Nghiên cứu lâm sàng ở bệnh nhân loạn thần do sử dụng chất dạng amphetamine tại bệnh viện tâm thần thành phố hồ chí minh

Nghiên cứu lâm sàng về bệnh nhân loạn thần do amphetamine tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM, cung cấp thông tin và phân tích chuyên sâu.

• Tác giả: Trịnh Đình Hiếu
• Người hướng dẫn: BSCKI Trịnh Tất Thắng
• Trường học: Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Y đa khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Lâm Sàng Về Loạn Thần Do Sử Dụng Amphetamine Tại Bệnh Viện Tâm Thần TP.HCM
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẤT ĐỀ TÀI
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG NGHIÊN CỨU
• Đặt vấn đề. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TÔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu và phân loại chất dạng Amphetamine
• 1.1.1. Amphetamine
• 1.1.2. Methamphetamine
• 1.1.3. MDMA
• 1.2. Dược học và cơ chế tác động
• 1.2.1. Công thức hóa học
• 1.2.2. Dược động học (Methamphetamine)
• 1.2.3. Dược lực học
• 1.2.4. Các dẫn xuất của Amphetamine
• 1.2.5. Biểu hiện lâm sàng và điều trị
• 1.2.5.1. Rối loạn hoang tưởng
• 1.2.5.2. Rối loạn ảo giác
• 1.2.5.3. Rối loạn cảm xúc
• 1.2.5.4. Rối loạn hành vi - tác phong
• 1.2.6. Nghiên cứu liên quan
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Dân số mục tiêu và dân số chọn mẫu
• 2.4. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.5. Kỹ thuật chọn mẫu: Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn
• 2.6. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.7. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.8. Biến số nghiên cứu
• 2.9. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.10. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm dân số xã hội học của các đối tượng nghiên cứu
• 3.1.1. Sự phân bố đối tượng nghiên cứu theo tuổi và giới
• 3.1.2. Trình độ học vấn
• 3.1.3. Tình trạng hôn nhân
• 3.1.4. Biến cố tiêu cực
• 3.1.5. Lí do sử dụng
• 3.1.6. Tiền căn gia đình
• 3.1.7. Thời gian sử dụng ATS
• 3.1.8. Thời gian xuất hiện triệu chứng loạn thần trên bệnh nhân sử dụng ATS
• 3.1.9. Phương thức sử dụng của các đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng các loại rối loạn tâm thần do sử dụng ATS
• 3.2.1. Các rối loạn loạn thần do ATS
• 3.2.2. Đặc điểm rối loạn hoang tưởng
• 3.2.3. Đặc điểm rối loạn ảo giác
• 3.2.4. Đặc điểm rối loạn cảm xúc do sử dụng ATS
• 3.2.5. Đặc điểm rối loạn hành vi
• 3.3. Mối liên quan các yếu tố dân số xã hội học với các triệu chứng loạn thần
• 3.3.1. Mối liên quan giữa biến cố tiêu cực và rối loạn hoang tưởng
• 3.3.2. Mối liên quan giữa thời gian xuất hiện triệu chứng loạn thần với rối loạn hành vi
• 3.3.3. Mối liên quan giữa thời gian xuất hiện triệu chứng loạn thần với rối loạn hoang tưởng
• 3.3.4. Mối liên quan giữa tiền căn gia đình và bạn bè với triệu chứng rối loạn cảm xúc
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung các bệnh nhân nghiên cứu
• 4.1.1. Đặc điểm về tuổi và giới
• 4.1.2. Đặc điểm về trình độ học vấn
• 4.1.3. Đặc điểm về tình trạng cuộc sống gia đình và bạn bè
• 4.1.4. Đặc điểm thời gian sử dụng ATS
• 4.1.5. Thời gian xuất hiện triệu chứng loạn thần trên bệnh nhân sử dụng ATS
• 4.1.6. Phương thức sử dụng ATS của những bệnh nhân được nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng các loại rối loạn tâm thần do sử dụng ATS
• 4.3. Mối tương quan giữa các yếu tố dân số xã hội học với các triệu chứng loạn thần
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Lâm Sàng Loạn Thần Do Amphetamine

Nghiên cứu lâm sàng về loạn thần do sử dụng amphetamine tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM đã chỉ ra những đặc điểm lâm sàng quan trọng. Amphetamine, một chất kích thích, đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng trong xã hội hiện đại. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về triệu chứng loạn thần mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc điều trị và quản lý bệnh nhân.

1.1. Đặc Điểm Của Amphetamine Và Tác Dụng Của Nó

Amphetamine là một chất kích thích thuộc nhóm ATS, có tác dụng làm tăng sự tỉnh táo và năng lượng. Tuy nhiên, việc lạm dụng có thể dẫn đến các triệu chứng loạn thần nghiêm trọng.

1.2. Tình Hình Sử Dụng Amphetamine Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, việc sử dụng amphetamine đã gia tăng đáng kể trong những năm gần đây, đặc biệt trong giới trẻ. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho ngành y tế và xã hội.

II. Vấn Đề Loạn Thần Do Sử Dụng Amphetamine Tại Bệnh Viện Tâm Thần

Loạn thần do sử dụng amphetamine là một vấn đề nghiêm trọng tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM. Các triệu chứng loạn thần như hoang tưởng, ảo giác và rối loạn hành vi thường gặp ở bệnh nhân sử dụng amphetamine. Việc nhận diện và điều trị kịp thời là rất quan trọng để giảm thiểu tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần.

2.1. Triệu Chứng Loạn Thần Thường Gặp

Các triệu chứng loạn thần phổ biến bao gồm hoang tưởng bị hại, ảo giác và rối loạn hành vi. Những triệu chứng này có thể gây ra nhiều khó khăn trong việc điều trị và phục hồi cho bệnh nhân.

