách ưu tiên bảo vệ để đảm bảo sự tồn tại của chúng trong tương lai.

4.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Để bảo tồn tài nguyên thực vật, cần có các giải pháp như xây dựng khu bảo tồn, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các chương trình giáo dục về bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về đa dạng thực vật tại Chí Linh mở ra nhiều triển vọng cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững. Việc bảo tồn tài nguyên thực vật không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học là nhiệm vụ cấp bách trong bối cảnh hiện nay. Nó không chỉ bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo nguồn sống cho các thế hệ tương lai.

5.2. Hướng đi cho nghiên cứu và bảo tồn trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các chương trình bảo tồn hiệu quả. Hợp tác giữa các cơ quan, tổ chức và cộng đồng là rất cần thiết để đạt được mục tiêu bảo tồn bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ thực vật rừng nhiệt đới tại Việt Nam sở hữu mức độ phong phú sinh học vượt trội nhưng đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do tác động nhân sinh. Tại tỉnh Hải Dương, vùng đồi núi thị xã Chí Linh là khu vực tự nhiên duy nhất còn lưu giữ được tính đa dạng sinh học cao với diện tích 3 loại rừng đạt khoảng 9.000 ha, tương đương 0,21% tổng diện tích rừng đặc dụng trên cả nước. Đây là dải sinh cảnh xung yếu tiếp giáp trực tiếp với cánh cung Đông Triều và các khu bảo tồn thiên nhiên lân cận thuộc tỉnh Bắc Giang và Quảng Ninh. Tuy nhiên, áp lực chuyển đổi đất lâm nghiệp và khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát đã đặt ra bài toán cấp bách về việc nghiên cứu, đánh giá toàn diện để bảo tồn hệ thực vật bản địa.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của tác giả Nguyễn Công Sỹ, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đỗ Thị Xuyến tại Trường Đại học Lâm nghiệp, được thực hiện nhằm xây dựng danh lục thực vật có hệ thống, phân tích cấu trúc thảm thực vật và đề xuất các giải pháp quản lý bền vững tại vùng đồi núi thị xã Chí Linh. Phạm vi nghiên cứu bao quát trên địa bàn 13 xã, phường miền núi chiếm 76% diện tích tự nhiên và 56% dân số thị xã, tập trung chủ yếu tại các xã Hoàng Hoa Thám, Bắc An và Hoàng Tiến.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện rõ nét qua việc ghi nhận 652 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 440 chi và 142 họ, chiếm 6,015% tổng số loài thực vật của cả nước. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu chuẩn xác phục vụ quy hoạch lâm nghiệp và bảo vệ nguồn gen quý hiếm của địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận vững chắc về bảo tồn đa dạng sinh học theo tinh thần Công ước Đa dạng Sinh học Rio 1992 và các nghiên cứu lâm nghiệp chuyên sâu tại Việt Nam. Khung lý thuyết tập trung phân tích 3 cấp độ: đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái.

Hệ thống phân loại thảm thực vật được tiếp cận theo khung phân chia của UNESCO năm 1973 kết hợp quan điểm sinh thái phát sinh quần thể của Thái Văn Trừng (năm 1978 và tái bản năm 1999). Theo đó, thảm thực vật được phân định chi tiết từ lớp quần hệ, phân lớp, nhóm quần hệ, quần hệ đến quần hợp dựa trên đặc điểm phân bố, dạng sống ưu thế và cấu trúc tầng tán.

Nghiên cứu áp dụng thang phân loại dạng sống của Raunkiaer (năm 1934) và phương pháp chuẩn hóa của Nguyễn Nghĩa Thìn (năm 1997, 2007) thông qua vị trí chồi ngủ trong mùa bất lợi để xác định phổ sinh học. Các khái niệm cốt lõi được vận dụng xuyên suốt gồm: hệ thực vật (tập hợp toàn bộ các taxon thực vật trong không gian địa lý xác định), thảm thực vật (vỏ bọc thực vật của bề mặt Trái Đất do các quần xã tạo nên) và chỉ số tương đồng sinh thái Jaccard nhằm định lượng mối quan hệ giữa các khu hệ thực vật liền kề.

