Nghiên cứu bảo tồn loài tắc kè đá Drynaria bonii H. Christ tại Vườn Quốc gia Cát Bà, Hải Phòng

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu bảo tồn loài tắc kè đá drynaria bonii h christ tại vườn quốc gia cát bà thành phố, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Cao Thị Tơ
• Người hướng dẫn: TS. Vương Duy Hưng
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng Và Môi Trường
• Đề tài: Nghiên cứu bảo tồn loài Tắc kè đá (Drynaria bonii H.Christ) tại Vườn Quốc gia Cát Bà, Thành phố Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc trên Thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc ở Việt Nam
• 1.3. Các nghiên cứu về hệ thực vật tại VQG Cát Bà
• 1.4. Một số thông tin về loài Tắc kè đá
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp xác định phân bố loài Tắc kè đá tại khu vực nghiên cứu
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu đặc tính sinh học, sinh thái học của Tắc kè đá
• 2.4.3. Phương pháp nghiên cứu các tác động đến loài Tắc kè đá
• 2.4.4. Phương pháp thử nghiệm nhân giống loài Tắc kè đá
• 2.5. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài Tắc kè đá
• 3. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Địa hình, địa thế
• 3.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.4. Hiện trạng rừng và sử dụng đất
• 3.5. Khu hệ thực vật
• 3.6. Điều kiện kinh tế xã hội
• 3.6.1. Sản xuất nông nghiệp
• 3.6.2. Kinh tế rừng
• 3.6.3. Giao thông vận tải và thông tin liên lạc
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng phân bố của loài Tắc kè đá tại Vườn Quốc gia Cát Bà
• 4.2. Đặc điểm sinh học và sinh thái học của Tắc kè đá tại khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Đặc điểm sinh học
• 4.2.2. Đặc điểm sinh thái học của loài Tắc kè đá
• 4.3. Một số nguyên nhân tác động đến loài Tắc kè đá tại VQG Cát Bà
• 4.3.1. Do con người
• 4.3.2. Do tự nhiên
• 4.4. Thử nghiệm nhân giống cây Tắc kè đá
• 4.4.1. Thử nghiệm nhân giống vô tính Tắc kè đá bằng hom thân rễ
• 4.4.2. Nhân giống bằng bào tử
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài Tắc kè đá
• 4.5.1. Phương pháp bảo tồn nguyên vị
• 4.5.2. Bảo tồn chuyển vị
• 4.5.3. Xây dựng sinh kế mới cho người dân
• 4.5.4. Giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực
• 4.5.5. Giải pháp nâng cao năng lực tiếp cận thị trường
• 4.5.6. Giải pháp kỹ thuật
• 5. KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn loài tắc kè đá Drynaria bonii

Nghiên cứu bảo tồn loài tắc kè đá (Drynaria bonii) tại Vườn Quốc gia Cát Bà là một chủ đề quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học. Loài này không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn có ứng dụng trong y học cổ truyền. Việc bảo tồn loài tắc kè đá đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách do sự suy giảm số lượng và môi trường sống của chúng.

1.1. Tình hình hiện tại của loài tắc kè đá tại Cát Bà

Tắc kè đá hiện đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Theo báo cáo, số lượng cá thể giảm mạnh trong những năm gần đây.

1.2. Giá trị sinh thái và y học của tắc kè đá

Thân rễ của tắc kè đá được sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị nhiều bệnh lý. Loài này có tác dụng bổ thận, giảm đau nhức xương khớp, và nhiều công dụng khác.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn tắc kè đá

Bảo tồn loài tắc kè đá gặp nhiều thách thức, bao gồm sự khai thác không bền vững và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến số lượng cá thể mà còn đến môi trường sống của chúng.

2.1. Nguyên nhân suy giảm số lượng tắc kè đá

Khai thác quá mức và nạn phá rừng là hai nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng tắc kè đá. Nhiều người dân địa phương vẫn chưa nhận thức được giá trị của loài này.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường sống

Biến đổi khí hậu làm thay đổi điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh sản của tắc kè đá. Mực nước biển dâng và thời tiết cực đoan cũng gây khó khăn cho sự tồn tại của loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu bảo tồn tắc kè đá hiệu quả

Để bảo tồn loài tắc kè đá, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Các biện pháp này bao gồm bảo vệ môi trường sống và phát triển các chương trình giáo dục cộng đồng.

