Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Đánh Giá Trong Sách Giáo Khoa Tiếng Anh Cấp Trung Học Cơ Sở Tại Việt Nam

Khám phá ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa tiếng Anh cấp trung học cơ sở 2, giúp nâng cao kỹ năng học tập và giảng dạy hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mỹ Lệ
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Thị Nhàn
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ngôn Ngữ Đánh Giá Trong Sách Giáo Khoa Tiếng Anh Cấp Trung Học Cơ Sở Tại Việt Nam Dưới Góc Độ Ngữ Pháp Chức Năng Hệ Thống
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ứng dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống, lý thuyết ngôn ngữ đánh giá và lý thuyết thể loại
• 1.3. Ứng dụng lý thuyết ngôn ngữ đánh giá và thể loại vào trong nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa
• 1.4. Lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống
• 1.5. Lý thuyết ngôn ngữ đánh giá
• 1.6. Lý thuyết về thể loại
• 2. CHƯƠNG 2: NGÔN NGỮ ĐÁNH GIÁ THỂ HIỆN “THÁI ĐỘ” TRONG SÁCH GIÁO KHOA TIẾNG ANH CẤP THCS TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Các nguồn lực ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thái độ” trong sách giáo khoa Tiếng Anh ở cấp THCS
• 2.2. Các nguồn lực ngôn ngữ đánh giá xét theo cấp độ
• 2.3. Lớp từ ngữ có vai trò như nguồn lực ngôn ngữ đánh giá
• 2.4. Hệ thống “Thái độ” hiển ngôn trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS
• 2.5. Mô tả và phân tích
• 2.6. Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Tác động” trong sách giáo khoa tiếng Anh cấp THCS
• 2.7. Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Phán xét hành vi” trong sách giáo khoa tiếng Anh cấp THCS
• 2.8. Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Đánh giá sự vật hiện tượng” trong sách tiếng Anh cấp THCS
• 2.9. Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thái độ” hàm ngôn trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS
• 2.10. Biện pháp “Gợi mở”
• 2.11. Biện pháp “Ra hiệu”
• 2.12. Biện pháp “Cung cấp”
• 3. CHƯƠNG 3: NGÔN NGỮ ĐÁNH GIÁ THỂ HIỆN “THANG ĐỘ” TRONG SÁCH GIÁO KHOA TIẾNG ANH CẤP THCS TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Thống kê, phân loại nguồn lực ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thang độ” theo cấp độ
• 3.2. Hiện thực hoá “Thang độ” trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS
• 3.3. Hiện thực hoá “Lực” (Force) trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS
• 3.4. Hiện thực hoá “Tiêu điểm” (Focus) trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS
• 4. CHƯƠNG 4: NGÔN NGỮ ĐÁNH GIÁ TRONG SÁCH GIÁO KHOA TIẾNG ANH CẤP THCS TẠI VIỆT NAM XÉT TỪ THỂ LOẠI
• 4.1. Các thể loại văn bản trong chương trình sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS và nguồn từ vựng – ngữ pháp
• 4.2. Các thể loại văn bản trong chương trình sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS
• 4.3. Thống kê nguồn từ vựng – ngữ pháp đánh giá “Thái độ” và “Thang độ” trong các bài đọc trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS xét theo thể loại
• 4.4. Đặc điểm ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS xét theo thể loại
• 4.5. Ngôn ngữ đánh giá trong thể loại “Tường thuật” (Recount)
• 4.6. Ngôn ngữ đánh giá trong thể loại “Giai thoại” (Anecdote)
• 4.7. Ngôn ngữ đánh giá trong thể loại “Tự sự - Chuyện cổ tích”
• 4.8. Ngôn ngữ đánh giá trong thể loại “Tiểu sử”
• 4.9. Ngôn ngữ đánh giá trong thể loại “Phê bình”
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Đánh Giá Trong SGK Tiếng Anh

Nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa tiếng Anh cấp trung học cơ sở tại Việt Nam là một lĩnh vực mới mẻ và đầy tiềm năng. Ngôn ngữ đánh giá không chỉ phản ánh thái độ mà còn thể hiện cách thức mà học sinh tiếp cận và hiểu biết về ngôn ngữ. Việc phân tích ngôn ngữ đánh giá trong SGK giúp làm rõ vai trò của ngôn ngữ trong việc hình thành năng lực ngôn ngữ cho học sinh.

1.1. Định nghĩa Ngôn Ngữ Đánh Giá và Tầm Quan Trọng

Ngôn ngữ đánh giá là ngôn ngữ thể hiện thái độ, cảm xúc và quan điểm của người nói. Trong SGK tiếng Anh, ngôn ngữ này đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức và thái độ của học sinh đối với ngôn ngữ học tập.

1.2. Lịch Sử Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Đánh Giá Tại Việt Nam

Nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá tại Việt Nam đã bắt đầu từ những năm gần đây, với sự quan tâm ngày càng tăng từ các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, việc áp dụng lý thuyết này vào SGK tiếng Anh vẫn còn hạn chế.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Đánh Giá

Mặc dù ngôn ngữ đánh giá có vai trò quan trọng, nhưng việc nghiên cứu và ứng dụng nó trong SGK tiếng Anh cấp trung học cơ sở gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu tài liệu nghiên cứu, sự đa dạng trong cách thức thể hiện ngôn ngữ đánh giá là những khó khăn cần được giải quyết.

2.1. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Nhiều nghiên cứu hiện tại chưa đi sâu vào việc phân tích ngôn ngữ đánh giá trong SGK tiếng Anh, dẫn đến việc thiếu thông tin và dữ liệu cần thiết cho việc giảng dạy.

2.2. Đa Dạng Trong Cách Thể Hiện Ngôn Ngữ Đánh Giá

Ngôn ngữ đánh giá có thể được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ từ vựng đến cấu trúc ngữ pháp, điều này tạo ra sự khó khăn trong việc phân tích và đánh giá.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Đánh Giá Trong SGK

Để nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá trong SGK tiếng Anh, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngữ liệu một cách hệ thống. Việc sử dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống sẽ giúp làm rõ các đặc điểm ngôn ngữ đánh giá.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Ngữ Liệu

Phân tích ngữ liệu từ các bài đọc trong SGK sẽ giúp xác định các yếu tố ngôn ngữ đánh giá, từ đó đưa ra những nhận định chính xác về cách thức thể hiện thái độ.