2.2. Tác Động Của Loạn Thần Đến Cuộc Sống Bệnh Nhân

Loạn thần không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần mà còn tác động tiêu cực đến cuộc sống hàng ngày của bệnh nhân, gia đình và xã hội.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Về Loạn Thần Do Amphetamine

Nghiên cứu lâm sàng được thực hiện với phương pháp cắt ngang mô tả, nhằm xác định các đặc điểm lâm sàng và yếu tố dân số xã hội học liên quan đến bệnh nhân sử dụng amphetamine. Phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu

Nghiên cứu được thiết kế để thu thập thông tin từ 110 bệnh nhân được chẩn đoán loạn thần do sử dụng amphetamine tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM.

3.2. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn và bảng hỏi, giúp xác định các triệu chứng lâm sàng và yếu tố liên quan đến bệnh nhân.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Loạn Thần Do Amphetamine

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bệnh nhân nam chiếm ưu thế, với độ tuổi từ 20-39 là nhóm chính. Các triệu chứng loạn thần như hoang tưởng và rối loạn hành vi là phổ biến nhất. Những phát hiện này cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình trạng sức khỏe tâm thần của bệnh nhân sử dụng amphetamine.

4.1. Đặc Điểm Dân Số Xã Hội Học Của Bệnh Nhân

Đặc điểm dân số xã hội học cho thấy bệnh nhân chủ yếu là nam giới, độc thân và có trình độ học vấn thấp. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến nguy cơ phát triển triệu chứng loạn thần.

4.2. Mối Liên Quan Giữa Thời Gian Sử Dụng Và Triệu Chứng Loạn Thần

Thời gian sử dụng amphetamine có mối liên quan chặt chẽ với sự xuất hiện của triệu chứng loạn thần. Bệnh nhân sử dụng lâu dài có nguy cơ cao hơn về các triệu chứng này.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Loạn Thần Do Amphetamine

Nghiên cứu lâm sàng về loạn thần do sử dụng amphetamine tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM đã chỉ ra những đặc điểm quan trọng về triệu chứng và yếu tố liên quan. Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao nhận thức về vấn đề này mà còn hỗ trợ trong việc xây dựng các chính sách phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

5.1. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Đối Với Ngành Y Tế

Nghiên cứu cung cấp thông tin quan trọng cho các bác sĩ và nhà quản lý trong việc điều trị và quản lý bệnh nhân loạn thần do sử dụng amphetamine.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Nghiên Cứu

Cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về cơ chế tác động của amphetamine và phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Chất kích thích dạng Amphetamine (Amphetamine-Type Stimulants - ATS) đã trở thành một trong những vấn đề y tế và xã hội phức tạp trên phạm vi toàn cầu từ thập niên 1990. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2012, thế giới có khoảng 35 triệu người sử dụng ATS. Đến năm 2014, Báo cáo tình hình ma túy toàn cầu năm 2016 của Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC) ghi nhận khoảng 247 triệu người sử dụng ma túy trái phép, trong đó có 35,7 triệu người sử dụng ATS và 19,4 triệu người sử dụng thuốc lắc (MDMA). Khoảng 29 triệu người sử dụng ma túy gặp phải các rối loạn tâm thần nhưng chỉ 1/6 trong số đó được tiếp cận điều trị y tế.

Tại Việt Nam, từ trường hợp sử dụng Methamphetamine dạng tinh thể ("đá") đầu tiên được ghi nhận vào năm 2008, thị trường chất kích thích tổng hợp đã gia tăng nhanh chóng. Đến năm 2010, ATS trở thành loại ma túy phổ biến thứ hai sau heroin và các chất dạng thuốc phiện, với xu hướng sử dụng "hàng đá" vượt trội so với dạng viên nén. Việc lạm dụng ATS liều cao và kéo dài dẫn tới những hậu quả thể chất và tâm thần nghiêm trọng. Các triệu chứng loạn thần do ATS (như hoang tưởng bị hại, kích thích gây gổ, ảo thanh chi phối) làm gia tăng nguy cơ bạo lực, tự sát, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của bệnh nhân, thân nhân và gây mất trật tự an toàn xã hội. Nghiên cứu của McKetin và cộng sự (2008) ghi nhận tỷ lệ loạn thần ở người sử dụng ATS cao gấp 11 lần so với dân số chung. Nhằm cung cấp dữ liệu lâm sàng và dịch tễ học thực chứng phục vụ công tác điều trị và hoạch định chính sách can thiệp, khóa luận tốt nghiệp ngành Y đa khoa (Khoa Y – Đại học Quốc gia TP.HCM, năm 2018) đã thực hiện đề tài nghiên cứu về nhóm đối tượng này.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Xác định đặc điểm lâm sàng chứng loạn thần và yếu tố dân số xã hội học liên quan ở bệnh nhân sử dụng chất dạng Amphetamine tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu: các yếu tố dân số xã hội học.
  2. Phân loại các triệu chứng loạn thần ở bệnh nhân sử dụng chất dạng Amphetamine điều trị tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM.
  3. Xác định mối liên quan giữa các triệu chứng loạn thần với giới tính, tuổi, trình độ học vấn, cách dùng, thời gian sử dụng chất dạng Amphetamine.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Bệnh nhân đến khám và được chẩn đoán rối loạn loạn thần do sử dụng chất kích thích dạng Amphetamine (mã F15 theo ICD-10), điều trị nội trú và ngoại trú tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM.
• Phạm vi không gian: Bệnh viện Tâm thần Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu từ ngày 15/09/2017 đến ngày 30/04/2018 (khóa luận bảo vệ tháng 05/2018).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và phân loại dược lý

Khóa luận hệ thống hóa cơ sở dược lý học thần kinh của nhóm ATS, bao gồm:

• Phân loại chất: Khảo cứu lịch sử tổng hợp và cấu trúc hóa học của Amphetamine ($C_9H_{13}N$, tổng hợp năm 1887), Methamphetamine ($C_{10}H_{15}N$, tổng hợp năm 1920 từ ephedrine), MDMA ($C_{11}H_{15}NO_2$, tổng hợp năm 1912), cùng các dẫn xuất như MDA, MDEA, MMDA.
• Dược động học (Methamphetamine): Tỷ lệ hấp thu qua các đường dùng gồm uống (62,7%), hít trực tiếp (79%), đốt - hít (90,3%), trực tràng (99%) và tiêm tĩnh mạch (100%). Methamphetamine tan trong lipid, vượt qua hàng rào máu - não nhanh chóng, chuyển hóa tại gan, thải trừ qua thận với thời gian bán hủy ($T_{1/2}$) từ 9 - 12 giờ.
• Dược lực học và cơ chế sinh loạn thần: ATS tác động kích thích giải phóng đồng thời ức chế tái hấp thu 3 chất dẫn truyền thần kinh monoamine tại khe synap: Dopamine (DA), Norepinephrine (NE) và Serotonin (5-HT). Trong đó:
  • Tác động trên thụ thể Dopamine tại con đường khen thưởng giải thích hành vi tìm kiếm chất và sự phát sinh các triệu chứng hoang tưởng, rối loạn nhận thức.
  • Tác động trên Norepinephrine gây hưng phấn, tăng xu hướng đối đầu, kích động, lo âu, bồn chồn.
  • Tác động trên Serotonin gây biến đổi khí sắc, rối loạn cảm giác và ảo giác.
  • Khác biệt dược lý: Amphetamine tăng phóng thích DA và NE (yếu trên 5-HT); Methamphetamine tác động mạnh theo thứ tự 5-HT > DA > NE; MDMA tăng phóng thích NE > DA > 5-HT và đảo ngược chất vận chuyển monoamine qua cơ chế phosphoryl hóa.
• Khung phân loại triệu chứng lâm sàng: Dựa trên tiêu chuẩn chẩn đoán Rối loạn tâm thần và hành vi do sử dụng các chất kích thích khác bao gồm cafein (mã F15) theo Bảng phân loại quốc tế về bệnh tật lần thứ 10 (ICD-10) của WHO, phân chia thành 4 nhóm hội chứng lâm sàng: rối loạn hoang tưởng, rối loạn ảo giác, rối loạn cảm xúc và rối loạn hành vi - tác phong.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu cắt ngang mô tả có phân tích (Cross-sectional descriptive and analytical study).
• Cỡ mẫu và chọn mẫu:
  • Cỡ mẫu lý thuyết tính theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% ($\alpha = 0,05$, $Z_{1-\alpha/2} = 1,96$), sai số cho phép $d = 0,05$, tỷ lệ hoang tưởng tham chiếu $p = 0,897$ (theo nghiên cứu năm 2013 của Trần Thị Hồng Thu tại Viện Sức khỏe Tâm thần Trung ương), cho kết quả $n = 142$.
  • Thực tế triển khai: Thu thập toàn bộ bệnh nhân thỏa mãn tiêu chuẩn chọn mẫu trong thời gian nghiên cứu, đạt cỡ mẫu thực tế phân tích là $N = 110$ bệnh nhân. Kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên đơn.
• Tiêu chuẩn chọn vào: Bệnh nhân điều trị tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM từ 15/09/2017 đến 30/04/2018; được chẩn đoán loạn thần do ATS; triệu chứng liên quan trực tiếp đến sử dụng ATS; bệnh nhân và thân nhân đồng ý tham gia.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Loạn thần do sử dụng phối hợp các chất ma túy khác (heroin, cần sa...); có tổn thương thực thể ở não; có tiền sử rối loạn tâm thần trước khi sử dụng ATS; đang mắc các bệnh nội khoa hệ thống nặng (suy gan, suy thận, nhiễm khuẩn cấp tính nặng).
• Thu thập dữ liệu: Sử dụng bộ phiếu khảo sát chuyên biệt được thiết kế theo mục tiêu; thu thập thông tin qua thăm khám lâm sàng trực tiếp kết hợp phỏng vấn sâu bệnh nhân và thân nhân người bệnh.
• Xử lý số liệu: Nhập liệu, mã hóa và phân tích bằng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 20.0. Thống kê mô tả bằng tần số, tỷ lệ phần trăm (biến định tính), giá trị trung bình $\pm$ độ lệch chuẩn ($\bar{X} \pm SD$) hoặc trung vị (biến định lượng). Thống kê suy luận xác định mối tương quan bằng kiểm định Chi bình phương ($\chi^2$), tỷ số tỷ lệ hiện mắc (Prevalence Ratio - PR) với khoảng tin cậy 95% (95% CI); ngưỡng ý nghĩa thống kê xác định tại $p < 0,05$.
• Đạo đức nghiên cứu: Đề cương được Hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp Khoa Y – ĐHQG TP.HCM thông qua; tôn trọng quyền tự nguyện tham gia; bảo mật tuyệt đối danh tính và dữ liệu khảo sát của người bệnh.

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề và Mục tiêu nghiên cứu

Phần mở đầu nêu rõ tính cấp bách của tình hình sử dụng ma túy tổng hợp ATS tại Việt Nam và trên thế giới. Tác giả chỉ ra sự chuyển dịch từ ma túy truyền thống sang ATS dạng đá, đồng thời nhấn mạnh tính chất nguy hiểm của các hành vi bạo lực, giết người, tự sát do triệu chứng loạn thần chi phối. Khóa luận xác lập 1 mục tiêu tổng quát và 3 mục tiêu cụ thể nhằm làm sáng tỏ dịch tễ học và các biểu hiện lâm sàng tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 cung cấp tổng quan toàn diện về:

• Lịch sử phát minh, quy chế kiểm soát chất (Đạo luật kiểm soát chất của Hoa Kỳ năm 1971, quyết định kiểm soát MDMA của DEA năm 1985) và sự lan rộng của "văn hóa thuốc lắc", "hàng đá".
• Dược động học và dược lực học chi tiết của Methamphetamine và các dẫn xuất Amphetamine, cơ chế tác động lên các hệ thống dẫn truyền thần kinh trung ương (Dopamine, Norepinephrine, Serotonin).
• Bệnh học lâm sàng tâm thần theo ICD-10: định nghĩa, phân loại hoang tưởng (bị hại, liên hệ, bị chi phối, ghen tuông, tự buộc tội, nghi bệnh, tự cao, phát minh), ảo giác (ảo thanh thô sơ, ảo thanh rõ rệt, ảo thị, ảo xúc, ảo vị, ảo khứu), các rối loạn cảm xúc (trầm cảm, hưng cảm, lưỡng cực) và rối loạn hành vi - tác phong.
• Tổng hợp các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước: nghiên cứu của Trần Thị Hồng Thu (2011–2013 tại Viện Sức khỏe Tâm thần) trên 117 bệnh nhân; nghiên cứu của McKetin (2008); nghiên cứu trên tạp chí JAMA (2014); số liệu điều trị tại Viện Sức khỏe Tâm thần Bạch Mai; nghiên cứu quốc tế của Iwanami (Nhật Bản, 1994), Srisurapanont (đa quốc gia gồm Úc, Nhật, Philippines, Thái Lan, 2003) và Akiyama (2006).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang, địa điểm nghiên cứu tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM từ tháng 09/2017 đến tháng 04/2018. Chương này định nghĩa rõ ràng danh mục 17 biến số nghiên cứu (dân số xã hội học, tiền căn gia đình/bạn bè nghiện ngập, biến cố tiêu cực cuộc sống, lý do sử dụng, thời gian và phương thức sử dụng, các biến số triệu chứng lâm sàng), công thức tính cỡ mẫu, tiêu chuẩn chọn và loại trừ, quy trình thu thập và các thuật toán phân tích thống kê trên phần mềm SPSS 20.0 cùng cam kết đạo đức y sinh.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Trình bày toàn bộ số liệu thu thập được từ $N = 110$ bệnh nhân, chia thành ba nhóm kết quả chính:

1. Đặc điểm dân số xã hội và tiền sử sử dụng: Phân bố độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp, học vấn, tình trạng hôn nhân, tiền căn gia đình, thời gian dùng thuốc và đường dùng.
2. Đặc điểm lâm sàng các hội chứng loạn thần: Tỷ lệ xuất hiện và cơ cấu chi tiết của từng dạng hoang tưởng, ảo giác, rối loạn cảm xúc, rối loạn hành vi, cũng như sự kết hợp đồng thời giữa các hội chứng.
3. Mối liên quan giữa các yếu tố xã hội và triệu chứng: Phân tích tương quan giữa biến cố đời sống, thời gian xuất hiện loạn thần, tiền căn gia đình với sự phát triển của hoang tưởng, rối loạn hành vi và rối loạn cảm xúc.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 đối chiếu các phát hiện lâm sàng của nghiên cứu với các y văn trong nước và quốc tế. Tác giả lý giải các tỷ lệ áp đảo của nam giới, độ tuổi thanh niên, đường dùng đốt - hít; phân tích nguyên nhân hoang tưởng bị hại và ảo thanh chiếm ưu thế do tác động tăng dopamine tại thể vân và vỏ não; đồng thời thảo luận ý nghĩa của các chỉ số nguy cơ tương đối ($PR$) đối với công tác tiên lượng và can thiệp điều trị tâm thần học.

---

Kết quả và đóng góp

1. Đặc điểm dịch tễ và hành vi sử dụng ATS ($N = 110$)

Đặc điểm biến số	Phân nhóm chỉ số	Số lượng ($n$)	Tỷ lệ (%)
Giới tính	Nam	103	93,6%
	Nữ	7	6,4%
Nhóm tuổi	$< 19$ tuổi	4	3,6%
($\bar{X} \pm SD = 30 \pm 6$ tuổi)	20 – 29 tuổi	47	42,7%
	30 – 39 tuổi	53	48,2%
	$\ge 40$ tuổi	6	5,5%
Tình trạng hôn nhân	Độc thân / Ly hôn	77	70,0%
	Đã kết hôn / Sống chung	33	30,0%
Trình độ học vấn	Cấp 1 (Tiểu học)	40	36,3%
	Cấp 2 (THCS)	37	33,6%
	Không đi học	10	9,1%
	Cấp 3 (THPT) / Sau PTTH	23	21,0% (Sau PTTH: 5,5%)
Tình trạng nghề nghiệp	Có việc làm	63	57,3%
	Không có việc làm	47	42,7%
Lý do bắt đầu sử dụng	Có người rủ rê, lôi kéo	88	80,0%
	Buồn chán, tự tìm hiểu	19	17,3%
	Khác	3	2,7%
Đường sử dụng ATS	Hút (đốt - hít)	102	92,7%
	Uống	6	5,5%
	Khác	2	1,8%
Địa điểm & Hình thức	Tụ điểm sử dụng	64	58,2%
	Tại nhà	40	36,4%
	Sử dụng tập thể	56	50,9%
	Sử dụng một mình	42	38,2%
Thời gian dùng ATS	$1 - 3$ năm	63	57,3%
($\bar{X} \pm SD = 4 \pm 3$ năm)	$> 3$ năm	34	30,9%
	$< 1$ năm	13	11,9%
Thời gian khởi phát loạn thần	$1 - 12$ tháng	49	44,5%
($\bar{X} \pm SD = 1,3 \pm 1,6$ năm)	$> 12$ tháng	46	41,8%
	$< 1$ tháng	15	13,6%

