Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI TỔ CHỨC SỬ DỤNG TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC QUY ĐỊNH TỘI TỔ CHỨC SỬ DỤNG TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy Luật hình sự là công cụ hữu hiệu để đấu tranh phòng và chống tội phạm nói chung cũng như tội phạm có dấu hiệu "có tổ chức" nói riêng. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam hiện nay, tội phạm có dấu hiệu "có tổ chức" được quy định gồm hai loại: Loại tội có dấu hiệu có tổ chức là dấu hiệu định tội thuộc mặt khách quan của tội phạm và loại tội phạm có dấu hiệu có tổ chức là dấu hiệu tăng nặng định khung hoặc tăng nặng trách nhiệm hình sự.
Thứ nhất, tội phạm có dấu hiệu có tổ chức được quy định là dấu hiệu định tội thuộc mặt khách quan của tội phạm gồm có hai nhóm: nhóm thứ nhất bao gồm một số tội xâm phạm an ninh quốc gia, điển hình là tội bạo loạn (Điều 82 Bộ luật hình sự), tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền dân chủ nhân dân (Điều 79 Bộ luật hình sự); nhóm thứ hai gồm có các tội: Tội tổ chức tảo hôn (Điều 148), tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 197), tội tổ chức đua xe trái phép (Điều 206), tội tổ chức đánh bạc (Điều 249) và tội tổ chức người khác trốn đi nước ngoài hoặc ở lại nước ngoài trái phép (Điều 275). Đối với các tội phạm ở nhóm thứ hai (gồm các điều 148, 197, 206, 249, 275) thì dấu hiệu có tổ chức được quy định là hành vi tổ chức việc thực hiện hành vi phạm tội (hoặc vi phạm pháp luật) của người khác. Người phạm các tội phạm này là người có hành vi có tổ chức cho người khác thực hiện hành vi thuộc tội tảo hôn, tội sử dụng trái phép chất ma túy, tội đua xe trái phép, v.v… Hành vi tổ chức có thể là hành vi lôi kéo, rủ rê, kích động hoặc là hành vi sắp đặt hoặc tạo điều kiện cần thiết cho việc thực hiện hành vi phạm tội hoặc hành vi vi 15 phạm pháp luật. Điều luật không đòi hỏi hành vi tổ chức phải là hành vi do nhiều người thực hiện.
Nhưng trên thực tế vẫn có thể có trường hợp nhiều người cùng cố ý thực hiện các tội phạm này. Thứ hai, dấu hiệu phạm tội có tổ chức hay đồng phạm có tổ chức là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự (ở 78 điều luật trong Phần các tội phạm cụ thể của Bộ luật hình sự) hay là tình tiết tăng nặng định khung hình phạt (điểm a khoản 1 Điều 48 Bộ luật hình sự). Dấu hiệu có tổ chức hay đồng phạm có tổ chức nói ở đây là dấu hiệu phản ánh phương thức thực hiện hành vi phạm tội (hành vi phạm tội có thể được thực hiện bằng phương thức này hoặc không phải bằng phương thức này), còn dấu hiệu có tổ chức là dấu hiệu định tội là dấu hiệu phản ánh chính đặc điểm bắt buộc của hành vi phạm tội. Trong thực tế, nhóm tội thứ hai trong hai nhóm tội thuộc loại tội có dấu hiệu định tội là dấu hiệu tổ chức có thể được thực hiện bằng phương thức có tổ chức.
Dấu hiệu có tổ chức của trường hợp này thể hiện ở cả đặc điểm bắt buộc của hành vi phạm tội và ở cả phương thức thực hiện hành vi phạm tội. Trong Bộ luật hình sự năm 1999 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009- sau đây được gọi là Bộ luật hình sự hiện hành), hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy được quy định là tội phạm có dấu hiệu "có tổ chức", đây là đặc điểm bắt buộc của hành vi phạm tội và ở cả phương thức thực hiện hành vi phạm tội. Người phạm tội có hành vi tổ chức cho người khác thực hiện hành vi sử dụng trái phép chất ma túy hoặc đưa trái phép chất ma túy vào cơ thể người khác. Đây thực sự là loại tội phạm nguy hiểm, hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy đã và đang tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho ma túy lan tràn vào đời sống xã hội một cách nhanh chóng, gây nguy hiểm cho tính mạng, sức khỏe của con người.
Hoạt động tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy thường diễn ra ở các địa điểm phức tạp, ngóc ngách, ẩn khuất, v. để tránh sự theo dõi của các cơ quan chức năng, như: bến xe, nhà ga, vũ trường và nhằm vào các đối tượng thanh thiếu niên đua đòi trong các gia đình khá 16 giả. Bởi vậy, việc điều tra, truy tố, xét xử tội phạm tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy hiện nay còn gặp nhiều khó khăn. Theo Từ điển Tiếng Việt do Trung tâm từ điển học phát hành, khái niệm "tổ chức" với chức năng từ loại là danh từ, được hiểu là tập hợp người được tổ chức lại, hoạt động vì quyền lợi chung, nhằm một mục đích chung (như tổ chức phi chính phủ, tổ chức thương mại thế giới, v.