Phương pháp nghiên cứu

Hệ thống dữ liệu thực địa được thu thập thông qua phương pháp điều tra theo tuyến và thiết lập ô tiêu chuẩn (OTC) định vị ngẫu nhiên nhưng đảm bảo tính đại diện sinh cảnh:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Thiết lập tổng cộng 32 ô tiêu chuẩn điển hình với kích thước 20m x 20m (diện tích 400 m² mỗi ô), phân bố tại xã Hoàng Hoa Thám (5 ô đỉnh núi, 13 ô sườn núi), xã Bắc An (2 ô đỉnh núi, 10 ô sườn núi) và xã Hoàng Tiến (2 ô sườn núi). Trong mỗi ô lớn, bố trí các ô dạng bản 2m x 2m theo đường chéo chiếm 5% diện tích để đo đếm tầng cây tái sinh và thảm cỏ quyết.
• Thu thập và xử lý mẫu vật: Khảo sát toàn bộ thực vật trong dải 10m mỗi bên tuyến điều tra xương cá cách nhau 0,5 km. Mỗi loài thu thập từ 5-6 tiêu bản tươi, xử lý sấy khô và ngâm tẩm dung dịch cồn chứa 3-5% HgCl2 tại Phòng Thực vật thuộc Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.
• Phương pháp phân loại: Định danh khoa học dựa trên hệ thống Brummitt (năm 1992), Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2001-2005) và bộ Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ. Đánh giá tình trạng đe dọa theo Sách đỏ Việt Nam 2007, Danh lục đỏ thế giới IUCN 2013 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.
• Đánh giá xã hội học: Ứng dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) kết hợp phỏng vấn hộ gia đình và cán bộ kiểm lâm để phân tích các yếu tố nhân sinh đe dọa tài nguyên rừng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công trình nghiên cứu đã mang lại những phát hiện quan trọng về cấu trúc và giá trị của hệ thực vật vùng đồi núi thị xã Chí Linh:

• Đa dạng phân loại học: Khu hệ ghi nhận 652 loài thuộc 440 chi, 142 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 617 loài (chiếm 94,63% tổng số loài), 414 chi (chiếm 94,09%) và 122 họ (chiếm 85,92%). Tiếp theo là ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) với 29 loài (chiếm 4,45%), ngành Thông (Pinophyta) có 4 loài (chiếm 0,61%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 1 loài (chiếm 0,15%) và ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 1 loài (chiếm 0,15%).
• Cấu trúc thảm thực vật đặc trưng: Phân chia thành 2 lớp quần hệ chính gồm rừng thưa cây lá rộng thường xanh đai thấp dưới 700m và thảm cây bụi thứ sinh. Đặc biệt, khu vực sở hữu kiểu rừng Dẻ Bắc Giang (Castanopsis boisii) tự nhiên gần như thuần loài tại xã Hoàng Hoa Thám và Bắc An với chiều cao tầng ưu thế từ 15-25m, đường kính 20-35cm, đóng vai trò là nguồn lợi lâm sản ngoài gỗ quan trọng.
• Giá trị bảo tồn nguồn gen: Phát hiện nhiều loài thực vật quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục đỏ IUCN như Gụ lau (Sindora tonkinensis), Rau sắng (Melientha suavis), Hoàng tinh hoa trắng (Disporopsis longifolia), Bình vôi (Stephania rotunda), Tắc kè đá bon (Drynaria bonii), Bá bệnh (Eurycoma longifolia), Râu hùm (Tacca chantrieri) và Xoài hôi (Mangifera foetida).

