Tài liệu Kỹ thuật: Nghiên cứu một số mô hình sử dụng đất nông nghiệp thích

Nghiên cứu mô hình sử dụng đất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu của cộng đồng dân tộc thiểu số tại xã Chung Chải huyện Mường Nhé Điện Biên

• Tác giả: Pờ Thu Phương
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thanh Quế
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Đất Đai
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Mô Hình Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu Của Cộng Đồng Dân Tộc Thiểu Số Tại Xã Chung Chải, Huyện Mường Nhé, Tỉnh Điện Biên
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của mô hình sử dụng đất nông nghiệp

Mô hình sử dụng đất nông nghiệp là hệ thống tổ chức, quản lý và khai thác các lô đất phục vụ sản xuất nông nghiệp theo những cách thức khác nhau. Tại xã Chung Chải, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên, các mô hình sử dụng đất đóng vai trò quan trọng trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu. Cộng đồng dân tộc thiểu số như dân tộc Hà Nhì và dân tộc Hmông đã phát triển nhiều mô hình sử dụng đất truyền thống để ứng phó với điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Những mô hình này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường và duy trì sự bền vững của hệ thống sản xuất nông nghiệp địa phương.

1.1. Định nghĩa mô hình sử dụng đất nông nghiệp

Mô hình sử dụng đất nông nghiệp được định nghĩa là cách thức tổ chức không gian đất liên quan đến cấu trúc canh tác, phân bố giữa các loại cây trồng và hoạt động nông nghiệp khác nhau trên một khu vực nhất định. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, những mô hình này cần được điều chỉnh và cải tiến để đạt hiệu quả cao nhất.

1.2. Vai trò trong thích ứng với biến đổi khí hậu

Các mô hình sử dụng đất hiện đại kết hợp với tri thức bản địa của cộng đồng dân tộc thiểu số tạo ra các giải pháp hiệu quả để thích ứng với BĐKH. Các mô hình này giúp giảm thiểu rủi ro từ thiên tai, tối ưu hóa năng suất và bảo vệ tài nguyên đất đai dài hạn.

II. Hiện trạng các mô hình sử dụng đất tại xã Chung Chải

Tại xã Chung Chải, huyện Mường Nhé, mô hình sử dụng đất nông nghiệp chủ yếu tập trung vào canh tác truyền thống của cộng đồng dân tộc thiểu số. Các mô hình này bao gồm canh tác lúa nước, canh tác lúa mưa, và trồng cây công nghiệp như ngô, khoai tây. Ngoài ra, sử dụng đất cho hoạt động chăn nuôi cũng chiếm tỷ lệ đáng kể. Tuy nhiên, dưới áp lực của biến đổi khí hậu, các mô hình sử dụng đất truyền thống đang gặp những thách thức lớn về năng suất và bền vững. Cộng đồng dân tộc Hà Nhì và Hmông tại khu vực này đang từng bước điều chỉnh các mô hình sản xuất của mình để phù hợp với điều kiện khí hậu mới.

2.1. Các loại mô hình sử dụng đất hiện tại

Các mô hình sử dụng đất chính bao gồm canh tác hai vụ lúa nước, canh tác lúa mưa kết hợp với trồng cây lâu năm. Mô hình canh tác này phản ánh tri thức địa phương về việc tối ưu hóa sử dụng các loại đất khác nhau tùy theo độ cao và điều kiện khí hậu.

2.2. Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên đến mô hình sử dụng đất

Điều kiện tự nhiên như độ cao, độ dốc, loại đất và lượng mưa tác động trực tiếp đến mô hình sử dụng đất. Cộng đồng dân tộc thiểu số đã thích ứng bằng cách phát triển các mô hình khác nhau cho các vùng khác nhau, tối ưu hóa sử dụng đất theo đặc điểm địa form.

III. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp

Biến đổi khí hậu là một trong những thách thức lớn nhất đối với sản xuất nông nghiệp tại xã Chung Chải. Các hiện tượng như mưa bất thường, hạn hán kéo dài, và nhiệt độ dao động lớn ảnh hưởng trực tiếp đến các mô hình sử dụng đất nông nghiệp. Cộng đồng dân tộc Hà Nhì và Hmông đã quan sát thấy sự thay đổi trong mùa vụ, thời kỳ mưa, và cơ cấu cây trồng phù hợp. Biến đổi khí hậu cũng tăng cường các rủi ro thiên tai như lũ lụt và sạt lở đất, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất. Để ứng phó, cộng đồng đang điều chỉnh mô hình canh tác và áp dụng các kỹ thuật bảo vệ đất đai mới.