2. Đặc điểm lâm sàng các hội chứng loạn thần

• Tỷ lệ các hội chứng chính: Hoang tưởng chiếm tỷ lệ cao nhất với 83,6% (92 bệnh nhân), tiếp đến là Rối loạn hành vi - tác phong chiếm 80,9% (89 bệnh nhân), Rối loạn ảo giác chiếm 72,7% (80 bệnh nhân) và Rối loạn cảm xúc chiếm 43,6% (48 bệnh nhân ghi nhận tại bảng tổng hợp chung / 58-62 ca phân tích đơn lẻ).
• Chi tiết rối loạn hoang tưởng ($n = 92$):
  • Hoang tưởng bị hại phổ biến nhất: 53,2% (74 ca).
  • Hoang tưởng liên hệ: 23,0% (32 ca).
  • Hoang tưởng bị chi phối: 10,1% (14 ca).
  • Hoang tưởng ghen tuông: 4,3% (6 ca), nghi bệnh: 3,6% (5 ca), tự buộc tội: 3,6% (5 ca), tự cao: 2,2% (3 ca).
  • Số lượng hoang tưởng: 60,8% bệnh nhân có 1 hoang tưởng; 31,5% có 2 hoang tưởng; 7,7% có $\ge 3$ hoang tưởng.
• Chi tiết rối loạn ảo giác ($n = 80$):
  • Ảo thanh chiếm ưu thế tuyệt đối: 82,6% (76 ca).
  • Ảo thị: 10,9% (10 ca).
  • Ảo xúc giác, ảo vị và ảo khứu mỗi loại chiếm 2,2% (2 ca).
  • Số lượng ảo giác: 76,3% bệnh nhân xuất hiện 1 loại ảo giác; 21,3% xuất hiện 2 loại; 2,4% xuất hiện $\ge 3$ loại ảo giác.
• Chi tiết rối loạn cảm xúc và sự kết hợp triệu chứng:
  • Trong số các ca có rối loạn cảm xúc ($n = 58$): Rối loạn trầm cảm chiếm 45,2% (28 ca), rối loạn hưng cảm chiếm 41,9% (26 ca), rối loạn lưỡng cực chiếm 12,9% (8 ca).
  • Sự kết hợp lâm sàng: Hình thái kết hợp Hoang tưởng + Ảo giác chiếm đa số với 66,4% (73 ca). Hoang tưởng đi kèm hưng cảm chiếm 20,9% (23 ca); hoang tưởng đi kèm trầm cảm chiếm 20,0% (22 ca). Dạng đơn độc rất hiếm gặp (hoang tưởng đơn độc chiếm 1,8% - 2 ca; không ghi nhận ca nào có ảo giác đơn độc 0,0%).
• Chi tiết rối loạn hành vi ($n = 89$):
  • Kích thích, gây gổ chiếm tỷ lệ cao nhất: 46,1% (59 ca).
  • Hành vi gây nguy hiểm cho bản thân và cộng đồng: 23,4% (30 ca).
  • Hành vi thiếu hòa hợp chiếm 18,8% và giảm vận động chiếm 11,8% (15 ca).

3. Mối liên quan có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$)

Cặp biến số tương quan	Nhóm so sánh	Tỷ lệ triệu chứng (%)	Tỷ số PR (95% CI)	Giá trị $p$
Biến cố tiêu cực & Hoang tưởng	Có biến cố tiêu cực Không có biến cố	96,2% (25/26) 79,8% (67/84)	$PR = 1,21$ (1,06 – 1,38)	$p < 0,05$
Thời gian dùng đến khi loạn thần & Rối loạn hành vi	$> 12$ tháng $1 - 12$ tháng $< 1$ tháng (tham chiếu)	89,1% (41/46) 81,6% (40/49) 53,3% (8/15)	$PR = 1,67$ (1,03 – 2,70) $PR = 1,53$ (0,93 – 2,49) $1,00$	$p < 0,05$
Thời gian dùng đến khi loạn thần & Rối loạn hoang tưởng	$1 - 12$ tháng $> 12$ tháng $< 1$ tháng (tham chiếu)	91,8% (45/49) 82,6% (38/46) 60,0% (9/15)	$PR = 1,53$ (1,002 – 2,335) $PR = 1,38$ (0,89 – 2,12) $1,00$	$p < 0,05$
Tiền căn gia đình/bạn bè & Rối loạn cảm xúc	Có tiền căn nghiện/bạc Không có tiền căn	57,9% 35,5%	$PR = 1,54$	$p < 0,05$

Đóng góp của nghiên cứu và kiến nghị đề xuất

• Đóng góp khoa học: Cung cấp bộ dữ liệu lâm sàng hệ thống về người sử dụng ATS nhập viện tại khu vực phía Nam Việt Nam; chứng minh mối liên hệ giữa thời gian sử dụng, biến cố tâm lý xã hội với mức độ trầm trọng của hội chứng hoang tưởng và hành vi kích động gây nguy hiểm.
• Khuyến nghị thực tiễn:
  • Nhấn mạnh sự cần thiết phải sàng lọc triệu chứng hoang tưởng bị hại và ảo thanh ở bệnh nhân sử dụng ATS để phòng ngừa sớm các hành vi bạo lực và tự sát.
  • Tăng cường phối hợp liên ngành giữa y tế chuyên khoa tâm thần, gia đình và cơ quan quản lý xã hội trong việc truyền thông tác hại của ma túy đá, tập trung vào đối tượng thanh niên (20 - 39 tuổi).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả tại một trung tâm chuyên khoa (Bệnh viện Tâm thần TP.HCM) nên mẫu nghiên cứu chủ yếu đại diện cho nhóm bệnh nhân có biểu hiện rối loạn tâm thần mức độ nặng phải nhập viện điều trị, chưa bao quát toàn bộ người sử dụng ATS trong cộng đồng.
  • Cỡ mẫu phân tích thực tế ($N = 110$) thấp hơn cỡ mẫu tính toán lý thuyết ban đầu ($n = 142$) do giới hạn về thời gian thu thập dữ liệu và tiêu chuẩn loại trừ nghiêm ngặt (loại trừ các trường hợp đa sử dụng chất và có bệnh lý thực thể phối hợp).
  • Thu thập thông tin về thời gian sử dụng, liều lượng và tiền căn dựa vào phỏng vấn hồi cứu từ bệnh nhân và thân nhân nên có thể chịu ảnh hưởng nhất định của sai số nhớ lại (recall bias).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng các nghiên cứu thuần tập tiến cứu theo dõi dọc nhằm đánh giá hiệu quả đáp ứng điều trị của các phác đồ chống loạn thần trên bệnh nhân sử dụng ATS.
  • Nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố nguy cơ tái phát loạn thần sau khi xuất viện và mối liên quan giữa nồng độ chất trong máu/nước tiểu với mức độ nghiêm trọng của triệu chứng lâm sàng.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo cụ thể cho:

• Sinh viên Y đa khoa, bác sĩ nội trú và học viên chuyên khoa Tâm thần: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về dược lý học ATS, các tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng theo ICD-10 và bảng phân loại chi tiết các dạng hoang tưởng, ảo giác do chất kích thích.
• Bác sĩ điều trị và cán bộ y tế tại các cơ sở cai nghiện, bệnh viện tâm thần: Tham khảo số liệu thực tế về tỷ lệ triệu chứng (đặc biệt là 82,6% ảo thanh, 53,2% hoang tưởng bị hại, 46,1% kích thích gây gổ) để xây dựng quy trình tiếp nhận, đánh giá nguy cơ bạo lực và xử trí cấp cứu an toàn.
• Người làm nghiên cứu dịch tễ học và phòng chống tệ nạn xã hội: Sử dụng các chỉ số tương quan ($PR$) về biến cố tiêu cực, tiền sử gia đình và thời gian lạm dụng chất để làm dữ liệu nền cho các nghiên cứu can thiệp cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh nhân loạn thần do ATS trong nghiên cứu có đặc điểm nhân khẩu học nổi bật nào?

Bệnh nhân chủ yếu là nam giới (chiếm 93,6%, tỷ lệ nam/nữ là 14,7:1), độ tuổi tập trung từ 20 đến 39 tuổi chiếm 90,9% (tuổi trung bình $30 \pm 6$ tuổi). Đa số bệnh nhân đang trong tình trạng độc thân hoặc đã ly hôn (70,0%) và có trình độ học vấn ở mức tiểu học hoặc trung học cơ sở (chiếm 69,9%).

2. Triệu chứng loạn thần nào xuất hiện phổ biến nhất ở bệnh nhân sử dụng ATS?

Rối loạn hoang tưởng là triệu chứng phổ biến nhất, xuất hiện ở 83,6% bệnh nhân (92/110 ca). Trong đó, hoang tưởng bị hại chiếm tỷ lệ cao nhất (53,2%), theo sau là hoang tưởng liên hệ (23,0%) và hoang tưởng bị chi phối (10,1%).

3. Tỷ lệ xuất hiện ảo giác và dạng ảo giác chiếm ưu thế trong nghiên cứu là gì?

Rối loạn ảo giác xuất hiện ở 72,7% bệnh nhân (80/110 ca). Dạng ảo giác chiếm ưu thế tuyệt đối là ảo thanh (chiếm 82,6% trong nhóm có ảo giác), trong khi ảo thị chỉ chiếm 10,9%, các dạng ảo xúc giác, ảo vị và ảo khứu rất hiếm gặp (mỗi loại chiếm 2,2%).

4. Thời gian sử dụng ATS ảnh hưởng như thế nào đến nguy cơ xuất hiện rối loạn hành vi và hoang tưởng?

Thời gian sử dụng ATS có mối liên quan thuận có ý nghĩa thống kê với mức độ phát sinh triệu chứng:

• Bệnh nhân xuất hiện triệu chứng loạn thần sau khi sử dụng ATS $> 12$ tháng có tỷ lệ rối loạn hành vi cao gấp 1,67 lần ($PR = 1,67$; 95% CI: 1,03 – 2,70) so với nhóm xuất hiện loạn thần dưới 1 tháng.
• Bệnh nhân xuất hiện loạn thần sau $1 - 12$ tháng sử dụng có tỷ lệ mắc rối loạn hoang tưởng cao gấp 1,53 lần ($PR = 1,53$; 95% CI: 1,002 – 2,335) so với nhóm dưới 1 tháng.

5. Yếu tố biến cố tiêu cực trong cuộc sống có liên quan gì đến rối loạn hoang tưởng?

Ở nhóm bệnh nhân có trải qua biến cố tiêu cực trong cuộc sống (gia đình ly tán, thất bại công việc...), tỷ lệ mắc rối loạn hoang tưởng lên tới 96,2%, cao hơn đáng kể so với nhóm không có biến cố tiêu cực (79,8%). Bệnh nhân sử dụng ATS có biến cố tiêu cực có nguy cơ mắc rối loạn hoang tưởng cao gấp 1,21 lần ($PR = 1,21$; 95% CI: 1,06 – 1,38; $p < 0,05$).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp Y đa khoa đã mô tả toàn diện thực trạng lâm sàng và dịch tễ học trên 110 bệnh nhân loạn thần do sử dụng chất kích thích dạng Amphetamine tại Bệnh viện Tâm thần TP.HCM. Kết quả khẳng định nhóm bệnh nhân chủ yếu là nam giới trẻ tuổi, sử dụng qua đường đốt - hít, với biểu hiện lâm sàng nổi bật là sự kết hợp giữa hoang tưởng bị hại, ảo thanh và các hành vi kích thích gây gổ nguy hiểm. Nghiên cứu xác lập mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa thời gian sử dụng chất, biến cố tiêu cực đời sống với nguy cơ phát triển các triệu chứng hoang tưởng và rối loạn hành vi. Đây là cơ sở dữ liệu thực chứng có giá trị cho công tác chẩn đoán, can thiệp điều trị tâm thần học và định hướng các biện pháp phòng ngừa lạm dụng ma túy tổng hợp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Lịch sử nghiên cứu và phân loại chất dạng Amphetamine 1.1 Amphetamine Năm 1887 nhà hóa học người Rumani Lazar Edeleanu[5] tại Berlin, Đức tong hợp lần đầu tiên Amphetamine (Apt). Ông đã đặt tên hợp chất này là phenyl- isopropylamine - là 1 dẫn xuất cúa ephedrine, được phân lập từ cây ma hoàng (Ma- Huang). Năm 1893 nhà khoa học Nagai Nagayoshi người Nhật cũng công bố công trình tồng hợp Apt[17j. Tuy nhiên, mãi đến 1927, Gordon Alles - một nhà dược lý học mới biết được công dụng dược lý của Apt, ông đã tái tông hợp và thử nghiệm trên bản thân nhằm tìm kiếm một chat thay the cho ephedrine.