Thảo luận kết quả

Khi so sánh với các khu bảo tồn lân cận trên cánh cung Đông Triều, tỷ trọng số loài của ngành Ngọc lan tại Chí Linh (94,63%) tương đương với Khu bảo tồn thiên nhiên Yên Tử (94,90%) và Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử. Mặc dù diện tích tự nhiên hạn chế, tính phong phú loài trên một đơn vị diện tích tại Chí Linh tương đối cao nhờ địa hình chuyển tiếp giữa vùng đồi bát úp và núi cao hiểm trở.

Dữ liệu phân tích cấu trúc tầng tán và thành phần loài có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân bố tỷ trọng họ - chi - loài và bảng ma trận chỉ số tương đồng Jaccard. Kết quả thảo luận chỉ ra rằng rừng hỗn giao lá rộng đang trong giai đoạn phục hồi thứ sinh mạnh mẽ, tầng vượt tán hầu như không tồn tại, đường kính thân cây gỗ dao động phổ biến từ 10-20 cm.

Nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm cục bộ bắt nguồn từ các hoạt động nhân sinh: phá rừng làm nương trồng sắn, mở rộng diện tích trồng keo và bạch đàn thuần loài, khai thác quá mức cây thuốc (như dóc vỏ cây Chân chim, đào rễ cây thuộc chi Si) và tình trạng lấy đất làm nền đường dự án gây chia cắt sinh cảnh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá hiện trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao nhằm bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thực vật:

• Xây dựng mô hình nông lâm kết hợp thâm canh: Triển khai các chương trình canh tác đa tầng dưới tán rừng tự nhiên nhằm nâng cao thu nhập từ 25-30% cho các hộ gia đình vùng đệm, giảm trên 80% áp lực chặt phá rừng làm nương rẫy. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân thị xã Chí Linh phối hợp với Phòng Kinh tế trong giai đoạn 2015-2020.
• Phục hồi rừng bằng cây bản địa: Thực hiện thay thế dần các diện tích rừng trồng bạch đàn và keo thoái hóa bằng các loài cây bản địa có giá trị sinh thái và kinh tế cao như Dẻ Bắc Giang (Castanopsis boisii), Sau sau (Liquidambar formosana), Gụ lau. Mục tiêu phục hồi từ 100-200 ha rừng phòng hộ đầu nguồn trong vòng 3-5 năm, do Hạt Kiểm lâm Chí Linh và Ban Quản lý rừng chủ trì.
• Siết chặt quản lý và thực thi pháp luật: Tăng cường tuần tra định kỳ tại các phân khu xung yếu thuộc xã Hoàng Hoa Thám và Bắc An; xử lý nghiêm hành vi khai thác lâm sản ngoài gỗ trái phép, xóa bỏ hoàn toàn các điểm nóng về đào bới cây cảnh và bóc vỏ dược liệu. Trách nhiệm thuộc về lực lượng Kiểm lâm phối hợp với Công an thị xã.
• Giáo dục môi trường và phát huy tri thức bản địa: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật thu hái hạt dẻ bền vững, nâng cao nhận thức bảo vệ rừng cho 100% cộng đồng dân cư sinh sống ven rừng và trường học địa phương trong giai đoạn 2015-2018 dưới sự điều phối của các tổ chức đoàn thể địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng Kiểm lâm: Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học nền tảng để xây dựng quy hoạch 3 loại rừng, thiết lập phương án bảo tồn đa dạng sinh học và thẩm định các dự án phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn thị xã Chí Linh và tỉnh Hải Dương.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về cấu trúc hệ thực vật cánh cung Đông Triều, phương pháp lập tuyến điều tra và quy trình xử lý tiêu bản thực vật chuẩn mực.
• Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng số liệu về các loài nguy cấp có tên trong Sách đỏ Việt Nam để thiết kế các dự án phục hồi sinh thái, bảo tồn nguồn gen cây thuốc và phát triển chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ.
• Chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư vùng đệm: Định hướng các mô hình kinh tế nông lâm kết hợp hiệu quả, khai thác hợp lý nguồn lợi hạt dẻ rừng và cây dược liệu mà không làm tổn hại đến hệ sinh thái tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật vùng đồi núi Chí Linh có bao nhiêu loài và ngành nào chiếm ưu thế?
Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 652 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 440 chi, 142 họ của 5 ngành thực vật. Trong đó, ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với 617 loài (tương đương 94,63% tổng số loài của toàn khu hệ), tiếp theo là ngành Dương xỉ với 29 loài (chiếm 4,45%).