3.2. Ứng Dụng Lý Thuyết Ngữ Pháp Chức Năng

Lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday sẽ được áp dụng để phân tích cách thức mà ngôn ngữ đánh giá được hiện thực hóa trong SGK.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Đánh Giá

Kết quả nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá trong SGK tiếng Anh có thể được ứng dụng trong việc cải thiện chất lượng giảng dạy. Việc hiểu rõ ngôn ngữ đánh giá sẽ giúp giáo viên thiết kế bài học hiệu quả hơn.

4.1. Cải Thiện Chất Lượng Giảng Dạy

Giáo viên có thể sử dụng các kết quả nghiên cứu để điều chỉnh phương pháp giảng dạy, từ đó nâng cao hiệu quả học tập của học sinh.

4.2. Tăng Cường Năng Lực Ngôn Ngữ Cho Học Sinh

Nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá sẽ giúp học sinh phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt và tự tin hơn trong giao tiếp.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Đánh Giá

Nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá trong SGK tiếng Anh cấp trung học cơ sở tại Việt Nam là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Tương lai của nghiên cứu này sẽ phụ thuộc vào việc phát triển các phương pháp nghiên cứu và ứng dụng hiệu quả.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Đánh Giá

Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa để làm rõ vai trò của ngôn ngữ đánh giá trong SGK, từ đó phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Đa Dạng Hơn

Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thể loại văn bản khác nhau trong SGK để có cái nhìn toàn diện hơn về ngôn ngữ đánh giá.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học (mã số: 9229020) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Mỹ Lệ, được hoàn thành năm 2023 tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trương Thị Nhàn và PGS. Trần Văn Sáng, mang tiêu đề: "Ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp trung học cơ sở tại Việt Nam dưới góc độ ngữ pháp chức năng hệ thống".

Nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh ngôn ngữ học nửa cuối thế kỷ XX chuyển dịch trọng tâm từ việc mô tả hệ thống hình thức tĩnh sang khảo sát ngôn ngữ trong sử dụng thực tế gắn với các chức năng xã hội. Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Grammar) do M.A.K. Halliday khởi xướng và Lý thuyết ngôn ngữ đánh giá (Appraisal Framework) do J.R. Martin cùng P.R.R. White phát triển đã hình thành khung lý thuyết tiếp cận nghĩa liên nhân. Tại Việt Nam, lý thuyết ngôn ngữ đánh giá chủ yếu được áp dụng khảo sát các văn bản báo chí, tác phẩm văn học, diễn ngôn chính luận, phim ảnh và khẩu ngữ của giới trẻ. Tuy nhiên, việc ứng dụng lý thuyết này vào việc nghiên cứu tài liệu dạy học ngoại ngữ, cụ thể là sách giáo khoa Tiếng Anh cấp trung học cơ sở (THCS), hầu như chưa được thực hiện một cách chuyên biệt và toàn diện. Khoảng trống này đặt ra yêu cầu khảo sát thực chứng hệ thống ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa Tiếng Anh THCS nhằm làm rõ cách thức ngôn ngữ kiến tạo ý nghĩa liên nhân và định hình giá trị văn hóa, xã hội cho người học.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam từ quan điểm ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday và lý thuyết đánh giá của Martin, qua đó chứng minh mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và các yếu tố xã hội, đồng thời cung cấp cơ sở ngôn ngữ học phục vụ phân tích sách giáo khoa.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được cụ thể hóa thành ba câu hỏi nghiên cứu:

1. Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thái độ” trong SGK Tiếng Anh được hiện thực hoá bằng hệ thống từ vựng – ngữ pháp nào?
2. Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thang độ” trong SGK Tiếng Anh được hiện thực hoá bằng hệ thống từ vựng – ngữ pháp nào?
3. Ngôn ngữ đánh giá được sử dụng trong SGK Tiếng Anh thuộc các thể loại khác nhau có những tương đồng và dị biệt nào?

Đối tượng nghiên cứu là các nguồn lực ngôn ngữ đánh giá thể hiện hai bình diện "Thái độ" (Attitude) và "Thang độ" (Graduation).

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi lý thuyết: Tác giả vận dụng mô hình đánh giá của Martin & White (2005), giới hạn khảo sát ở hai trường nghĩa Thái độ (gồm Tác động, Phán xét hành vi, Đánh giá sự vật hiện tượng) và Thang độ (gồm Lực và Tiêu điểm). Luận án chủ động không nghiên cứu bình diện "Tham gia" (Engagement) nhằm đảm bảo dung lượng văn bản theo quy định và xuất phát từ nhận định rằng Thái độ và Thang độ là hai địa hạt ngữ nghĩa gần gũi, phù hợp trực tiếp với tâm lý, nhận thức và trình độ ngôn ngữ của học sinh cấp THCS.
• Phạm vi ngữ liệu: Luận án khảo sát 90 bài đọc hiểu trong 08 cuốn sách giáo khoa Tiếng Anh từ lớp 6 đến lớp 9 (chương trình giáo dục phổ thông 2006 và 2018) do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phối hợp với Tập đoàn Xuất bản Pearson biên soạn, Giáo sư Hoàng Văn Vân làm Tổng chủ biên. Ngữ liệu bao gồm: 48 bài "Listen and read", 38 bài trong phần "Skills 1" và 4 bài trong phần "Review".

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân tích có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba trục chính: lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống, lý thuyết ngôn ngữ đánh giá và lý thuyết thể loại.

Ở phạm vi quốc tế, tác giả truy nguyên nền tảng lý thuyết từ quan điểm cấu trúc hệ thống của Ferdinand de Saussure (1973), J.R. Firth (1957) và hệ thống hóa lý thuyết chức năng hệ thống của M.A.K. Halliday (1976, 1978, 1985, 1993, 1994, 2006). Công trình của Suzanne Eggins (1994, 2002) cung cấp tổng quan về các kỹ thuật ứng dụng chức năng hệ thống. Lý thuyết đánh giá được phát triển thành bộ công cụ bởi Martin & Rose (2003, 2007) và Martin & White (2005) trong The Language of Evaluation. Các ứng dụng của bộ công cụ đánh giá đã lan tỏa sang nhiều lĩnh vực: giáo dục (Macken-Horarik, 2003; S. Hood, 2004, 2010), khoa học (Veel, 1998), chính trị (Miller, 2007), truyền thông (White, 1998; E. Thompson & White, 2008; Xinghua & Thompson, 2009), và phân tích diễn ngôn đa ngữ (Adendorff & de Klerk, 2005; Lee, 2006; Thomson, 2008; Wang & An, 2013). Về nghiên cứu thể loại, luận án kế thừa các công trình phân tích văn bản trường học của V. Bhatia (1993), Martin & Rose (2008), Derewianka & Jones (2012).