Với chức năng động từ thì "tổ chức" được hiểu là quá trình xác định công việc cần phải làm và những người làm các công việc đó, có quy định rõ chức trách, nhiệm vụ, quyền hạn của mỗi bộ phận cá nhân cũng như mối liên hệ giữa các bộ phận cá nhân này trong khi tiến hành công việc, nhằm thiết lập một môi trường thuận lợi cho các hoạt động và đạt đến mục tiêu chung của tổ chức (như tổ chức bộ máy hành chính, tổ chức đời sống, tổ chức mít tinh, v. Còn "sử dụng" là động từ có nghĩa là lấy làm phương tiện để phục vụ nhu cầu, mục đích nào đó (như sử dụng vật liệu để làm nhà, sử dụng quyền hạn, v. Như vậy, "tổ chức sử dụng" được nêu trong Điều 197 Bộ luật hình sự hiện hành được hiểu với ý nghĩa từ loại là động từ. "Trái phép" là tính từ, có nghĩa là trái với pháp luật hoặc với điều được cấp có thẩm quyền cho phép.
Cụm từ "ma túy" xuất hiện khá muộn ở nước ta và chính thức được sử dụng lần đầu tiên trong pháp luật Việt Nam tại Bộ luật hình sự năm 1985 với việc quy định tội danh: "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" (Điều 203). Hiện nay, cụm từ "ma túy" đã xuất hiện ngay trong tên gọi của các văn bản luật như Luật Phòng, chống ma túy. Theo khoản 1 Điều 2 của Luật Phòng, chống ma túy thì: "Chất ma túy bao gồm chất gây nghiện và chất hướng thần được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành" [42]. Để làm rõ hơn khái niệm này, Luật Phòng, chống ma túy cung cấp thêm định nghĩa "chất gây nghiện" và "chất hướng thần".
Theo đó, "chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng", và "chất hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử 17 dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng" [42]. Như vậy, trong pháp luật Việt Nam, cụm từ "chất ma túy" được định nghĩa và giải thích một cách gián tiếp qua các khái niệm "chất gây nghiện" và "chất hướng thần". Hiện nay, danh mục các chất ma túy và tiền chất được Chính phủ quy định tại Nghị định số 67/2001/NĐ-CP ngày 1/10/2001, Nghị định số 163/2007/NĐ-CP ngày 12/11/2007 sửa tên, bổ sung, chuyển, loại bỏ một số chất thuộc danh mục các chất ma túy và tiền chất, ban hành kèm theo Nghị định số 67/2001/NĐ-CP và mới nhất là Nghị định số 17/2011/NĐ-CP của Chính phủ về việc bổ sung, sửa tên chất, tên khoa học, đối với một số chất thuộc Danh mục các chất ma túy và tiền chất ban hành kèm theo Nghị định 163/2007/NĐ-CP ngày 12/11/2007 và Nghị định số 67/2011/NĐ-CP ngày 01/10/2011. Ở Việt Nam, hiện tại quy định có 233 chất ma túy chia thành 03 danh mục theo mức độ độc hại và yêu cầu kiểm soát việc sử dụng các chất này và 40 hóa chất không thể thiếu trong quá trình sản xuất, điều chế ma túy.
Theo Công ước quốc tế về thống nhất các chất ma túy năm 1961, 1971, 1988 thì ma túy là bất kỳ chất liệu nào được liệt kê trong bảng I, II, III, IV của Công ước, dù dưới dạng tự nhiên hay tổng hợp (Việt Nam đã tham gia ba công ước này năm 1997). Các chất ma túy có thể phân loại ra thành các nhóm như sau: - Theo đặc tính và mức độ tác động của chất gây nghiện, ma túy được chia thành ba nhóm: Ma túy mạnh, ma túy trung bình, ma túy nhẹ. - Theo nguồn gốc, cách thức tạo ra chất ma túy, ma túy được chia thành ba nhóm: + Ma túy tự nhiên: Các loại ma túy có nguồn gốc tự nhiên, thu được bằng cách hái hoặc nuôi trồng như thuốc phiện (quả); lá, hoa, quả cây cần sa…; + Ma túy bán tổng hợp: Các chất ma túy được điều chế từ sản phẩm tự nhiên bằng cách cho tác dụng với một số hóa chất để thu được chất ma túy có 18 tác dụng mạnh hơn chất ma túy ban đầu (Ví dụ: Hêrôin là chất ma túy bán tổng hợp từ morphine bằng cách axetyl hóa morphine…); + Ma túy tổng hợp: Là các chất ma túy được điều chế bằng phương pháp tổng hợp hóa học toàn phần từ các chất (gọi là tiền chất). Các chất ma túy tổng hợp có tác dụng mạnh và nhanh hơn ma túy bán tổng hợp (methadone, dolargan, methamphetamine…).
- Theo tác dụng sinh lý trên cơ thể con người, ma túy được chia thành tám nhóm: Các chất gây êm dịu, đam mê (các chất ma túy chính gốc) gồm thuốc phiện và các chế phẩm của thuốc phiện như morphine, hêrôin, methadone, dolargan, v.; Cần sa và các sản phẩm của cần sa; Côca và các sản phẩm của coca; Thuốc ngủ: Có tác dụng ức chế thần kinh (barbiturate, methaqualone, mecloqualone…); Các chất an thần: Các chất thuộc dẫn xuất của benzodiazepine, meprobamate, hydroxyzin; Các chất kích thích: Amphetamin và các dẫn xuất của nó; Các chất gây ảo giác: LSD, mescalin, các dẫn xuất của tryptamin, v.; dung môi hữu cơ và các thuốc xông. - Theo nguồn gốc và tác động dược lý, ma túy được chia thành năm loại: Ma túy là các chất từ cây thuốc phiện (opiates); ma túy là các chất từ cây cần sa (cannabis); Ma túy là các chất kích thích (stimulants); ma túy là các chất ức chế (depressants); Ma túy là các chất gây ảo giác (hallucinorens).