3.1. Những biểu hiện của biến đổi khí hậu

Các biểu hiện chính của biến đổi khí hậu tại khu vực gồm: mưa không đều, hạn hán bất ngờ, và sự dịch chuyển của các mùa. Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến lịch vụ mùa vụ và hiệu quả của mô hình sử dụng đất truyền thống.

3.2. Tác động đến năng suất nông nghiệp

Tác động của BĐKH dẫn đến giảm năng suất, mất mùa và suy giảm chất lượng sản phẩm nông nghiệp. Các mô hình sử dụng đất cần được điều chỉnh để giảm thiểu rủi ro này thông qua thích ứng với BĐKH và sử dụng tri thức bản địa.

IV. Giải pháp phát triển mô hình sử dụng đất thích ứng với biến đổi khí hậu

Để ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, cần phát triển các mô hình sử dụng đất mới kết hợp giữa kỹ thuật hiện đại và tri thức bản địa của cộng đồng dân tộc Hà Nhì và Hmông. Các giải pháp bao gồm: (1) phát triển mô hình canh tác đa dạng với nhiều loại cây trồng để giảm rủi ro, (2) áp dụng kỹ thuật bảo vệ đất đai như trồng cây xà cừ, xây dựng sàng lũ, (3) cải thiện hệ thống tưới tiêu để ứng phó với hạn hán, (4) nâng cao nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu và sử dụng đất bền vững. Những mô hình this không chỉ giúp thích ứng với điều kiện khí hậu mới mà còn nâng cao đời sống của cộng đồng dân tộc thiểu số.

4.1. Cải tiến mô hình sử dụng đất dựa trên tri thức bản địa

Cộng đồng dân tộc thiểu số sở hữu tri thức bản địa quý báu về sử dụng đất phù hợp với khí hậu địa phương. Cần tìm hiểu, ghi lại và phát triển những mô hình này bằng cách kết hợp với công nghệ hiện đại để tạo ra mô hình sử dụng đất hiệu quả hơn.

4.2. Các kỹ thuật bảo vệ và bền vững

Áp dụng các kỹ thuật như luân canh cây trồng, canh tác bậc thang, trồng rừng phòng hộ để bảo vệ đất đai. Những kỹ thuật này không chỉ giúp mô hình sử dụng đất trở nên bền vững mà còn thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. TINH CAP THIET CUA VAN DE Việt Nam thuộc trong 10 quốc gia trên thế giới bị ảnh hưởng nặng nẻ nhất bởi tác động của biến đối khí hậu và Chính phủ Việt Nam đã và đang coi biến đổi khí hậu là một mối đe dọa đối với nền kinh tế quốc dân và sinh kế của người dân (VGO - Văn phòng Chính phủ Việt Nam, 2011). Biến đối khí hậu đã ảnh hưởng xau đến hoạt động nông nghiệp của nông dân các vùng miễn núi Việt Nam (Manh, N. Biến đối khí hậu là một thách thức lớn đối với sinh kế nông thôn ở Việt Nam, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa và miền núi (Sen và nnk, 2021; Manh, N.

Nhiều nghiên cứu đã dự báo răng tới năm 2050, tổng GDP có thể giảm 0,7% — 2,4% do biến đối khí hậu tác động đến nông nghiệp (World Bank. Trong nông nghiệp, thích ứng với khí hậu có liên quan đến khả năng tiếp cận các dự báo thời tiết và tham g1a vào các tô chức xã hội (Wood và cộng sự, 2014). Nhiều nghiên cứu về thích ứng BĐKH đã chỉ ra kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo mưu sinh, phát triển sinh kế và phát triển nông thôn bên vững cụ thể: Các biện pháp thích ứng trong canh tác do các hộ sản xuất nhỏ ở Việt Nam thực hiện, các chiến lược bao gồm đa dạng hóa giống cây trồng, thay đối mô hình cây trồng, thực hiện bảo vệ mùa màng (Pham và nnk, 2019), canh tác tổng hợp, đa dạng hóa thu nhập (Phuong và nnk, 2018), bảo tồn đất kỹ thuật và làm bậc thang (Sen và nnk, 2020b ), quản lý sử dụng nước và di cư (Lê Đăng và nnk, 2014). Các nghiên cứu về thích ứng với BĐKH đã nhắn mạnh giải pháp thích ứng dựa vào cộng dong.