Đi sâu vào nghiên cứu sách giáo khoa, tác giả điểm lại các luận văn và bài báo quốc tế tiêu biểu: Kawamitsu (2012) đối sánh sách giáo khoa ngữ văn tiểu học Nhật Bản và Hoa Kỳ; Canfield (2013) nghiên cứu thể loại kể chuyện và thông tin trong sách Reading/Language Arts; Gordon Myskow (2018) phân tích ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa lịch sử bậc phổ thông và đại học. Tác giả nhận định các nghiên cứu này chủ yếu khảo sát bậc tiểu học hoặc sách khoa học, lịch sử, chưa hệ thống hóa đầy đủ phương thức hiện thực hóa hiển ngôn của Thái độ và chưa mở rộng khảo cứu Thang độ.

Tại Việt Nam, nghiên cứu ngữ pháp chức năng được định hình qua công trình của Cao Xuân Hạo (1991), Hoàng Văn Vân (2002, 2011), Ngô Đình Phương (2008), Lê Văn Canh (2011), Bùi Mạnh Hùng (2016). Về ngôn ngữ đánh giá, các công trình đáng chú ý gồm: luận án của Ngô Thị Bích Thu (2013) khảo sát Thái độ và Thang độ trong hội thoại tiếng Anh và tiếng Việt; luận án của Nguyễn Hồng Sao (2010) khảo sát ngôn ngữ báo chí; Trần Thị Hồng Vân (2011) khảo sát phỏng vấn về chất lượng giáo dục sau đại học; Phan Thị Thanh Hoa (2016) nghiên cứu phê bình phim; Nguyễn Tiến Phùng (2020) nghiên cứu Thái độ trong sách giáo khoa Solutions; và luận án của Nguyễn Thị Hương Lan (2018) so sánh ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa tiểu học Việt Nam và Singapore.

Luận án của Nguyễn Thị Mỹ Lệ xác định rõ khoảng trống: công trình của Nguyễn Thị Hương Lan (2018) dừng lại ở cấp tiểu học và chưa đi sâu phân tích đặc điểm ngôn ngữ theo từng thể loại nhằm phát triển năng lực giao tiếp; nghiên cứu của Nguyễn Tiến Phùng (2020) chỉ tập trung vào bình diện Thái độ. Do đó, luận án này giữ vị trí là công trình chuyên biệt khảo sát kết hợp cả hai bình diện Thái độ và Thang độ gắn với phân tích cấu trúc thể loại trên ngữ liệu sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án thiết lập khung nghiên cứu dựa trên ba trụ cột lý thuyết của trường phái ngôn ngữ học chức năng hệ thống:

1. Lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống (Halliday): Ngôn ngữ được nhìn nhận là mạng lưới các hệ thống lựa chọn tiềm năng để tạo nghĩa (meaning-making resource). Ba siêu chức năng ngôn ngữ gồm:

   • Siêu chức năng kinh nghiệm (Ideational metafunction): Thể hiện sự trải nghiệm thế giới khách quan và nội tâm thông qua hệ thống chuyển tác (Transitivity), gồm 6 kiểu quá trình: vật chất, hành vi, tinh thần, phát ngôn, quan hệ, hiện hữu.
   • Siêu chức năng liên nhân (Interpersonal metafunction): Thể hiện sự tương tác xã hội qua hệ thống Thức (Mood) và Tình thái (Modality), xác lập vai giao tiếp qua hai hành vi cốt lõi: trao (giving) và đòi hỏi (demanding) hàng hóa - dịch vụ hoặc thông tin.
   • Siêu chức năng văn bản (Textual metafunction): Tổ chức thông điệp qua cấu trúc Đề ngữ (Theme) và Thuyết ngữ (Rheme).
   • Khái niệm Ngữ vực (Register): Phản ánh ngữ cảnh tình huống thông qua ba thông số: Trường (Field), Không khí/Quan hệ (Tenor), và Phương thức (Mode).

2. Khung lý thuyết Ngôn ngữ đánh giá (Martin & White, 2005): Định vị ở tầng ngữ nghĩa diễn ngôn thuộc siêu chức năng liên nhân, gồm hai hệ thống được luận án sử dụng:

   • Thái độ (Attitude):
     • Tác động (Affect): Bày tỏ cảm xúc chủ quan; phân nhánh thành Tích cực/Tiêu cực; Trạng thái/Đột biến hành vi; Hiện thực (realis)/Phi hiện thực (irrealis); và ba nhóm trải nghiệm: Hạnh phúc/Bất hạnh (Un/happiness), An toàn/Bất an (In/security), Thỏa mãn/Bất mãn (Dis/satisfaction).
     • Phán xét hành vi (Judgement): Đánh giá tư cách con người theo chuẩn mực; phân thành Thể diện xã hội (Bình thường, Khả năng, Kiên trì) và Quy ước xã hội (Chân thật, Phép tắc/Đạo đức). Năng lực tiếp tục được phân định theo Ngô Thị Bích Thu (2013) thành trí tuệ, vật chất và xã hội.
     • Đánh giá sự vật hiện tượng (Appreciation): Đánh giá thực thể, quy trình; phân thành Phản ứng (tác động, chất lượng), Kết cấu (cân bằng, phức tạp), và Định giá (giá trị xã hội, tính thiết yếu, hữu ích).
     • Phương thức biểu đạt: Hiển ngôn (inscribed) và Hàm ngôn (invoked: Gợi mở - provoke; Ra hiệu - flag; Cung cấp - afford).
   • Thang độ (Graduation): Điều chỉnh cường độ hoặc phạm vi đánh giá, gồm:
     • Lực (Force): Đánh giá Cường độ (Intensification - qua từ đơn thuần, pha trộn ngữ nghĩa, lặp lại từ, động từ tình thái) và Lượng hóa (Quantification - số lượng, khối lượng, không gian, thời gian).
     • Tiêu điểm (Focus): Xác lập độ rõ nét ranh giới ngữ nghĩa của các phạm trù không chia độ; gồm Ước lượng (xác thực, cụ thể hóa) và Đạt được (hoàn thành, thực chất).