3.1. Phương pháp bảo vệ môi trường sống

Bảo vệ các khu vực phân bố của tắc kè đá là rất quan trọng. Cần thiết lập các khu bảo tồn và hạn chế khai thác tài nguyên trong khu vực này.

3.2. Giáo dục cộng đồng về giá trị của tắc kè đá

Tăng cường nhận thức của cộng đồng về giá trị của tắc kè đá và các biện pháp bảo tồn là cần thiết. Các chương trình giáo dục có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của loài này.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bảo tồn tắc kè đá không chỉ có lợi cho loài này mà còn cho toàn bộ hệ sinh thái. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để phát triển các chương trình bảo tồn hiệu quả.

4.1. Kết quả điều tra phân bố tắc kè đá

Kết quả điều tra cho thấy tắc kè đá phân bố chủ yếu ở các khu vực rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh. Số lượng cá thể được ghi nhận đang giảm dần.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn

Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn cụ thể, nhằm đảm bảo sự tồn tại lâu dài của tắc kè đá tại Vườn Quốc gia Cát Bà.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn tắc kè đá

Bảo tồn loài tắc kè đá là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của loài này trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn tắc kè đá

Bảo tồn tắc kè đá không chỉ bảo vệ một loài mà còn bảo vệ cả hệ sinh thái. Loài này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái.

5.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn bền vững

Cần xây dựng các giải pháp bảo tồn bền vững, bao gồm việc phát triển các chương trình nghiên cứu, giáo dục và hợp tác với cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần đảo Cát Bà sở hữu tổng diện tích tự nhiên 16.196,8 ha với 1.588 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 850 chi và 187 họ, trong đó có 81 loài thực vật nguy cấp ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ thế giới. Trong số các loài dược liệu quý hiếm phân bố tại hệ sinh thái núi đá vôi Karst nhiệt đới này, Tắc kè đá (Drynaria bonii H. Christ) thuộc họ Dương xỉ (Polypodiaceae) giữ vai trò lâm sản ngoài gỗ có giá trị trị liệu cao về xương khớp và bổ thận. Tuy nhiên, trước sức ép từ tình trạng khai thác tận diệt thương mại và sự thu hẹp sinh cảnh rừng nguyên sinh, loài thực vật không hạt này đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao, được xếp vào phân hạng Sẽ nguy cấp (VU A1a,c,d) trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng và Môi trường của tác giả Cao Thị Tơ, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Vương Duy Hưng tại Trường Đại học Lâm nghiệp, đã tập trung giải quyết bài toán cấp bách về cơ sở sinh học và kỹ thuật bảo tồn loài dược liệu này. Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 3/2016 đến tháng 4/2017 trên toàn bộ phạm vi Vườn Quốc gia Cát Bà, thành phố Hải Phòng. Mục tiêu cốt lõi của đề tài là xác định đặc tính phân bố, cấu trúc sinh thái học quần thể, thử nghiệm các giải pháp nhân giống sinh sản vô tính và hữu tính, từ đó thiết lập hệ thống giải pháp bảo tồn nguyên vị và chuyển vị đồng bộ. Đóng góp của công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nguồn dược liệu bền vững cho huyện đảo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học nhiệt đới tích hợp giữa hai phương thức bảo tồn nguyên vị (In-situ) và bảo tồn chuyển vị (Ex-situ). Khung phân tích quần thể thực vật dựa trên mô hình cấu trúc phân tầng rừng mưa nhiệt đới trên núi đá vôi Karst, phản ánh mối tương tác giữa loài phụ sinh với cây giá thể và điều kiện vi khí hậu. Trong nghiên cứu lâm học, cấu trúc cấp tuổi và tổ thành tầng tán là các chỉ số định lượng then chốt nhằm dự báo xu hướng động thái của thảm thực vật tự nhiên.