Kiểu thảm thực vật nào mang lại giá trị kinh tế và bảo tồn cao nhất tại khu vực?
Kiểu rừng Dẻ Bắc Giang (Castanopsis boisii) gần như thuần loài phân bố tại xã Hoàng Hoa Thám và Bắc An mang giá trị kinh tế nổi bật. Hạt dẻ là lâm sản ngoài gỗ có giá trị thương mại cao, mang lại nguồn thu nhập trực tiếp cho người dân địa phương và có tiềm năng xuất khẩu lớn.

Quy mô và phương pháp thiết lập ô tiêu chuẩn trong luận văn được tiến hành ra sao?
Nghiên cứu đã thiết lập 32 ô tiêu chuẩn với kích thước chuẩn 20m x 20m (400 m²) tại 3 xã trọng điểm là Hoàng Hoa Thám, Bắc An và Hoàng Tiến. Các ô được chia theo sinh cảnh đỉnh núi và sườn núi, kết hợp ô dạng bản 2m x 2m để theo dõi quá trình tái sinh tự nhiên.

Những yếu tố chính nào đang đe dọa sự suy giảm tài nguyên thực vật tại Chí Linh?
Các mối đe dọa hàng đầu gồm: chuyển đổi diện tích rừng tự nhiên sang trồng sắn và cây ăn quả, mở rộng rừng trồng thuần loài keo và bạch đàn, tình trạng khai thác quá mức các loài dược liệu như Chân chim, cây cảnh chi Si và hoạt động khai thác đất làm hạ tầng.

Luận văn đưa ra giải pháp trọng tâm nào để khôi phục các diện tích rừng bị suy thoái?
Giải pháp trọng tâm là triển khai trồng phục hồi rừng bằng các loài cây bản địa như Dẻ Bắc Giang, Sau sau, Gụ lau thay thế rừng trồng ngoại lai thoái hóa; đồng thời áp dụng mô hình thâm canh nông lâm kết hợp để giảm áp lực khai thác của cộng đồng vùng đệm.

Kết luận

• Xây dựng danh lục hoàn chỉnh gồm 652 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 440 chi, 142 họ thuộc 5 ngành thực vật tại vùng đồi núi thị xã Chí Linh.
• Khẳng định ưu thế áp đảo của ngành Ngọc lan với 94,63% số loài, phân ánh rõ nét tính chất nhiệt đới gió mùa của khu hệ thực vật cánh cung Đông Triều.
• Nhận diện và mô tả chi tiết các kiểu thảm thực vật quan trọng, đặc biệt là hệ sinh thái rừng Dẻ Bắc Giang thuần loài có giá trị bảo tồn và kinh tế cao.
• Thống kê danh mục các nguồn gen thực vật quý hiếm, nguy cấp được ưu tiên bảo vệ theo tiêu chuẩn của Sách đỏ Việt Nam 2007 và Danh lục đỏ IUCN 2013.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa kỹ thuật lâm sinh, thực thi pháp luật và nâng cao sinh kế cộng đồng nhằm phát triển bền vững tài nguyên rừng.