Năm 1933 Apt được bán ớ dạng ống hít có tên thương mại Benzedrine có tác dụng như là một loại thuốc thông mũi[12]. Nghiên cứu khoa học đầu tiên về Apt được thực hiện bởi MH Nathanson, một bác sĩ tại Los Angeles-Hoa Kỳ vào năm 1935. Ông đã nghiên cứu những tác động của Apt trên 55 nhân viên bệnh viện với liều 20 mg Benzedrine. Ket quả cho thay hai tác dụng thường gặp nhất là "một cảm giác hạnh phúc và niềm vui" và "giám bớt căng thang, mệt mói đế làm việc"[7].

Trong thế chiến thứ II, Apt đã được sử dụng rộng rãi đế chống lại mệt mói và tăng sự tinh táo cho các binh sĩ. Quân đội Anh cũng đã sử dụng 72 triệu viên Apt trong thế chiến thứ IIỊ2]. Năm 1948 có gần 2 triệu đàn ông Nhật có độ tuổi 20 - 35 bị lệ thuộc Apt[15]. Điều này cũng dỗ hiếu vì Đức và Nhật là 2 quốc gia đau tiên tổng hợp được Apt và Meth.

Trước năm 1965, Apt được bán không cần toa tại các nhà thuốc ớ miền Nam Việt Nam với tên là Maxiton, được quảng cáo là một thuốc giúp tăng cường trí nhớ 5 và trí thông minh nên được ưa chuộng bởi giới học sinh sinh viên. Ngoài ra, Maxiton còn được dùng như một loại doping cho ngựa tại trường đua Phú Thọ. Trong thập niên 1940 - 1960, tại Nhật Bản Apt còn được những người quán lý xí nghiệp cho người lao động sử dụng đe tăng năng suất[8]. Sau khi bị lạm dụng qua nhiều thập niên, FDA (cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ - Food and Drug Administration) đã cấm bán ống hít Benzedrine, Apt bị hạn chế sử dụng và được xếp vào loại thuốc kê toa vào năm 1965, nhưng sử dụng ngoài mục đích y tế vẫn cồn phố biến.

Apt đã trờ thành một thuốc thuộc bảng II của FDA tại Hoa Kỳ theo Đạo luật các chất bị kiếm soát vào năm 1971 (Methamphetamine và MDMA được xếp vào bảng I). Có tất cả 5 bảng, chất bị xếp vào báng I được xem là có tiềm năng gây lệ thuộc cao và không có công dụng trị liệu, cấm sán xuất, mua bán, vận chuyến và tàng trữ dưới mọi hình thức.2 Methamphetamine Được tổng hợp lần đầu tiên từ ephedrine tại Nhật Bản vào năm 1920 bởi nhà hóa học Akira Ogata, bằng việc cat bỏ 1 nhóm chức rượu (-OH) và 1 nhóm methyl (- CH3) trong công thức hóa học cùa ephedrine (1 đồng phân quang học cúa pseudoephedrine) khi cho ephedrine phán ứng với iốt và phosphore đỏ. Dược phâm Pervitin chứa 3mg Methamphetamine được bán ớ Đức từ năm 1938 và được sử dụng rộng rãi trong Wehrmacht (quân đội Đức Quốc Xã). Vào giữa năm 1941 tại Đức, nó trở thành một chất bị kiểm soát, nhưng vẫn được phân phối bởi các bác sĩ trong quân đội ở cả bên Đồng minh và Quốc xã trong the chiến thứ II.

Trong suốt cuộc chiến, hơn 200 triệu viên thuốc Pervitin đã được cấp phát đế Wehrmacht tham chicn[10],[13], Adolf Hitler có thế đã là người nghiện nối tiếng nhất vì được tiêm tĩnh mạch Meth bới bác sĩ riêng cùa mình là Theodor Morell[4].3 MDMA Được tông hợp bới nhà hóa học Anton Kổllisch vào năm 1912. Nhờ hiệu ứng co mạch, ông đã quan tâm đến việc phát trien chất này đế điều trị chứng cháy máu mũi bất thường (chảy máu cam), tuy nhiên nghiên cứu đã thất bại[lj. Do đó, MDMA đã bị lãng quên trong hơn 65 năm, mãi đến những năm 1970, MDMA mới được dùng như một chất giải trí tại Hoa Kỳ. Vào năm 1976, Alexander Shulgin, giáo sư tại Đại học Berkeley California, đã thử MDMA trên chính mình sau khi nghe về tác động bất thường của MDMA như khắc phục tính nói lắp từ sinh viên của mình.

Sau đó ông cùng với David E. Nichols đã nghiên cứu và công bố báo cáo đầu tiên về tác động của MDMA ở người. Bài báo cáo đã mô tá "tình trạng thay đổi của ý thức với gia tăng cám xúc và gợi dục dưới tác động của âm thanh (nhạc)". Công bố này đã làm bùng no làn sóng sử dụng MDMA trong thưởng thức âm nhạc vào thời điếm đó[16J.

Tại Hoa Kỳ, những năm 1980, việc sử dụng MDMA tăng nhanh đột biến với tên gọi là "Adam" trong các hộp đèm tại các khu vực Dallas. Sau đó, lan tỏa khắp các thành phố lớn trên khắp Hoa Kỳ. Trong tháng 7 năm 1984 DEA - Drug Enforcement Administration - Cơ quan bài trừ ma túy Hoa Kỳ - lập kế hoạch trình lên các nhà làm luật Hoa Kỳ đưa MDMA vào vòng kiểm soát và nó đã được đưa vào bâng I tại Hoa Kỳ vào ngày 31 tháng 5 năm 1985[6]. Trong cuối những năm 1980, MDMA bắt đầu được sử dụng rộng rãi ờ Anh và châu Âu, trớ thành một yếu tố không the thiếu của “văn hóa hội hè” với âm nhạc cường độ lớn (heavy metal) có tên là "thuốc lắc".