3. Lý thuyết Thể loại theo trường phái Sydney (Martin & Rose): Xem thể loại là quá trình xã hội diễn tiến theo các giai đoạn (staged), có định hướng mục tiêu (goal-oriented) và có chủ đích (purposeful social activity). Luận án tập trung vào nhóm thể loại Truyện kể và các thể loại trường học điển hình: Tường thuật (Recount), Giai thoại (Anecdote), Tự sự (Narrative), Tiểu sử (Biography), và Phê bình (Review).

Bình diện đánh giá	Tiểu phạm trù	Phương thức hiện thực hóa chủ yếu
Thái độ: Tác động	Hạnh phúc, An toàn, Thỏa mãn, Mong muốn	Tính từ cảm xúc, động từ tâm lý, danh từ hóa, trạng từ
Thái độ: Phán xét	Thể diện xã hội (Khả năng, Kiên trì, Bình thường); Quy ước xã hội (Chân thật, Đạo đức)	Động từ tình thái (can, should), tính từ phẩm chất, trạng từ nhận xét
Thái độ: Đánh giá SVHT	Phản ứng (Tác động, Chất lượng); Kết cấu; Định giá	Cụm tính từ miêu tả, danh từ trừu tượng chỉ giá trị
Thang độ: Lực	Cường độ (Intensification); Lượng hóa (Quantification)	Trạng từ chỉ mức độ, từ vựng pha trộn ngữ nghĩa, từ chỉ lượng
Thang độ: Tiêu điểm	Ước lượng (Xác thực, Cụ thể hóa); Đạt được (Hoàn thành, Thực chất)	Thành tố tình thái, phó từ hạn định ranh giới (about, seem, attempt)

Về phương pháp thực hiện: Luận án kết hợp đồng bộ các phương pháp ngôn ngữ học:

• Phương pháp thu thập và trình bày ngữ liệu: Trích xuất các đơn vị từ vựng - ngữ pháp mang nghĩa đánh giá từ 90 bài đọc hiểu, mã hóa theo tính chất hiển ngôn/hàm ngôn, tích cực (+)/tiêu cực (-).
• Phương pháp miêu tả và phân tích ngữ liệu: Phân tích chức năng cú pháp và ngữ nghĩa của các lớp từ vựng, cú pháp hiện thực hóa đánh giá.
• Phương pháp phân tích văn bản: Phân tích cấu trúc giai đoạn thể loại và mối quan hệ giữa thể loại với ngữ lực đánh giá.
• Thủ pháp miêu tả định lượng: Thống kê tần số xuất hiện, tính tỷ lệ phần trăm của các phương tiện từ vựng - ngữ pháp, lập 22 bảng biểu và 14 biểu đồ định lượng.
• Thủ pháp miêu tả định tính: Diễn giải ngữ nghĩa, khái quát hóa chiến lược phân bổ ngôn ngữ đánh giá trong bối cảnh sư phạm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sở lý luận

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử phát triển của các lý thuyết nền tảng từ trường phái Ngôn ngữ học Praha, phân tích cấu trúc của Saussure đến lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday và lý thuyết đánh giá của Martin & White. Tác giả phân tích cấu trúc đa tầng của ngôn ngữ (ngữ âm/chữ viết - từ vựng ngữ pháp - ngữ nghĩa diễn ngôn), chứng minh ngôn ngữ đánh giá thuộc tầng ngữ nghĩa diễn ngôn hiện thực hóa nghĩa liên nhân. Chương này làm rõ các khái niệm công cụ: hệ thống chuyển tác, hệ thống Thức, Tình thái, cấu trúc Đề - Thuyết, Ngữ vực (Trường, Không khí, Phương thức) và các nhánh chi tiết của Thái độ (Tác động, Phán xét, Đánh giá sự vật hiện tượng), Thang độ (Lực, Tiêu điểm). Đồng thời, tác giả thiết lập cơ sở lý thuyết về thể loại văn bản trường học theo trường phái Sydney, phân tích đặc trưng các thể loại truyện kể (Tường thuật, Giai thoại, Tự sự, Phản hồi, Quan sát) dựa trên cấu trúc giai đoạn và mục đích xã hội.

Chương 2: Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thái độ” trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam

Chương 2 tập trung khảo sát thực chứng hệ thống từ vựng - ngữ pháp hiện thực hóa Thái độ trong 90 bài đọc hiểu. Nội dung được triển khai qua các nhóm kết quả:

• Phân loại theo cấp độ ngôn ngữ: Tác giả khảo sát các từ và cụm từ đóng vai trò nguồn lực đánh giá. Biểu đồ 2.1 và Biểu đồ 2.2 thống kê số lượng và tỷ lệ các từ loại (tính từ, động từ, danh từ, trạng từ) và các loại ngữ tham gia biểu đạt cảm xúc và thái độ.
• Thái độ hiển ngôn: Phân tích ba bình diện cốt lõi:
  • Tác động: Khảo sát các cảm xúc thuộc nhóm Hạnh phúc, An toàn, Thỏa mãn và Mong muốn (thể hiện qua Bảng 2.1 về nhóm người thể hiện "Mong muốn" và Biểu đồ 2.4).
  • Phán xét hành vi: Khảo sát các phán xét về Thể diện xã hội và Quy ước xã hội, trong đó tiêu chí "Khả năng" (Capacity) chiếm tỷ trọng nổi bật trong bài đọc (Bảng 2.2 thống kê nhóm người được phán xét về năng lực; Biểu đồ 2.5 và 2.6).
  • Đánh giá sự vật hiện tượng: Phân tích các chỉ dấu Phản ứng, Kết cấu và Định giá đối với hiện tượng tự nhiên, công trình, cảnh quan (Bảng 2.3 và Biểu đồ 2.7).
• Thái độ hàm ngôn: Khảo sát ba phương thức truyền tải gián tiếp: Gợi mở (Provoke) thông qua biện pháp tu từ, so sánh, ẩn dụ; Ra hiệu (Flag) thông qua các từ ngữ định lượng thang độ; và Cung cấp (Afford) thông qua trình bày dữ kiện thực tế không mang tính đánh giá trực tiếp để người đọc tự suy luận (Biểu đồ 2.8).