Về phương diện dược lý học lâm sản, các công trình hóa thực vật hiện đại xác định thân rễ Tắc kè đá chứa hàm lượng hoạt chất quý gồm Terpenoid và Anthraquinon. Thử nghiệm dược lý trên mô hình gây phù thực nghiệm ở chuột cống trắng chứng minh dịch chiết thân rễ có hoạt tính kháng viêm cấp tính với liều ức chế 50% phù nề (ID50) đạt mức 118 g/kg, cùng công năng chỉ định trong y học cổ truyền với liều dùng khuyến nghị từ 6 đến 12 g/ngày. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong luận văn gồm: thực vật phụ sinh (epiphytes), lá hứng mùn bất thụ, lá quang hợp hữu thụ mang ổ túi bào tử, và hệ số sinh trưởng sinh khối rễ.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua hệ thống 10 tuyến điều tra đại diện cắt ngang các dạng địa hình, đai cao và sinh cảnh đặc trưng tại Vườn Quốc gia Cát Bà. Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên sâu bao gồm 10 ô tiêu chuẩn (OTC) với diện tích 500 m2 mỗi ô (tổng diện tích khảo sát chi tiết 5.000 m2), kết hợp bố trí 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m2 tại 4 góc và trung tâm mỗi OTC để đo đếm tầng tái sinh và cây bụi thảm tươi. Việc áp dụng phương pháp chọn mẫu điển hình vạch tuyến có kiểm soát đai cao là tối ưu đối với địa hình núi đá vôi dốc đứng, hiểm trở.

Nghiên cứu lấy 15 phẫu diện đất ở các độ cao khác nhau để phân tích hàm lượng đạm, lân, kali, dung trọng và độ chua tại phòng thí nghiệm chuyên ngành. Về thực nghiệm nhân giống, tác giả bố trí 15 mẫu lá mang bào tử chín trong cốc thủy tinh chứa giá thể than bùn mùn, đồng thời thực hiện thí nghiệm giâm 30 hom thân rễ (chiều dài 10 đến 15 cm) trên 3 dạng giá thể tự nhiên (hốc đá, thân cây sống như Ban tím, Lim xanh và thân cây gỗ mục). Nghiên cứu thử nghiệm chất điều hòa sinh trưởng Indole-3-butyric acid (IBA) ở hai mức nồng độ 500 ppm và 1000 ppm sau khi khử trùng bằng dung dịch Benlate 15%. Toàn bộ dữ liệu tọa độ không gian được xử lý trên hệ thống phần mềm MapInfo và MapSource, kết hợp phần mềm thống kê toán học để phân tích các chỉ tiêu sinh trưởng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa ghi nhận Tắc kè đá phân bố không đồng đều, phụ sinh chủ yếu trên vách đá vôi có tích lũy mùn và trên thân các loài cây gỗ lớn như Đa bắp bè, Ban tím ở đai cao từ 50 m đến trên 200 m, tập trung mật độ cao nhất tại đai cao 100 đến 200 m với độ tàn che tán rừng dao động từ 0,6 đến 0,8. Thảm thực vật rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi đá vôi (chiếm 9,27% diện tích vườn) và kiểu phụ rừng thứ sinh phục hồi là môi trường sống thuận lợi nhất của loài.

Về cấu trúc quần thể, tỷ lệ cây trưởng thành có khả năng sinh sản chiếm ưu thế trên 55%, trong khi nhóm cây mạ và cây con tái sinh chỉ chiếm khoảng 20% đến 25% tổng số cá thể điều tra. Sự chênh lệch này cho thấy áp lực tái sinh tự nhiên trong quần thể đang gặp nhiều trở ngại do điều kiện khô hạn theo mùa trên núi đá vôi. Thân rễ cây phát triển phân nhánh lệch quanh năm, mọc từ 3 đến 5 cặp lá hứng mùn áp sát giá thể để giữ ẩm và tích tụ chất dinh dưỡng.

Thử nghiệm nhân giống sinh dưỡng bằng hom thân rễ mang lại kết quả vượt bậc so với phương pháp gieo bào tử tự nhiên. Khi xử lý chất kích thích ra rễ IBA ở nồng độ 500 ppm và 1000 ppm, tỷ lệ hom sống và bật chồi đạt trên 75%, thời gian hình thành rễ bám mới rút ngắn rõ rệt so với đối chứng không sử dụng hóa chất. Trên các giá thể tự nhiên, hom giâm đặt tại hốc đá ẩm có bổ sung mùn hữu cơ và trên thân cây sống cho tỷ lệ sống sót cao hơn 30% so với giá thể thân cây gỗ mục dễ bị nấm hoại sinh xâm nhiễm.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố chọn lọc của Tắc kè đá tại các đai cao trên 100 m bắt nguồn từ đặc tính sinh thái ưa ẩm, chịu bóng nhưng đòi hỏi độ thông thoáng không khí cao của thực vật phụ sinh. Cấu trúc địa hình Karst ngập nước biển tạo nên các áng, thung lũng ẩm ướt cục bộ, nơi lớp mùn Feralit dốc tụ tích lũy nhiều dưỡng chất, tạo bệ đỡ cho rễ cây bám chắc.