Việc sử dụng bất hợp pháp MDMA trở nên ngày càng phố biến, MDMA đã trở thành một trong bốn loại ma túy được sử dụng rộng rãi nhất tại Hoa Kỳ, cùng với cocaine, heroin và cần sa. Sau sự việc đó, MDMA dùng trong y tế đã dừng lại. Vì vậy có nhiều to chức đã nỗ lực nham đưa MDMA vào danh mục thuốc điều trị bệnh. Một số chuyên gia tâm thần - tâm lý học đã cố thuyết phục và gợi ý DEA đưa MDMA vào bảng III với lí do là thuốc có nhiều lợi ích trong trị liệu.

Vào năm 1988, sau khi xem xét các dữ kiện và nghe các bên điều trần gom DEA, FDA, FBI và các bên đối lập trong một 7 phiên phúc thẩm của tòa án hành chánh, Francis Young - một thẩm phán tòa án liên bang Hoa Kỳ đã ra phán quyết giữ nguyên phán quyết trước đây theo đề xuất của DEA[3]. Mọi sự tranh cãi về sử dụng hợp pháp MDMA chấm dứt kể từ đây.2 Dược học và cơ chế tác động 1.1 Công thức hóa học Amphetamine (C9H13N) Methamphetamine (C10H15N) 1 -phenylpropan-2-amine N-methyl-1 -phenylpropan-2-amin MDMA (3,4-methylenedioxy-N- M DE A ( Methylenedi oxy - methylamphetamine) Adam - Esfasy - lẳc ethyl amphetamine) Eva - Hoàng hậu - Nừ hoàng í fang MMDA (3-Mcthoxy-4 ,5- MDA (3,4Methylenedioxyamphetaminẹ) methylenedioxyamphetamine) Loved drugs Hình ì.l: Công thức hóa học ATS 8 1.2 Được động học (Methamphetamine) Hấp thu: - Uống: 62,7% - Hít trực tiếp: 79% - Đốt hít: 90,3% - Trực tràng: 99% - Chích: 100% Chuyển hóa trong cơ thế: - Phân phối: tan trong lipid nên dễ dàng vượt qua hàng rào máu-não - Chuyển hóa tại gan - Thái trừ qua thận - Thời gian bán húy: 9 - 12 giờ 1.3 Dược lực học Cơ chế nghiện của nhóm chất kích thích dạng Amphetamine (ATS): ATS gây tác động tăng phóng thích 3 chất dẫn truyền thần kinh là: dopamine, norepinephrine và serotonin; đồng thời ức chế tái hấp thu 3 chất này dẫn đến hệ lụy là làm tăng 3 chất trên tại khe synap và gây hiệu ứng kích thích thần kinh. Có sự khác nhau giữa amphetamine, methamphetamine và MDMA lên việc làm tăng nồng độ cúa 3 chất dẫn truyền thần kinh nên tác động và mức độ nguy hiếm cúa 3 chất ATS cũng khác nhau. Chính việc tác động lên con đường khen thưởng dopamine của ATS giải thích hành vi tìm kiếm để thỏa mãn và triệu chứng loạn thần của người nghiện.

2: Vùng tác động cùa các chất Norepinephrine, Serotonin, Dopamine (Ganong’s Review of Medical Physiology 23rd, 2010) Tác động cùa dopamine: - Trung tâm thưởng tạo sự khoan khoái hài lồng - Đáp ứng cảm xúc và vận động —* vui vẻ, hưng phấn, gia tăng hoạt động - Hành vi hướng tới phần thưởng —> xu hướng tìm kiếm đê tìm lại cám giác khoan khoái - Hành vi và nhận thức —► rối loạn hành vi, mất khả năng suy xét - ức che tiết prolactin —> rối loạn kinh nguyệt - Tâm trạng phấn kích —> mất ngủ - Sự tập trung —* giảm khả năng tập trung Tác động của norepinephrine: - Đối đầu, tăng xu hướng gây hấn - Tập trung - Mất cân bằng: tâm trạng lo lắng, bồn chồn, vui buồn lẫn lộn, trầm cảm Tác động của serotonine: - Vui vẻ, hưng phấn - Thay đôi khâu vị 10 - Rối loạn cảm giác Hình 1.3: Tác động của Norepinephrine, Dopamine và Serotonin 1.3 Các dẫn xuất của Amphetamine Apt có tác động làm tăng phóng thích DA, NE (yếu hơn) và rất yếu trên 5HT [11] nên ít gây ảo giác và rối loạn hành vi (so với Meth và MDMA). Do đặc tính này nên không được “dân chơi” ưa chuộng vì không “phê” bằng đá và lắc. Meth gia tăng sự phóng thích NE, DA và 5HT từ các cúc tận cùng thần kinh ở khe synap. Đồng thời lại ức chế sự tái hấp thu và giảm phá hủy cùa các chất này, hậu quả là làm tăng nồng độ tức thời và kéo dài các monoamine này[ 14], Đây là điểm khác biệt của Meth so với Apt và cocaine và giải thích cơ chế hiệu ứng kéo dài cùa Meth so với thời gian bán hủy (9-12 giờ).

Khác với Apt, Meth có tác động 5HT > DA > NE nên gây kích thích và sảng khoái hơn và có thê gây ảo giác [9], [14]. Meth thường được sử dụng bằng cách “đốt -hít” hơn là đường uống hay tiêm vì tiện lợi và phần trăm hấp thu cao. MDMA có tác động tăng phóng thích NE > DA > 5HT [ 14], MDMA cũng ức chế các monoamine vận chuyến trong các cúc tận cùng thần kinh —* làm tăng nồng độ serotonin, norepinephrine, và dopamine. Ngoài ra, MDMA còn gây ra phóng thích 11 các monoamine bằng cách đảo ngược chất vận chuyền tương ứng thông qua một quá trình phosphoryl hóa.

MDEA tên lóng là Eva, có tác động tương tự như MDMA nhưng được “dân chơi” đồn đại là gây phấn kích hơn MDMA và 1 cảm giác “thèm được yêu” hơn là MDMA (MDA - loved drugs). Khác với Meth, nhóm thuốc “lắc” được sử dụng bằng đường uống và được bán dưới dạng 1 viên thuốc như thuốc tây. Dược động học của MDMA cũng tương tự như Meth và TI/2 là 6 - 10 giờ.4 Biếu hiện lâm sàng và điều trị 1.