Chương 3: Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thang độ” trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam

Chương 3 trình bày kết quả định lượng và định tính về hệ thống Thang độ, minh họa sự điều chỉnh dung lượng ngữ nghĩa:

• Hiện thực hóa Lực (Force):
  • Cường độ (Intensification): Thống kê việc tăng giảm mức độ qua các từ chức năng ngữ pháp (Bảng 3.2), từ chức năng ngữ nghĩa (Bảng 3.3), biện pháp pha trộn ngữ nghĩa (Bảng 3.4), hiện tượng lặp từ và việc sử dụng động từ tình thái (Biểu đồ 3.4, 3.5).
  • Lượng hóa (Quantification): Khảo sát sự định lượng thực thể cụ thể và trừu tượng qua số lượng, khối lượng, quy mô không gian và tần suất thời gian (Biểu đồ 3.6).
• Hiện thực hóa Tiêu điểm (Focus): Khảo sát sự mờ hóa hoặc sắc nét hóa ranh giới ngữ nghĩa của các thực thể và quá trình thông qua hệ thống bảng thống kê từ Bảng 3.5 đến Bảng 3.10:
  • Ước lượng: Xác thực - thực thể; Xác thực - phẩm chất; Cụ thể hóa - thực thể; Cụ thể hóa - số lượng.
  • Đạt được: Hoàn thành (nỗ lực hoàn thành quá trình); Thực chất (mức độ xác thực của sự kiện, hiện tượng).

Chương 4: Ngôn ngữ đánh giá trong sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam xét từ thể loại

Chương 4 liên kết hệ thống từ vựng - ngữ pháp đánh giá với lý thuyết thể loại. Tác giả tổng hợp các thể loại văn bản chính trong chương trình SGK Tiếng Anh cấp THCS (Bảng 4.1) và thống kê nguồn từ vựng - ngữ pháp đánh giá Thái độ và Thang độ phân bổ theo từng thể loại (Bảng 4.2). Phân tích chi tiết đặc điểm ngôn ngữ đánh giá qua các văn bản đại diện:

• Thể loại Tường thuật (Recount): Khảo sát văn bản trong Tiếng Anh 7 (Unit 9), chỉ ra cách thức ngôn ngữ đánh giá đan xen trong chuỗi sự kiện nhằm ghi lại trải nghiệm cá nhân mà không tạo biến cố kịch tính (Bảng 4.3).
• Thể loại Giai thoại (Anecdote): Khảo sát văn bản trong Tiếng Anh 9 (Review 2), phân tích phản ứng cảm xúc tập trung vào sự kiện nổi bật (Bảng 4.4).
• Thể loại Tự sự - Chuyện cổ tích (Narrative): Khảo sát văn bản trong Tiếng Anh 8 (Unit 6), làm rõ chức năng của ngôn ngữ đánh giá tại các giai đoạn: Định hướng, Biến cố/Mâu thuẫn, Đánh giá, và Giải quyết mâu thuẫn (Bảng 4.5).
• Thể loại Tiểu sử (Biography): Khảo sát văn bản trong Tiếng Anh 6 (Tập 2), phân tích sự kết hợp giữa phán xét hành vi đạo đức và đánh giá năng lực nhân vật lịch sử/danh nhân (Bảng 4.6).
• Thể loại Đánh giá - Phê bình (Review): Khảo sát văn bản trong Tiếng Anh 9, chỉ ra mật độ cao của lớp từ đánh giá sự vật hiện tượng và thang độ lực nhằm thẩm định giá trị tác phẩm hoặc sự kiện (Bảng 4.7).

Tên chương trong luận án	Nội dung trọng tâm	Phương tiện khảo sát và cứ liệu minh chứng
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sở lý luận của đề tài	Lý luận về SFG, khung Appraisal và lý thuyết thể loại Sydney; lịch sử nghiên cứu quốc tế và Việt Nam	Khung lý thuyết Halliday, Martin & White; 10 bảng ví dụ thể loại và từ vựng
Chương 2: Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thái độ” trong SGK Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam	Nguồn lực từ vựng - ngữ pháp hiện thực hóa Thái độ hiển ngôn và hàm ngôn trong bài đọc	90 bài đọc; 3 bảng thống kê (Bảng 2.1 - 2.3); 8 biểu đồ định lượng (Biểu đồ 2.1 - 2.8)
Chương 3: Ngôn ngữ đánh giá thể hiện “Thang độ” trong SGK Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam	Biện pháp hiện thực hóa Lực (Cường độ, Lượng hóa) và Tiêu điểm (Ước lượng, Đạt được)	10 bảng thống kê chuyên sâu (Bảng 3.1 - 3.10); 6 biểu đồ phân loại (Biểu đồ 3.1 - 3.6)
Chương 4: Ngôn ngữ đánh giá trong SGK Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam xét từ thể loại	Tương quan giữa cấu trúc giai đoạn thể loại và sự phân bổ các nguồn lực đánh giá	5 thể loại đại diện (Bảng 4.1 - 4.7) từ các bài đọc cụ thể thuộc SGK lớp 6, 7, 8, 9

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án góp phần làm sáng rõ việc vận dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống, lý thuyết ngôn ngữ đánh giá của Martin & White và lý thuyết thể loại của trường phái Sydney vào ngữ liệu sách giáo khoa ngoại ngữ. Công trình xây dựng một quy trình miêu tả và phân tích có hệ thống đối với hai bình diện Thái độ và Thang độ, tạo dựng mô hình phân tích có thể tham khảo để nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá trong các loại hình văn bản giáo khoa khác.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại những kết quả cụ thể:

• Cung cấp bức tranh định lượng và định tính toàn diện về các nguồn lực từ vựng - ngữ pháp hiện thực hóa chức năng đánh giá trong 90 bài đọc hiểu sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam.
• Làm rõ đặc trưng phân bổ của ngôn ngữ đánh giá theo từng thể loại văn bản học đường (Tường thuật, Giai thoại, Tự sự, Tiểu sử, Phê bình), chỉ ra cách thức mà các giai đoạn cấu trúc thể loại chi phối sự lựa chọn các chỉ dấu Thái độ và Thang độ.
• Đề xuất các ý kiến trao đổi và căn cứ khoa học cho công tác biên soạn sách giáo khoa Tiếng Anh mới: định hướng lựa chọn ngữ liệu đọc hiểu cân bằng giữa các loại nghĩa đánh giá, bảo đảm tính tự nhiên của ngôn ngữ liên nhân phù hợp với lứa tuổi, tâm lý và năng lực giao tiếp của học sinh cấp THCS.
• Cung cấp tài liệu tham khảo phục vụ giảng dạy môn Ngôn ngữ học ứng dụng, bồi dưỡng phương pháp giảng dạy kỹ năng đọc hiểu văn bản tiếng Anh cho giáo viên phổ thông và hỗ trợ hoạt động dịch thuật.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án tự xác định các giới hạn xuất phát từ phạm vi nghiên cứu:

• Công trình chủ động loại trừ bình diện "Tham gia" (Engagement) trong bộ công cụ đánh giá của Martin & White để đảm bảo dung lượng luận án theo quy định và tập trung vào các phạm trù phù hợp nhất với học sinh THCS. Do đó, bức tranh về nghĩa liên nhân chưa bao quát trọn vẹn cách thức người viết đối thoại hay định vị lập trường với các quan điểm đồng hiện.
• Ngữ liệu nghiên cứu giới hạn trong 90 bài đọc hiểu trích từ một bộ sách giáo khoa duy nhất của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (do Hoàng Văn Vân làm Tổng chủ biên). Trong bối cảnh triển khai chủ trương "một chương trình, nhiều bộ sách giáo khoa", luận án chưa khảo sát so sánh ngữ liệu với các bộ sách giáo khoa Tiếng Anh khác đang lưu hành song song.
• Nghiên cứu chỉ tập trung vào phân môn đọc hiểu (các bài "Listen and read", "Skills 1", "Review"), chưa mở rộng sang ngôn ngữ đánh giá trong các hợp phần rèn luyện kỹ năng nghe, nói, viết hoặc ngôn ngữ tương tác của giáo viên và học sinh trong lớp học.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phân tích trọn vẹn cả ba bình diện của khung Appraisal (bổ sung bình diện Tham gia) trên ngữ liệu sách giáo khoa.
• Khảo sát đối sánh ngôn ngữ đánh giá giữa các bộ sách giáo khoa Tiếng Anh khác nhau trong chương trình giáo dục phổ thông 2018.
• Nghiên cứu so sánh đối chiếu liên cấp (tiểu học, THCS, trung học phổ thông) nhằm xác lập lộ trình phát triển của ngôn ngữ đánh giá theo độ tuổi người học.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp tài liệu tham khảo về phương pháp luận ứng dụng ngữ pháp chức năng hệ thống và bộ công cụ đánh giá của Martin & White; minh họa chi tiết cách thức mã hóa, phân loại và thống kê ngữ liệu văn bản học đường.
• Giảng viên đại học và giáo viên tiếng Anh cấp THCS: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học để khai thác chiều sâu nghĩa liên nhân trong bài đọc hiểu, giúp giáo viên hướng dẫn học sinh nhận biết thái độ hiển ngôn, hàm ngôn và mức độ thang độ trong văn bản thay vì chỉ dừng lại ở việc khai thác nghĩa sự vụ hay cấu trúc ngữ pháp hình thức.
• Chuyên gia biên soạn chương trình và sách giáo khoa: Cung cấp số liệu thực chứng về cấu trúc thể loại và mật độ từ vựng đánh giá, hỗ trợ việc thẩm định, lựa chọn và biên tập bài đọc hiểu phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực phẩm chất và ngôn ngữ của học sinh phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát nguồn ngữ liệu cụ thể nào và phân bố số lượng bài ra sao?
Luận án khảo sát 90 bài đọc hiểu trong 08 cuốn sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS (từ lớp 6 đến lớp 9, mỗi lớp gồm 2 tập) do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phối hợp Tập đoàn Xuất bản Pearson ấn hành, Hoàng Văn Vân làm Tổng chủ biên. Cụ thể gồm: 48 bài "Listen and read", 38 bài trong phần "Skills 1", và 4 bài trong phần "Review".

2. Vì sao luận án không nghiên cứu bình diện "Tham gia" (Engagement) trong bộ công cụ đánh giá?
Tác giả xác định giới hạn này nhằm hai lý do: thứ nhất, để đảm bảo giới hạn số trang quy định của một luận án tiến sĩ; thứ hai, hai bình diện Thái độ và Thang độ được đánh giá là gần gũi, phù hợp hơn với đặc điểm tâm lý lứa tuổi và trình độ tiếp nhận ngôn ngữ của học sinh cấp THCS.

3. Khung lý thuyết của Martin & White phân chia hệ thống Thái độ thành những bình diện nào?
Hệ thống Thái độ được phân chia thành ba bình diện: Tác động (Affect - cảm xúc vui, buồn, sợ hãi, an toàn, thỏa mãn); Phán xét hành vi (Judgement - đánh giá hành vi theo thể diện xã hội và quy ước xã hội); và Đánh giá sự vật hiện tượng (Appreciation - thẩm định chất lượng, phản ứng, kết cấu và giá trị của thực thể).

4. Thang độ (Graduation) trong luận án được khảo sát qua những phương diện nào?
Thang độ được khảo sát qua hai trục: "Lực" (Force) bao gồm Cường độ (tăng giảm qua từ đơn thuần, pha trộn ngữ nghĩa, lặp lại, động từ tình thái) và Lượng hóa (số lượng, khối lượng, không gian, thời gian); và "Tiêu điểm" (Focus) bao gồm Ước lượng (xác thực, cụ thể hóa) và Đạt được (hoàn thành, thực chất).

5. Những thể loại văn bản nào được luận án phân tích sâu về ngôn ngữ đánh giá ở Chương 4?
Luận án phân tích sâu 5 thể loại văn bản trường học đại diện: Tường thuật (Recount - ví dụ bài đọc E7 Unit 9), Giai thoại (Anecdote - bài đọc E9 Review 2), Tự sự - Chuyện cổ tích (Narrative - bài đọc E8 Unit 6), Tiểu sử (Biography - bài đọc E6 Tập 2), và Phê bình (Review - bài đọc E9).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lệ là công trình nghiên cứu thực chứng áp dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống và khung lý thuyết đánh giá của Martin & White vào sách giáo khoa Tiếng Anh cấp THCS tại Việt Nam. Thông qua việc phân tích định tính kết hợp thống kê định lượng trên 90 bài đọc hiểu, luận án đã làm sáng rõ cách thức hiện thực hóa hệ thống Thái độ và Thang độ bằng các phương tiện từ vựng - ngữ pháp cụ thể. Kết quả nghiên cứu đồng thời chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa cấu trúc thể loại văn bản với chiến lược phân bổ ngôn ngữ đánh giá. Công trình đóng góp tư liệu và luận cứ khoa học hữu ích cho lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng, công tác giảng dạy ngoại ngữ và biên soạn sách giáo khoa phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ứng dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống, lý thuyết ngôn ngữ đánh giá và lý thuyết thể loại 1. Về lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống, lý thuyết ngôn ngữ đánh giá và lý thuyết thể loại a.