Dữ liệu về cấu trúc quần thể có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ tháp tuổi thể hiện tương quan 4 cấp tuổi (cây mạ, cây con, cây trưởng thành, cây già cỗi), đồng thời bảng tổ thành tầng cây cao chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa chỉ số giá trị quan trọng (IV%) của các loài cây ưu thế với mật độ phân bố Tắc kè đá. So sánh với các nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Cúc Phương và Tam Đảo, quần thể Tắc kè đá tại Cát Bà chịu tác động mạnh hơn từ biến động biên độ nhiệt mùa đông (nhiệt độ xuống thấp 10°C) và lượng bốc hơi mùa khô lên tới 700 mm. Phỏng vấn xã hội học cho thấy hơn 70% người dân địa phương nhận thức được giá trị dược liệu của cây, dẫn đến tình trạng khai thác tự phát không chừa lại phần ngọn thân rễ để tái sinh, trực tiếp làm suy thoái trữ lượng tự nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phục hồi và phát triển bền vững quần thể Tắc kè đá tại Cát Bà, hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược cần được triển khai đồng bộ:

1. Thiết lập phân khu bảo tồn nguyên vị nghiêm ngặt: Khoanh vùng bảo vệ tuyệt đối các vách đá và diện tích rừng nguyên sinh có mật độ cá thể cao tại các tiểu khu trọng điểm, cắm mốc ranh giới sinh cảnh nhằm giảm 100% các hoạt động xâm hại do con người trong giai đoạn 2018 - 2022 dưới sự quản lý trực tiếp của Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cát Bà.
2. Xây dựng vườn ươm nhân giống chuyển vị công nghệ cao: Ứng dụng quy trình giâm hom thân rễ kích thước 10 - 15 cm kết hợp xử lý dung dịch Benlate 15% và kích thích sinh trưởng IBA nồng độ 500 ppm, hướng tới chỉ tiêu sản xuất 5.000 đến 10.000 cá thể cây giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn mỗi năm trong giai đoạn 2018 - 2020 do Trung tâm Cứu hộ và Phát triển sinh vật thực hiện.
3. Phát triển mô hình sinh kế gắn kết cộng đồng vùng đệm: Chuyển giao quy trình kỹ thuật gây trồng Tắc kè đá dưới tán rừng trồng (như keo, bạch đàn, vườn cây ăn quả) cho 100% hộ dân đăng ký tham gia tại xã Trân Châu và xã Việt Hải, mục tiêu nâng mức thu nhập kinh tế hộ thêm 15% đến 20% vào năm 2025 thông qua việc thương mại hóa hợp pháp nguồn dược liệu gây trồng.
4. Tăng cường năng lực quản lý và tuần tra thực thi pháp luật: Tổ chức các đợt tuần tra liên ngành định kỳ tối thiểu 2 lần mỗi tháng, kết hợp xử phạt nghiêm minh các hành vi thu hái lâm sản ngoài gỗ trái phép theo quy định lâm nghiệp hiện hành do lực lượng Kiểm lâm phối hợp với chính quyền địa phương đảm trách từ năm 2018 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban Quản lý các Vườn Quốc gia và Khu Bảo tồn Thiên nhiên: Cung cấp tài liệu quy chuẩn về phương pháp điều tra loài thực vật phụ sinh, kỹ thuật khoanh nuôi bảo vệ và tái lập quần thể các loài dược liệu nguy cấp có đặc tính sinh thái tương đồng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học, Dược liệu học: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu cấu trúc quần thể thực vật núi đá vôi và quy trình khảo sát lâm sinh học ngoài thực địa.
• Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và các trang trại nông lâm kết hợp: Ứng dụng quy trình công nghệ nhân giống vô tính bằng hom thân rễ xử lý chất điều hòa sinh trưởng để phát triển vùng trồng dược liệu chuyên canh, chủ động nguồn nguyên liệu sản xuất thuốc điều trị xương khớp.
• Cơ quan hoạch định chính sách và các tổ chức bảo tồn đa dạng sinh học (NGOs): Tham chiếu các số liệu thực chứng để xây dựng khung chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, quy hoạch chiến lược bảo tồn loài ưu tiên bảo vệ ở cấp độ quốc gia và quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Tắc kè đá có những đặc điểm nhận dạng hình thái nổi bật nào ngoài tự nhiên? Loài này có thân rễ mọng nước, phủ dày vảy lông màu nâu vàng hoặc nâu đen, mang hai loại lá riêng biệt. Lá hứng mùn màu nâu, không cuống, dài 5 đến 8 cm ôm sát thân rễ để tích trữ dưỡng chất mùn; lá quang hợp hữu thụ màu xanh bóng, có cuống dài, xẻ thùy lông chim sâu với chiều dài từ 20 đến 45 cm mang các ổ túi bào tử màu vàng nâu ở mặt dưới.