Công trình là tài liệu khoa học toàn diện đầu tiên về tính đa dạng thực vật tại thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Các bước tiếp theo cần tập trung vào việc thiết lập hệ thống giám sát diễn thế phục hồi sinh thái định kỳ và nhân rộng các mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng. Các cơ quan quản lý và nhà khoa học cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ để hiện thực hóa các khuyến nghị của luận văn vào thực tiễn quy hoạch địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Quan điểm của nhận thức về đa dạng sinh học Ngày nay, yêu cầu bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH), tài nguyên thiên nhiên và môi trường là một vấn đề hàng đầu. ĐDSH không những có giá trị về mặt môi trường sinh thái mà còn có giá trị về văn hoá, giáo dục, thẩm mỹ. Chính vì vậy mà công ước về bảo tồn ĐDSH đã được thông qua tại Đại hội Thượng đỉnh Rio de Janeiro (Braxin, 1992), đây là cái mốc đánh giá sự cam kết của các quốc gia trên toàn thế giới về bảo tồn ĐDSH, đảm bảo việc sử dụng bền vững nguồn tài nguyên sinh vật.

Do mới được quan tâm nên ĐDSH vẫn còn là một khái niệm rất mới và nghĩa khá rộng nên được nhiều tập thể tác giả đề cập đến. Cho đến nay, thì có khá nhiều định nghĩa khác nhau về đa dạng sinh học. Tuy nhiên, trong số này thì định nghĩa được sử dụng trong Công ước đa dạng sinh học (1992) được coi là "toàn diện và đầy đủ nhất" xét về mặt khái niệm. Trong thực tế thuật ngữ đa dạng sinh học được dùng lần đầu tiên vào năm 1988 và sau khi Công ước Đa dạng sinh học được ký kết (5/6/1992) thì nó đã được dùng phổ biến hơn.

Theo Công ước này, khái niệm Đa dạng sinh học (biodiversity, biological diversity) là sự phong phú của sinh giới từ mọi nguồn trên trái đất, bao gồm sự đa dạng trong cùng loài, giữa các loài và hệ sinh thái. Thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài (đa dạng di truyền), giữa các loài (đa dạng loài) và các hệ sinh thái (đa dạng hệ sinh thái) [29]. Theo Quỹ Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên (WWF, 1990) đề xuất khái niệm ĐDSH như sau: “ĐDSH là sự phồn thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong một môi trường”. Như vậy, ĐDSH được xem xét ở cả 3 mức độ: ĐDSH ở cấp độ loài bao gồm toàn bộ các sinh vật sống trên trái đất, từ vi khuẩn đến các loài động, thực vật và các loài nấm.

Ở mức độ tinh tế hơn, ĐDSH bao gồm cả sự khác biệt về gen giữa các loài, giữa các quần thể sống cách ly nhau về địa lý cũng như giữa các cá thể cùng chung sống trong một LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 quần thể. ĐDSH còn bao gồm cả sự khác biệt giữa các quần xã mà trong đó các loài sinh sống, giữa các hệ sinh thái, nơi mà các loài cũng như các quần xã sinh vật tồn tại, và cả sự khác biệt của các môi trường sống tương tác giữa chúng với nhau. Bên cạnh đó, ĐDSH còn được định nghĩa như sau: “ĐDSH là tập hợp tất cả các nguồn sống trên hành tinh chúng ta, bao gồm tổng số các loài động, thực vật, tính đa dạng và phong phú trong từng loài, tính đa dạng của các hệ sinh thái trong các cộng đồng sinh thái khác nhau hay là tập hợp của các loài sống ở các vùng khác nhau trên thế giới với các hoàn cảnh khác nhau” trong “Kế hoạch hành động đa dạng sinh học của Việt Nam”. Định nghĩa này tuy đã đề cập đến mức độ đa dạng của sinh vật trên hành tinh, song còn quá dài và không cụ thể khiến người đọc khó hình dung.