Những nghiên cứu ở nước ngoài Lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống (NPCNHT) có tiền đề lý thuyết từ quan điểm hệ thống của Ferdinand de Saussure. Những tư tưởng của ông đã đặt nền móng cho những thành tựu phát triển rực rỡ của ngôn ngữ học cũng như ký hiệu học thế kỷ 20. Ferdinand de Saussure mô tả cấu trúc hệ thống của ngôn ngữ. Ông đã phát hiện bản chất hệ thống của ngôn ngữ và sự quy định lẫn nhau của ngôn ngữ trong một hệ thống.

Tác phẩm vĩ đại của Ferdinand de Saussure là Cours de linguistique génerale (Giáo trình Ngôn ngữ học Đại cương, 1973). Ông đã đưa ra một số các cặp lưỡng phân để làm ranh giới phân định việc nghiên cứu ngôn ngữ. Trong các cặp đó có các cặp như: ngôn ngữ và lời nói; nội tại và ngoại vi. Sau đó ông đi đến giới hạn việc nghiên cứu, không quan tâm tới những vấn đề thuộc lời nói và các mặt ngoại vi của ngôn ngữ [36].

Một trong những nhà ngôn ngữ học có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực giáo dục ngôn ngữ là M. Halliday với lý thuyết chức năng hệ thống. Lý thuyết này có nguồn gốc trực tiếp từ các các công trình của J. Lý thuyết chức năng hệ thống (CNHT) của M.

Halliday có thể xem là cách tiếp cận tín hiệu học hệ thống về ngôn ngữ. Các công trình của ông có ảnh hưởng sâu rộng đến giáo dục ngôn ngữ và góp phần thay đổi tích cực trong việc dạy và học ngôn ngữ. Ông đã điều chỉnh lại khái niệm hệ thống (system), tạo ra một hệ thống phạm trù hoàn chỉnh (thông qua sự đối lập căn bản 8 document, khoa luan18 of 98. tai lieu, luan van19 of 98.

giữa các phạm trù lý thuyết (theoretical categories) và các phạm trù miêu tả (descriptive categories) trong ấn phẩm Hệ thống và chức năng trong ngôn ngữ (System and function in language, 1976) [74]. Ông cũng điều chỉnh lại lý thuyết Ngữ cảnh tình huống (Context of culture and of situation) [83] và đưa ra lý thuyết Tín hiệu học xã hội (Socio-semiotics) [78] trong ngôn ngữ học, để có thể xây dựng một mô hình lý luận ngôn ngữ học hoàn chỉnh, rõ ràng, có tính ứng dụng cao, dễ mở rộng và phát triển. Một số sách và tài liệu phải được kể đến là: Giải thích ngôn ngữ và ý nghĩa (The interpretation of language and meaning, 1978) [76]; Khẩu ngữ và bút ngữ (Spoken and writen language, 1985) [77]; Viết khoa học (Writing science, 1993) [80]. Trong những công trình nghiên cứu của ông, nổi tiếng và phổ biến nhất có lẽ là cuốn Dẫn luận ngữ pháp chức năng (An introduction to functional grammar, 1994) [79].

Ngoài ra, những ấn phẩm khác của ông đã mở đường cho những thay đổi trong việc dạy và học ngôn ngữ, cụ thể là sử dụng tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ hay tiếng thứ hai (ESL). Halliday đã từng sống ở Trung Quốc và rất thạo tiếng Trung Quốc. Năm 2006, một cuốn sách dày 396 trang của ông dành riêng về tiếng Trung với tựa đề Studies in Chinese Language [82] được xuất bản. Cuốn sách này bao quát cả những vấn đề lịch đại (Phần 1), Ngữ pháp (Phần 2), Âm vị học (Phần 3) và Ngữ pháp và Diễn ngôn (Phần 4).

Tiếp theo phải kể đến công trình của Eggins Suzanne – một nhà khoa học người Úc với ấn phẩm Dẫn nhập ngôn ngữ học chức năng hệ thống (An introduction to systemic functional linguistics) [67] được xuất bản năm 1994 và được tái bản năm 2002. Công trình này là một tổng quan về lý thuyết hệ thống và một số dẫn chứng về các kĩ thuật hệ thống có thể được áp dụng trong việc phân tích các văn bản bao gồm hầu hết các khái niệm chính trong ngôn ngữ học hệ thống (hệ thống tín hiệu học, thể loại, ngữ vực, văn bản, ẩn dụ ngữ pháp). Những thành tựu trong nghiên cứu thể loại đã được thấy trong nhiều sách hướng dẫn dành cho giáo viên và sách giáo khoa dành cho học sinh. Một số ấn phẩm quan trọng như cuốn sách của Bhatia, V.

(1993), giới thiệu lý thuyết phân tích thể loại dành cho giáo viên [55]; sách dành cho giáo viên của Christie và 9 document, khoa luan19 of 98. tai lieu, luan van20 of 98. Trong thế kỷ 21, nhiều cuốn sách về thể loại viết trong các trường học đã được xuất bản. Một số tác giả tiêu biểu như Martin và David Rose (2003) với cuốn Nghiên cứu diễn ngôn (Working with discourse) [105]; Callaghan, M., và cộng sự (1988) về cách dạy viết thể loại tường thuật trong sách giáo khoa [105].

Từ khung lý thuyết NPCNHT của M. Halliday, lý thuyết ngôn ngữ đánh giá là một lý thuyết do James Martin và Peter White phát triển gần đây dựa trên mô hình lý luận của ngôn ngữ chức năng hệ thống với công trình nghiên cứu The Language of Evaluation (2005). Martin và Rose (2003), Martin và White (2005) và các nhà ngôn ngữ học chức năng hệ thống khác đã phát triển bộ công cụ đánh giá (Appraisal framework) để tìm hiểu ngôn ngữ đánh giá (NNĐG) trong diễn ngôn ở nhiều lĩnh vực khác nhau [79]. Bộ công cụ đánh giá đã được áp dụng rộng rãi để nghiên cứu NNĐG trong các diễn ngôn thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.