Đây được coi là giải pháp khả thi, mang tính bền vững bởi phát huy được tối đa sự tham gia, năng lực cộng đồng, và nguôn tri thức của họ. Các nghiên cứu cũng đi đến thống nhất kiến thức bản địa là chìa khóa giúp hiện thực hóa thích ứng BĐKH dựa vào cộng đồng. Hiện nay các nghiên cứu về hiện tượng thời tiết cực đoan dựa KTBD vào sản xuất nông nghiệp của khu vực miền núi được đề cập rất ít. Tại xã Chung Chải — huyện Mường Nhé - tỉnh Điện Biên thì các nghiên cứu theo hướng này chưa được đề cập đến.

Là xã vùng cao của tỉnh Điện Biên, có trên 25% dân tộc Hà Nhì sinh sống. đời sống người dân còn gặp nhiều khó khăn với tỷ lệ hộ nghèo cao, nguồn sinh kế chính là từ sản xuất nông lâm nghiệp, điều kiện canh tác trên đất dốc phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Với những yêu tô đó khi đôi chiêu với nghiên cứu của các tô chức, tác giả về tác động của BĐKH, có thể thấy đây là địa phương sẽ chịu tác động mạnh của quá trình BĐKH trong tương lai. Xã Chung Chải, huyện Mường Nhé là một xã miễn núi tỉnh Điện Biên, nơi đây là địa bàn sinh song của các cộng đồng dân tộc thiểu số Hà Nhì, H mông, S1 La, Kinh, Thái, Mường.

Với hơn 90% số hộ dân có nguồn thu nhập chủ yếu dựa vào sản xuất nông lâm nghiệp. Đây cũng là xã chịu tác động mạnh và dé ton thương do BĐKH. Cộng đồng dân tộc thiểu số Hà Nhì, H'mông sống lâu đời tại Mường Nhé, có nền văn hóa phong phú, đa dạng và đặc sắc bởi kho tàng tri thức bản địa. Trong đó phải kế đến là hệ thống tri thức về sản xuất nông lâm nghiệp.

Hệ thống tri thức này được hình thành thông qua quá trình lao động sản xuất, đã ăn sâu vào đời sống, tập quán canh tác của người Hà Nhì, H'Mông tạo nguồn sinh kế cho cộng đồng, giúp họ chống đỡ những khắc nghiệt của điều kiện sản xuất và linh hoạt hơn với những thay đổi bất lợi của thời tiết khí hậu nơi đây. Với mong muốn hệ thống được những mô hình sử dụng đất trong sản xuất nông nghiệp của cộng đồng dân tộc thiểu số Hà Nhì, H mông ở Mường Nhé, đặc biệt đặt trong bối cảnh biến đối khí hậu, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển, góp phân nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp tại địa phương. Đồng thời, việc thực hiện đề tài sẽ góp phần bố sung cơ sở thực tiễn cho nghiên cứu về kiến thức bản địa, thích ứng BĐKH dựa trên kiến thức bản địa của người dân, góp phân đẻ xuất các giải pháp phát triển nông lâm nghiệp bên vững. Tác giả tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu một số mô hình sử dụng đất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đông dân tộc thiểu số tại xã Chung Chải, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên ”.

MỤC TIỂU NGHIÊN CỨU Nghiên cứu các mô hình sử dụng đất trong sản xuất nông nghiệp trong bối cảnh biến đối khí hậu của cộng đồng dân tộc Hà Nhì, dân tộc Hˆmông tại xã Chung Chai, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên. Trên cơ sở đó đưa ra một số mô hình sử dụng đất thích ứng với biến đôi khí hậu dựa vào tri thức bản địa của cộng đồng dân tộc thiểu số tại khu vực nghiên cứu. PHAM VI NGHIEN CỨU Nghiên cứu tập trung tại hai bản: Đoàn Kết và Nậm Vì xã Chung Chải, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên. TONG QUAN VAN DE NGHIEN CUU 2.

Khái niệm mô hình sứ dụng đất Quan điểm về mô hình sử dụng dat dang duoc thay d6i dan dan, từ chỗ chỉ mang tính chất thuần túy là đáp ứng được nhu cầu của con người đến chỗ xem quá trình đó có đáp ứng được lâu bền hay không, có phù hợp với năng lực thực tế của đất đai và các nguôn lực khác không. Mô hình sử dụng đất (MHSDĐ) có thể coi là một kiểu sử dụng đất hay một hệ thống sử dụng đất nhưng nó không phải là một mô hình điển hình mà nó mang những đặc trưng và tính chất chung của một mô hình sử dụng đất. Mô hình sử dụng đất có hiệu quả khi đáp ứng được những nhu cầu chủ yếu sau: - MHSDĐ phải phù hợp với đặc điểm. điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội môi trường sinh thái của vùng.