Mặt khác, định nghĩa trên vẫn chưa đề cập đến mức đa dạng gen (di truyền), chỉ đề cập đến tính đa dạng của hệ động vật, thực vật mà chưa đề cập đến các sinh vật khác như vi sinh vật, tảo, nấm,… là một trong những mắt xích không thể thiếu được trong chuỗi thức ăn để từ đó tạo ra quần xã sinh vật và hệ sinh thái. [31] Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) trong “Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật” đã đưa ra “ĐDSH là toàn bộ các dạng sống khác nhau của cơ thể sống trên trái đất gồm từ các sinh vật phân cắt đến động, thực vật ở trên cạn cũng như ở dưới nước, từ mức độ phân tử AND đến các quần thể sinh vật kể cả xã hội loài người. Khoa học nghiên cứu về tính đa dạng đó gọi là ĐDSH”. Ở đây, ĐDSH được hiểu theo 3 khía cạnh: + Đa dạng ở mức độ di truyền: mỗi loài sinh vật và thậm chí trong một cá thể của loài đều có những phân tử AND đặc trưng cho loài.

Tính đặc trưng này được thể hiện qua số lượng và trình tự sắp xếp các nucleotit trong phân tử AND, qua hàm lượng trong nhân tế bào và tỷ lệ giữa các cặp bazo A+T/G+X. Trật tự các nucleotit trong các gen có liên quan đến việc qui định các tính trạng và các đặc tính của cơ thể. Trong quá trình tiến hóa của sinh vật từ thấp đến cao, hàm lượng AND trong các tế bào cũng được tăng lên. Đó là một sự biểu hiện của đa dạng gen.

+ Đa dạng ở mức độ loài: phạm trù chỉ mức độ phong phú về số lượng các loài hoặc số lượng các phân loài (loài phụ) trên trái đất, ở một vùng địa lý, trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 một quốc gia hay một sinh cảnh nhất định. Loài là một nhóm cá thể khác biệt với các nhóm cá thể khác về mặt sinh học và sinh thái. Các cá thể trong loài có vật chất di truyền tương tự nhau và có khả năng trao đổi thông tin di truyền (giao phối, giao phấn) với nhau và cho ra các thế hệ con cái hữu thụ (có khả năng sinh sản tiếp tục). Như vậy, các cá thể trong loài chứa toàn bộ thông tin di truyền của loài.

Vì vậy, tính đa dạng loài hoàn toàn bao trùm tính đa dạng di truyền và thường được coi trọng nhất khi đề cập đến tính ĐDSH. + Đa dạng ở mức độ hệ sinh thái: Thể hiện bằng sự khác nhau của các kiểu quần xã sinh vật tạo nên. Quần xã sinh vật được xác định bởi các loài sinh vật trong một sinh cảnh nhất định cùng các mối quan hệ qua lại giữa các cá thể trong loài và giữa các loài với nhau. Quần xã sinh vật cũng quan hệ với môi trường vật lý tạo thành một hệ sinh thái.

Hệ sinh thái là một cấu trúc và chức năng của sinh quyển bao gồm các quần xã động, thực vật, các quần xã vi sinh vật, thổ nhưỡng (đất) và các yếu tố khí hậu. Các thành phần này liên hệ với nhau thông qua các chu trình vật chất và năng lượng (chu trình sinh địa hoá). Cao hơn nữa, định nghĩa này đã đề cập đến xã hội loài người đó là đa dạng các loại hình văn hóa dân tộc. Đây là một quan điểm mới được đề cập đến mang tính nhân đạo và sự công bằng xuất phát từ nguyên nhân đạo đức, đó chính là câu trả lời cho một phần của câu hỏi vì sao phải bảo tồn ĐDSH.

[30] Như vậy có thể nói: ĐDSH là cơ sở đảm bảo khép kín chu trình sinh-địa-hóa, tạo cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường. Cuộc sống của chúng ta liên quan mật thiết đến nguồn tài nguyên mà trái đất cung cấp (nước, không khí, khoáng sản, thực vật, động vật). ĐDSH cung cấp tài nguyên thiên nhiên. Nền văn minh của chúng ta ngày nay đang lâm nguy do con người lạm dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên và làm rối loạn các hệ sinh thái tự nhiên.