Bộ phận nào của Tắc kè đá được ứng dụng làm thuốc và có công dụng gì? Bộ phận dùng làm dược liệu là thân rễ già được thu hái quanh năm, cạo sạch lớp lông vảy ngoài, rửa sạch rồi thái lát phơi hoặc sấy khô. Theo y học, vị thuốc có tính ấm, vị đắng chát, chứa hoạt chất Terpenoid và Anthraquinon giúp bổ thận, mạnh gân xương, tán ứ huyết, giảm đau nhức và hỗ trợ điều trị gãy xương với liều sắc uống thông thường từ 6 đến 12 g mỗi ngày.

Tại sao quần thể Tắc kè đá tại Cát Bà bị suy giảm nghiêm trọng? Trữ lượng loài suy giảm nhanh do hai áp lực đồng thời: nạn khai thác tận diệt không kiểm soát để bán thương phẩm và tác động thu hẹp sinh cảnh do cháy rừng, mở rộng hạ tầng du lịch. Đặc tính sinh trưởng tự nhiên của loài rất chậm, khả năng tái sinh hạt qua bào tử gặp khó khăn do thời tiết khô hạn kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 tại vùng đảo Karst.

Kỹ thuật nhân giống nào mang lại hiệu quả cao nhất cho loài này? Phương pháp nhân giống vô tính bằng hom đoạn thân rễ khỏe mạnh dài 10 đến 15 cm mang lại tỷ lệ thành công cao nhất. Sau khi xử lý sát khuẩn nấm bằng dung dịch Benlate 15% và chấm chất kích thích ra rễ IBA nồng độ 500 đến 1000 ppm, hom giâm trên giá thể cát ẩm hoặc hốc đá bổ sung mùn đạt tỷ lệ sống và ra chồi rễ mới vượt trên 75%.

Người dân địa phương có thể phát triển kinh tế từ loài cây này như thế nào? Thay vì khai thác tự nhiên trái phép, người dân vùng đệm có thể tiếp nhận chuyển giao kỹ thuật nhân giống giâm hom để trồng bán tự nhiên trên các vách đá, thân cây ăn quả hoặc dưới tán rừng kinh tế. Mô hình này vừa giúp bảo vệ quần thể hoang dã, vừa tạo nguồn thu nhập ổn định từ 15% đến 20% cho mỗi hộ gia đình thông qua cung ứng dược liệu đạt chuẩn.

Kết luận

• Luận văn đã làm sáng tỏ toàn diện hiện trạng phân bố, đặc điểm sinh học và cấu trúc sinh thái của loài Tắc kè đá (Drynaria bonii H. Christ) trên hệ sinh thái núi đá vôi Vườn Quốc gia Cát Bà với 10 tuyến điều tra và 10 ô tiêu chuẩn đại diện.
• Xác định môi trường sống ưu thích của loài là rừng kín thường xanh mưa ẩm ở đai cao 100 đến 200 m, độ tàn che 0,6 đến 0,8, sống phụ sinh trên thân cây gỗ lớn và hốc đá chứa mùn tích tụ.
• Làm rõ thực trạng báo động về cấu trúc quần thể khi cây con tái sinh chỉ chiếm 20% đến 25%, đặt ra yêu cầu cấp bách phải chấm dứt tình trạng thu hái tự nhiên bừa bãi.
• Hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống vô tính bằng hom thân rễ kết hợp chất điều hòa IBA nồng độ 500 đến 1000 ppm, đạt tỷ lệ sống trên 75%, mở ra hướng đi khả thi cho việc gây trồng quy mô lớn.
• Đề xuất đồng bộ hệ thống 4 nhóm giải pháp kết hợp bảo tồn nguyên vị, bảo tồn chuyển vị và phát triển sinh kế cộng đồng bền vững cho giai đoạn 2018 - 2025.