Chẳng hạn như: trong lĩnh vực giáo dục (Macken-Horarik, 2003; S. Hood, 2010), trong lĩnh vực khoa học (Veel, 1998), trong lĩnh vực chính trị (Miller, 2007), trong lĩnh vực truyền thông (White, 1998; E. Thompson & White, 2008; Xinghua & Thompson, 2009); và trong lĩnh vực nghề nghiệp (Lipovsky, 2013). Ngoài ra, bộ công cụ đánh giá còn được áp dụng rộng rãi trong việc phân tích NNĐG bằng tiếng Anh của những người nói ngôn ngữ khác (Adendorff & de Klerk, 2005; Xinghua & Thompson, 2009; Lee, 2006), tiếng Nhật (Thomson, 2008), tiếng Trung Quốc (Wang, D & An, X, 2013) và tiếng Việt (Tran, V.

Về phân tích thể loại (genres), có thể thể loại văn bản học thuật (S. Hood, 2004, 2006, 2010; Derewianka, 2011; Hao, J., & Humphrey, 2012); thể loại sách giáo khoa lịch sử (Coffin, 2009); thể loại tự sự (Macken-Horarik, 2003; Painter, 2003); trong việc phân tích các văn bản nói (S. Hood & Forey, 2008; Becker, 2009). Những nghiên cứu ở Việt Nam Nghiên cứu ngữ pháp chức năng hệ thống và ngôn ngữ đánh giá là hướng tiếp cận mới của Việt Nam trong những năm gần đây.

10 document, khoa luan20 of 98. tai lieu, luan van21 of 98. Đỉnh cao mối quan tâm đến việc nghiên cứu ngôn ngữ từ góc độ ngữ pháp chức năng là công trình Tiếng Việt: Sơ thảo ngữ pháp chức năng của Cao Xuân Hạo được xuất bản vào năm 1991. Tập sách này trình bày kết quả của một quá trình nghiên cứu tiếng Việt trên quan điểm ngữ pháp chức năng.

Trong tập sách này, tác giả nhận thấy quan điểm này có thể soi sáng những vấn đề mấu chốt của ngành Việt ngữ học; nó cho phép nhận rõ những đặc trưng loại hình học của tiếng Việt, trình bày hệ thống ngữ pháp của nó một cách chân xác và giản dị hơn, lý giải được nhiều sự kiện hơn so với những quan điểm đã vận dụng trước đây. Cuốn sách gồm có 2 phần: Phần thứ nhất "Dẫn luận", chủ yếu là nhằm cung cấp những tư liệu về tình chung của các trào lưu ngữ pháp chức năng hiện nay; Phần thứ hai "Câu trong tiếng Việt", nói về cấu trúc và nghĩa của câu trong tiếng Việt [16]. Năm 2002, cuốn sách Ngữ pháp kinh nghiệm của cú tiếng Việt mô tả theo quan điểm chức năng hệ thống của Hoàng Văn Vân đã được xuất bản [45]. Cuốn sách này miêu tả theo quan điểm chức năng hệ thống, chủ yếu dựa vào luận án Tiến sĩ được các tác giả tiến hành nghiên cứu tại Khoa Ngôn ngữ học, Đại học Macquarie, Australia từ năm 1994 đến năm 1997 dưới nhan đề bằng tiếng Anh An Experiential Grammar Of The Vietnamese Clause: A Functional Description.

Năm 2002, chuyên khảo được in chính thức lần thứ nhất tại Nhà xuất bản Khoa học Xã hội. Đây là công trình đầu tiên ứng dụng lý thuyết NPCNHT vào nghiên cứu tiếng Việt và là tài liệu cần thiết phục vụ cho cán bộ giảng dạy sau đại học, học viên cao học, nghiên cứu sinh ngôn ngữ học, ngôn ngữ học ứng dụng và ngoại ngữ. Năm 2008, công trình Hợp phần nghĩa liên nhân của câu trong ngữ pháp chức năng hệ thống, Ngô Đình Phương đã nghiên cứu sâu hợp phần nghĩa liên nhân trong tổ chức của câu. Tác giả đã tập trung xem xét về các giá trị mà các yếu tố tình thái mang lại cho câu có sự phân biệt các khu vực ý nghĩa cụ thể khác nhau; phân tích các kiểu cấu trúc chứa đựng các yếu tố tình thái, trong đó có cấu trúc thức gồm yếu tố mang giá trị liên nhân xét trong quan hệ với các yếu tố còn lại trong cấu trúc trúc ngữ pháp của câu; sự tương đồng và dị biệt trong việc cấu tạo thức giữa tiếng Anh và tiếng Việt [34].

Ấn bản Dẫn luận ngữ pháp chức năng (2011) [46] được Hoàng Văn Vân dich 11 document, khoa luan21 of 98. tai lieu, luan van22 of 98. từ nguyên bản tiếng Anh An introduction to functional grammar của M. Halliday là một tài liệu hữu ích để giúp cho giáo viên dạy ngoại ngữ nói chung và giáo viên dạy tiếng Anh nói riêng cũng như các nhà nghiên cứu ngôn ngữ tham khảo về lý thuyết ngữ pháp chức năng, khám phá bản chất của ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngôn bản.

Về thực tiễn ứng dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống, lý thuyết đánh giá và lý thuyết thể loại vào nghiên cứu giáo dục ngôn ngữ a. Những nghiên cứu ở nước ngoài Trong số các công trình nghiên cứu ứng dụng lý thuyết NPCNHT, NNĐG, thể loại, theo hiểu biết của chúng tôi, có một số công trình nghiên cứu đáng chú ý sau đây, đặc biệt là ở lĩnh vực giáo dục ngôn ngữ và đã sử dụng những công trình đó để làm tài liệu tham khảo phục vụ cho đề tài của mình. Trước hết, bài báo The nature of “Reporter Voice” in a Vietnamese hard news story của Tran, V. Ứng dụng lý thuyết về thể loại, luận văn thạc sĩ Understanding school genres using systemic functional linguistics: A study of science and narrative texts của Canfield (2013) nghiên cứu theo hướng tìm ra sự dị biệt về đặc điểm từ vựng ngữ pháp trong hai thể loại văn bản có mục đích xã hội khác nhau rất rõ nét, đó là thể loại “kể chuyện” và “thông tin”.