ĐDSH là cơ sở cho nền văn minh nhân loại phát triển. Nếu chúng ta duy trì được tính đa dạng sinh học thì sẽ bảo vệ và điều hòa được lượng nước trên thế giới và chống được sự xói mòn, điều hòa không khí, tạo nguồn thức ăn cho các sinh vật cho các sinh vật khác nhau; hạn chế được sự tăng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 nhiệt độ của không khí và chống hạn hán, lũ lụt. Sự tăng dân số và tăng phát triển xã hội như việc công nghiệp hóa, mở mang hệ thống giao thông hóa, đô thị hóa, đã và đang gây những tác động to lớn lên môi trường. ĐDSH cung cấp các giá trị thẩm mỹ, tín ngưỡng, giải trí,…cho con người.

Mỗi hệ sinh thái tự nhiên là cơ sở cho hình thành 1 nền văn hóa bản địa riêng. Hệ sinh thái tự nhiên càng phân hóa và đặc thù thì hệ xã hội càng có bản sắc riêng. Khi ĐDSH suy giảm, cơ sở cho sự hình thành và bảo tồn đa dạng văn hóa bị tổn thương, gây nguy cơ giảm đa dạng văn hóa. Tính đa dạng của sự sống trên trái đất đang bị suy giảm.

Việc nghiên cứu và bảo tồn tính đa dạng sinh học hiện nay là một vấn đề cấp bách trên toàn thế giới. Về thảm thực vật 1. Trên thế giới Có rất nhiều tác giả khác nhau đưa ra những lý luận riêng của mình về phân loại rừng phục vụ cho đánh giá đa dạng về sinh thái. Mỗi lý luận đều đưa ra những cách thức phân loại riêng theo mục đích của tác giả như phân loại rừng dựa theo cấu trúc và ngoại mạo: đây là hướng cổ điển được nhiều người áp dụng như A.

Aubréville (1949), UNESCO (1973),… cơ sở phân loại của xu hướng này thường là đặc điểm phân bố, dạng sống ưu thế, cấu trúc tầng thứ và một số đặc điểm hình thái khác của quần xã thực vật. Theo Schmitthusen (1959), ở châu Âu hệ thống phân loại thảm thực vật chủ yếu phân loại theo quần xã thực vật. Caiande lại dựa vào thực vật thảm tươi để phân loại rừng. Ông cho rằng trong lâm phần thành thục, tổ thành thảm tươi không chỉ phụ thuộc vào hoàn cảnh sinh thái môi trường mà còn phụ thuộc vào cả tổ thành loài cây gỗ của lâm phần.

Theo đó, thảm tươi là chỉ tiêu tốt nhất để xem xét tính đồng nhất sinh học của môi trường, kể cả tính đồng nhất về hiệu quả của thực vật rừng. Tuy thế điều này không hoàn toàn đúng vì thực tế thảm tươi có khả năng chỉ thị nhưng không có khả năng chỉ thị cho tất cả các điều kiện lập địa. Ngoài ra các yếu tố bên ngoài như lửa rừng, khai thác,… cũng ảnh hưởng lên thảm tươi. [26, 29, 31] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Cũng theo Schmitthusen (1959), thảm tươi trên trái đất được chia thành 9 lớp quần hệ là Lớp quần hệ rừng, Lớp quần hệ cây bụi, Lớp quần hệ Sa-van, Lớp quần hệ đồng cỏ và nửa cây bụi, Lớp quần hệ thực vật sống 1 năm, Lớp quần hệ hoang mạc, Lớp quần hệ đồng rêu, Lớp quần hệ thực vật hồ nước nội địa và Lớp quần hệ thực vật biển [29].