Công trình là đóng góp học thuật và thực tiễn quan trọng, đặt nền móng khoa học vững chắc cho công tác quản lý tài nguyên thực vật rừng quý hiếm tại các khu bảo tồn thiên nhiên Karst Việt Nam. Các cấp quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp dược liệu cần chủ động liên kết triển khai chuyển giao các giải pháp kỹ thuật của đề tài vào thực tế sản xuất nhằm bảo tồn bền vững nguồn gen dược liệu quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tài nguyên thực vật cung cấp môi trƣờng sống cho tất cả các loài sinh vật trên trái đất, có vai trò quyết định đối với điều kiện sống và tồn tại của giới tự nhiên cũng nhƣ xã hội loài ngƣời. Tài nguyên thực vật đáp ứng cho con ngƣời những nhu cầu sống hàng ngày không thể thiếu đƣợc nhƣ: Dƣỡng khí, đồ ăn mặc, thuốc chữa bệnh, tăng cƣờng sức khỏe, giải trí… Hiện nay, do các tác động bất lợi của tự nhiên và con ngƣời đã làm suy giảm các giá trị của đa dạng sinh học. Trên thế giới, vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học đang trở lên cấp thiết đối với mỗi quốc gia, nhất là các nƣớc nhiệt đới. Việt Nam là quốc gia có tài nguyên cây thuốc cũng nhƣ các tri thức sử dụng cây thuốc rất đa dạng.

Rất nhiều loài thực vật có giá trị tiềm năng làm thuốc, tuy nhiên chƣa đƣợc khai thác sử dụng. Tài nguyên cây thuốc cũng là nguồn mƣu sinh của nhiều cộng đồng, nhóm ngƣời. Cây thuốc và tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc còn là một bộ phận cấu thành các nền văn hóa khác nhau. Bảo tồn tài nguyên cây thuốc là góp phần bảo tồn các nền văn hóa và bản sắc dân tộc.

Tuy nhiên hiện nay do nhiều lý do khác nhau, nguồn tài nguyên này đang đứng trƣớc nguy cơ suy giảm cả về số lƣợng lẫn chất lƣợng. Vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và tài nguyên cây thuốc nói riêng tại Việt Nam đang trở nên rất cấp bách. Cây Tắc kè đá (Drynaria bonii H. Christ), cây thuốc quý đƣợc đƣa vào Sách đỏ Việt Nam, một trong những loài thực vật không hạt quý hiếm với nhiều tính năng chữa bệnh.

Cây sống trên các hốc đá, trên đám rêu hay trên các cây lớn (cây đa, cây si…). Thƣờng phân bố ở vùng rừng núi Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai, Sơn La, Quảng Ninh, Hải Phòng, Hà Nội…. Thân rễ của cây đƣợc dùng làm thuốc chữa bệnh có tác dụng dùng chữa thận hƣ (suy giảm chức năng nội tiết), ỉa chảy kéo dài, đòn ngã chấn thƣơng, bong gân, tụ máu, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 sai khớp, gãy xƣơng, phong thấp đau nhức xƣơng, sƣng đau khớp, ù tai và đau răng, chảy máu chân răng…. Do nhiều tác dụng nhƣ trên cho nên cây đã bị ngƣời dân đã khai thác, tệ nạn chặt phá rừng ngày càng gia tăng dẫn đến số lƣợng cá thể ít, suy giảm nhanh, diện tích rừng nguyên sinh ngày càng giảm, tái sinh chậm, loài cây Tắc kè đá đang đứng trƣớc nguy cơ bị tiêu diệt.

Loài này đã đƣợc đƣa vào Sách đỏ Việt Nam (2007) với khung phân hạng Sẽ nguy cấp VU A1a,c,d. Để góp phần bảo tồn và phát triển loài cây thuốc quý này, tôi đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu bảo tồn loài Tắc kè đá (Drynaria bonii H. Christ) tại Vƣờn Quốc gia Cát Bà, Thành phố Hải Phòng”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc trên Thế giới Từ khi con ngƣời ra đời, loài ngƣời đã biết dựa vào rừng để sống. Không chỉ lấy ra từ rừng lƣơng thực, thực phẩm cho cuộc sống hàng ngày, con ngƣời còn biết lấy cây rừng làm rau ăn, nấu nƣớc uống, lấy cây rừng làm thuốc chữa bệnh. Trải qua nhiều thế kỷ, các cộng đồng ngƣời trên khắp thế giới đã phát triển những phƣơng thuốc cổ truyền của họ, làm cho các loài cây thuốc và công dụng của chúng trở nên có ý nghĩa.