- MHSDĐ phải có khả năng nhân rộng, dễ áp dụng và được người dân chấp nhận. - MHSDĐ phải đảm bảo về mặt kinh tế, tức là mô hình đó phải đảm bảo cuộc sống cho người dân, tăng thu nhập cho hộ nông dân. - MHSDĐ phải có khả năng tổng hợp được các biện pháp canh tác, có thể cùng một lúc sử dụng nhiều biện pháp kỹ thuật như kỹ thuật trồng cây nông, lâm nghiệp - MHSDĐ phải sử dụng tiềm năng của đất một cách bền vững. mô hình đó phải duy trì và ôn định lau dài về năng suất cây trồng và chất lượng.

Bảo tồn phục hôi đất đai và phải phù hợp với các điều kiên kinh tế xã hội, phong tục văn hóa, truyền thống canh tác của địa phương. Khái niệm về hiệu quả sử dụng đất Sử dụng nguôn tài nguyên có hiệu quả cao trong sản xuất để đảm bảo phát triển một nên nông nghiệp bên vững là xu thế tất yếu đối với tất cả các nước trên thế giới. Sử dụng đất nông lâm nghiệp có hiệu quả cao thông qua việc bồ trí cơ câu cây trồng là một trong những vẫn đề được chú ý hiện nay của hầu hết các nước trên thế giới. Nó không chỉ thu hút sự chú ý của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là sự mong muốn của nông dân (dẫn theo Dao Chau Thu, 1999).

Theo các nhà khoa học kinh tế Smuel- Norhuas: “hiệu quả không có nghĩa là lãng phí. Nghiên cứu hiệu quả sản xuất phải xét đến chỉ phí cơ hội. Hiệu quả sản xuất diễn ra khi xã hội không thể tăng số lượng một loại hàng hóa này mà không cắt giảm số lượng một loại hàng hóa khác”. Sử dụng đất có hiệu quả là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ người — đất trong tổ hợp các nguôn tài nguyên khác và môi trường.

Căn cứ vào nhu cầu thị trường , thực hiện đa dạng hóa cây trồng trên cơ sở lựa chọn các sản phẩm có ưu thế ở từng địa phương, từ đó nghiên cứu áp dụng công nghệ mới nhằm làm cho san phẩm có tính cạnh tranh cao. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp có đặc thù riêng, trên I đơn vị đất nông nghiệp nhất định có thể sản xuất đạt được những kết quả cao nhất với chi phí bỏ ra ít nhất, ảnh hưởng môi trường ít nhất. Đó là phản ảnh kết quả quá trình đầu tư sử dụng các nguồn lực thông qua đất, cây trồng, thực hiện quá trình sinh học để tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu câu của thị trường xã hội với hiệu quả cao (Bùi Văn Ten, 2000) 2. Tổng quan về biến đối khí hậu 2.

Khái niệm về biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu là sự thay đối của khí hậu, được quy định trực tiếp hay gián tiếp là do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyền, và đóng góp thêm vào sự biến động khí hậu tự nhiên quan sát được trong khoảng thời gian so sánh được. Biến đổi khí hậu (BĐKH]) toàn cầu là mối quan tâm lớn trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, sinh thái, nông nghiệp và chính trị. Ở nhiều nơi, BĐKH đã dẫn tới hiện tượng nóng lên trong suốt thế kỷ vừa qua. Trong vòng 30 năm trở lại đây, những ảnh hưởng của BĐKH tới môi trường tự nhiên ngày càng trở nên rõ rệt.

Theo Bộ tài nguyên và môi trường: Biến đối khí hậu là sự thay đối của khí hậu trong một khoảng thời gian dài do tác động của các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người. Biến đổi khí hậu hiện nay biểu hiện bởi sự nóng lên toàn cầu, mực nước biến dâng và gia tăng các hiện tượng khí tượng thủy văn cực đoan. Nghiên cứu của CARE, ADC (2014) cũng nhân mạnh: “Ở Việt Nam, những lĩnh vực được đánh giá dễ bị tốn thương do BĐKH bao gồm: Nông nghiệp và an ninh lương thực, tài nguyên nước, sức khoẻ. Vùng bị dễ tổn thương nhất là ven biến và 4 miễn núi.

Đối tượng dễ bị tốn thương nhất là người nghèo, phụ nữ, trẻ em và đồng bào DTTS. Phan lớn cộng đồng dân cư miễn núi phía Bắc là người DTTS với nguồn thu nhập chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, hơn thế nữa vùng núi phía Bắc được xem là nơi nghèo nhất của cả nước” [5].