Các kinh nghiệm dân gian về sử dụng cây thuốc chữa bệnh đƣợc nghiên cứu ở các mức độ khác nhau tuỳ thuộc vào sự phát triển của từng quốc gia và cũng từ đó, mỗi châu lục, mỗi dân tộc hình thành nên một nền Y học cổ truyền mang nét đặc trƣng riêng. Theo đánh giá của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), 80% dân số thế giới sử dụng cây thuốc cho việc chăm sóc sức khỏe ban đầu. Theo Hội đồng quốc tế về nguồn tài nguyên di truyền thực vật (IBPGR, 1992) cho thấy các nƣớc đang phát triển, 70 – 80% dân số vùng nông thôn lấy cây thuốc là nguồn chữa bệnh. Qua những số liệu trên cho thấy xã hội hiện nay mặc dù khoa học – công nghệ phát triển, nhƣng việc sử dụng cây thuốc và y học cổ truyền có vai trò vô cùng quan trọng.

Ở các nƣớc Châu Á, nhất là các nƣớc châu Á nhiệt đới, do hệ thực vật phong phú và đa dạng nên chứa đựng một tiềm năng rất lớn về cây thuốc. Theo số liệu thống kê, thành phần cây làm thuốc thƣờng chiếm khoảng 10% số loài thực vật đƣợc biết ở các quốc gia. Tổng số loài thực vật làm thuốc trên thế giới tính khoảng 20. Tác giả Guo-Chung Dong và cộng sự đã chế tạo vật liệu cấy ghép xƣơng từ dịch chiết thô của thân rễ Tắc kè đá (Drynaria bonii H.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Để phục vụ cho mục đích chăm sóc bảo vệ sức khoẻ con ngƣời, cho sự phát triển của xã hội và để chống lại các bệnh nan y thì sự cần thiết phải kết hợp giữa Đông - Tây y, giữa y học hiện đại với y học cổ truyền của các dân tộc là một vấn đề cấp thiết. Chính từ những kinh nghiệm của y học cổ truyền đã giúp cho nhân loại khám phá ra những loại thuốc có ích trong tƣơng lai. Cho nên, việc khai thác kết hợp với bảo tồn các loài cây thuốc là điều hết sức quan trọng. Các nƣớc trên thế giới đang hƣớng về thực hiện chƣơng trình Quốc gia kết hợp sử dụng, bảo tồn và phát triển bền vững cây thuốc.

Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc ở Việt Nam Việt Nam có nền Y học cổ truyền giàu truyền thống, phong phú về các cây thuốc, bài thuốc và vị thuốc. Cùng với 4000 năm dựng nƣớc và giữ nƣớc, ngƣời Việt Nam đã phải đấu tranh với thiên nhiên, bệnh tật và chiến tranh, dần dần đã tích luỹ đƣợc kinh nghiệm và tri thức trong sử dụng cây thuốc. Nền Y học cổ truyền qua hàng nghìn năm Bắc thuộc nên chịu ảnh hƣởng rất lớn của Y học cổ truyền Trung Quốc. Có rất nhiều công trình về cây thuốc ở Việt Nam với quy mô lớn nhỏ khác nhau đã đƣợc công bố nhƣ: Đỗ Huy Bích, Bùi Xuân Chƣơng và cộng sự đã cho ra đời cuốn “Tài nguyên cây thuốc Việt Nam” (1993) với khoảng 300 loài cây thuốc đƣợc khai thác và sử dụng ở các mức độ khác nhau trong toàn quốc.

Nhóm tác giả của Viện Dƣợc liệu (2003) đã tiến hành biên soạn bộ sách “Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam” với hơn 1.000 loài, trong đó 920 cây thuốc và 80 loài động vật đƣợc sử dụng làm thuốc. Các nhà nghiên cứu của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã thu thập, nghiên cứu và công bố một số tài liệu liên quan tới cây thuốc: Đáng chú ý là hai tập sách “Tài nguyên thực vật có tinh dầu ở Việt Nam” của tác giả Lã Đình Mỡi và cộng sự (2001; 2002) các tác giả đã đề cập đến giá trị sử dụng làm thuốc của nhiều loài thực vật có tinh dầu ở Việt Nam. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các nghiên cứu về hệ thực vật tại VQG Cát Bà Vƣờn Quốc gia Cát Bà nằm trên địa giới hành chính 02 tỉnh Hải Phòng và Quảng Ninh.

Với tổng diện tích là 16.196,8 ha (phần đảo là 10.931,7 ha; phần biển là 5.265,1 ha), đƣợc hình thành từ 360 triệu năm trƣớc gồm 366 hòn đảo lớn nhỏ với cảnh đẹp tự nhiên hoang sơ của các vụng, vịnh cùng hàng trăm những bãi tắm lớn nhỏ, cạnh vịnh Hạ Long là một di sản thiên nhiên thế giới. Vƣờn Quốc gia Cát Bà là khu vực có giá trị cao về đa dạng sinh học không chỉ trên đất liền mà còn ở dƣới biển xung quanh quần đảo, kết quả điều tra khảo sát cho thấy tại đây là nơi sinh sống của trên 3.000 loài động, thực vật khác nhau với 1.588 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 850 chi, 187 họ, 5 ngành; trong số 1.588 loài thực vật thống kê đƣợc ở Cát Bà có 81 loài thực vật nguy cấp, quý hiếm trong sách đỏ Việt Nam 2007, Sách đỏ Thế giới, Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Ngoài các giá trị cao về đa dạng sinh học Cát Bà, còn có rất nhiều loài cây thuốc quý hiếm, trong đó có loài cây Tắc kè đá, là loài cây thuốc đã sống ở Vƣờn Quốc gia Cát Bà. Theo thông tin từ phòng Khoa học của Vƣờn Quốc gia Cát Bà, loài Tắc kè đá hiện nay khá hiếm gặp, phân bố rải rác trên vách đá cao, trên các cây mục, hay tại các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt của Vƣờn Quốc gia Cát.

Một số thông tin về loài Tắc kè đá Theo Đông y, thân rễ Tắc kè đá (Drynaria bonii H. Christ) có vị đắng, tính ấm, có tác dụng bổ thận, mạnh gân xƣơng, hành huyết, phá huyết ứ, cầm máu, khu phong thấp, sát trùng, giảm đau nhức xƣơng khớp. Đƣợc dùng để dự phòng và điều trị loãng xƣơng, đau xƣơng, đau lƣng, mỏi gối, khớp sƣng đau, ngã chấn thƣơng, bong gân, tụ máu, sai khớp, gãy xƣơng, thận hƣ (suy giảm chức năng nội tiết), chảy máu chân răng, ù tai. Gần đây có công trình nghiên cứu hợp chất Tecpenoid và Anthraquinon từ thân rễ cây Tắc kè đá (Drynaria bonii H.

Christ) họ Dƣơng xỉ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các terpenoid có tác dụng làm thông mạch và làm tăng độ đàn hồi của cơ tim và thành mạch. Hợp chất tecpenoid đƣợc sử dụng nhiều trong ngành công nghiệp, thực phẩm. Chất anthraquinon còn đƣợc ứng dụng trong: ngành công nghiệp (thuốc nhuộm tiền thân, phân hủy chất phụ gia trong sản suất giấy, hay sản xuất hydrogen peroxide), trong ngành y học.

Theo tài liệu Sách đỏ Việt Nam Tắc kè đá - DRYNARIA BONII H. Christ Tên khác: Co tạng tó, Cốt toái bổ. Họ dƣơng xỉ - Polypodiaceae Đặc điểm nhận dạng: Dƣơng xỉ phụ sinh trên đá hoặc thân cây gỗ lớn. Thân rễ hơi dẹt, phân nhánh, mọng nƣớc; phủ đầy lông màu nâu và nâu đen.

Có hai loại lá: Lá hứng mùn màu nâu, bất thụ, không cuống, hình xoan, gốc tròn, mép lƣợn sóng hoặc xẻ thùy nông, 5-8 x 3-5cm. Lá hữu thụ màu xanh, có cuống xẻ thùy lông chim, cỡ 25-20 x 7-15 cm; mặt dƣới mang nhiều túi bào tử, xếp đầu nhau hai bên gân lá phụ; bào tử tròn, màu vàng nâu. Sinh học và sinh thái: Mùa có bào tử tháng 5-8. Nhân giống tự nhiên bằng bào tử.

Thân rễ bị đứt đoạn, nếu vẫn bám đƣợc trên giá thể vẫn có khả năng tái sinh.