Chương 1. Tình hình tội CNTHCV ở Việt Nam giai đoạn 2005 - 2015. Nguyên nhân của tội CNTHCV ở Việt Nam. Dự báo tình hình tội phạm và các biện pháp phòng ngừa tội CNTHCV ở Việt Nam.
TONG QUAN VAN DE NGHIÊN CUU 1. TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CUU VE TOI CHONG NGƯỜI THI HANH CONG VU Thông qua việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu về tội phạm học có liên quan đến đề tài đã xuất bản ở trong nước và nước ngoài, tác giả có nhận xét, đánh giá như sau: 1. Các công trình khoa học nghiên cứu lý thuyết chung về tội phạm học ở trong nước Tội phạm học là một ngành khoa học khá mới mẻ ở Việt Nam, được tập trung nghiên cứu kế từ khi đất nước ta bước vào công cuộc đổi mới. Dé phục vụ cho việc nghiên cứu, học tập về tội phạm học, trong những năm qua, đã có một sỐ công trình khoa học nghiên cứu về lý thuyết tội phạm học, đáng ké là: Về sách chuyên khảo có các công trình sau: - Sách chuyên khảo “Joi phạm học, luật hình sự và luật tổ tụng hình sự Việt Nam” của Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 1994.
- Sách chuyên khảo “7ô? phạm học Việt Nam — Một số vấn đề ly luận và thực tién” của Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật, Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội, năm 2000. - Sách chuyên khảo “Tôi phạm học hiện đại và phòng ngừa tội phạm” của GS. Nguyễn Xuân Yêm, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2001. - Sách chuyên khảo “76i phạm và cấu thành tội phạm” của GS.
Nguyễn Ngọc Hòa, Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội, năm 2006. - Sách chuyên khảo “Mot số vấn dé ly luận về tình hình tội phạm ở Việt Nam” của TS. Phạm Văn Tỉnh, Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội, năm 2007. - Sách chuyên khảo “Tội phạm học đương đại” của PGS.
Dương Tuyết Miên, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính, Hà Nội, năm 2013. Bên cạnh các sách chuyên khảo còn có Giáo trình tội phạm học của các cơ sở đào tạo khác nhau như Trường Đại học luật Hà Nội, Học viện Cảnh sát nhân dân, Khoa Luật - Đại học quốc gia Hà Nội, Khoa luật - Đại học Hué. Những cuốn giáo trình này cũng cung cấp những lí luận rất cơ bản về tội phạm học. Các công trình khoa học nêu trên ở các mức độ khác nhau đã tạo nền tảng cho việc thiết lập lí thuyết về tội phạm học ở Việt Nam, đã xây dựng hệ thống lí luận tương đối đa chiều về THTP, nguyên nhân của tội phạm, dự báo THTP, phòng ngừa tội phạm.
Dựa trên lí thuyết nền tang đó, tác giả đã có cơ sở lí luận dé phục vụ cho việc nghiên cứu về tội CNTHCV dưới góc độ tội phạm học đối với luận án của mình. Các công trình khoa học liên quan đến phòng ngừa tội chống người thi hành công vụ xuất bản ở trong nước Ở nước ta, từ trước đến nay, vấn đề phòng ngừa tội CNTHCV đã được quan tâm nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu được thê hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như sách chuyên khảo, đề tài khoa học cấp cơ sở, luận văn thạc sĩ, bài đăng trên các tạp chí chuyên ngành. Nhiều nghiên cứu đề cập trực diện van đề, một số nghiên cứu tiếp cận những khía cạnh có liên quan đến van dé.
Các nghiên cứu có liên quan đến van dé những năm trước đây thường sử dụng thuật ngữ "đấu tranh phòng, chống tội CNTHCV". Việc phân tích, đánh giá các công trình nghiên cứu đã có của các tác giả trong nước có ý nghĩa rất lớn trong việc xác lập các van dé cần tập trung nghiên cứu làm rõ trong luận án của tác giả khi triển khai thực hiện đề tài này. Sau đây, tác giả tập trung phân tích, đánh giá một số công trình nghiên cứu liên quan mật thiết đến đề tài nghiên cứu đã được công bố ở trong nước. Về sách chuyên khảo có liên quan đến đề tài Sách chuyên khảo "Đầu tranh với tình hình tội phạm chong người thi hành công vụ ở nước ta hiện nay - Một mô hình nghiên cứu tội phạm học chuyên nganh"- tác giả Phạm Văn Tĩnh và Đào Bá Sơn, Hà Nội, 2009.
Trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu từ luận văn thạc sĩ "Đấu tranh phòng, chống tội CNTHCV ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay" - tác giả Đào Bá Sơn, Hà Nội, năm 2009, cuốn sách nghiên cứu dưới góc độ tội phạm học về tình hình tội CNTHCV ở nước ta từ 2002 đến 2007. Với 3 chương, cuốn sách dé cập đến cả những vấn đề mang tính phương pháp tiếp cận và những vấn đề cụ thể về tình hình tội CNTHCV. Trước khi đánh giá thực trạng THTP, tác giả đề cập đến cách tiếp cận khái niệm "tinh hình tội CNTHCV". Theo đó, "tinh hình tội CNTHCV là một loại hình tội phạm cụ thé", "có thé nhận thức được.
trên cơ sở các số liệu thực té phan anh về mức độ, co cấu, động thái và tính chất của THTP" [44. Về thực trạng của THTP, cuốn sách nghiên cứu thực trạng của tình hình tội CNTHCV trên cơ sở phần an và phần hiện của THTP. Khi nghiên cứu về phan an của THTP, tác giả cho răng "phần ân của tình hình tội CNTHCV là không đáng kể và vì thế việc triển khai nghiên cứu trong thực tế bằng những phương pháp cụ thê mà tội phạm học Việt Nam đã chỉ ra là không cần thiết" [44, tr.8] và đưa ra những lý lẽ để khang định lập luận này. Phần hiện của THTP được tác giả nghiên cứu thông qua các đặc điểm định lượng và định tính của THTP.
Về các đặc điểm định lượng, tác giả đưa ra số liệu về số vụ và số bị cáo phải xét xử về tội CNTHCV từ 1986 đến 2007 và đưa ra nhận xét về sự khác biệt giữa thời kỳ kinh tế bao cấp và thời kỳ kinh tế thị trường cũng như xu hướng của THTP này. Về các đặc điểm định tính, cuỗn sách phân tích một số cơ cau của THTP gồm cơ cau hành chính - lãnh thổ, cơ cấu theo hình phạt và tỉ trọng tái phạm, tái phạm nguy hiểm, cơ cấu nhân chủng học (độ tuôi, giới tính, dan tộc, trình độ văn hóa, việc làm, tôn giáo của bị cáo), cơ cầu theo người bị hại và loại công vụ có người bị hại, cơ cấu xét theo phương thức gây án. Trước khi đề cập đến nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CNTHCV, tác giả đề cập đến một số tư tưởng phương pháp luận về tính nhân - quả của tình hình tội CNTHCV và mỗi quan hệ giữa THTP và hành vi phạm tội. Theo tác giả, đây là quan hệ của một cặp phạm trù chung - riêng theo triết học Mác - Lênin.
Từ đó, tác giả phân tích hệ thống các yếu tố làm phát sinh tình hình tội CNTHCV gồm những yếu tố thuộc môi trường sống (gồm môi trường tự nhiên - địa lý và môi trường xã hội), những yếu tố làm phát sinh tình hình tội CNTHCV thuộc chủ thé hành vi phạm tội, những yếu tố làm phát sinh tình hình tội CNTHCV thuộc quá trình phan ứng trả lời các kích thích (gồm quá trình động cơ hóa hành vi phạm tội CNTHCV và quá trình kế hoạch hóa, hiện thực hóa hành vi phạm tội CNTHCV). Tiếp đó, cuốn sách đưa ra dự báo về tình hình tội CNTHCV gồm dự báo về mức độ của THTP, một số cơ câu của THTP và THTP ẩn. Trên cơ sở đó, cuốn sách đưa ra hệ thống các biện pháp phòng ngừa tình hình tội CNTHCV gồm những biện pháp loại trừ tội CNTHCV (những biện pháp kinh tế, những biện pháp văn hóa - giáo dục và đào tạo, biện pháp pháp luật, biện pháp tổ chức bộ máy nhà nước và tổ chức thực hiện quyết định quản lý), những biện pháp ngăn chặn tội CNTHCV (những biện pháp ngăn chặn không cho tội phạm xảy ra, những biện pháp ngăn chặn không cho tội phạm thực hiện đến cùng và những biện pháp ngăn chặn không cho tội phạm diễn ra nhiều lần hoặc tái phạm). Có thể thấy rằng, cuốn sách đã tiếp cận được tương đối cơ bản và khá hệ thống về phòng, chống tội CNTHCV trong giai đoạn từ 2002 đến 2007.
Đối với từng vấn đề nghiên cứu (THTP, nguyên nhân, điều kiện của THTP và hệ thống các biện pháp phòng ngừa) được tác giả tiếp cận, nghiên cứu theo quan điểm riêng và quan điểm đó được tác giả luận giải rõ ràng dựa trên những lý luận nhất định. Điều đó thể hiện nét mới và nét sáng tạo trong phương pháp nghiên cứu của tác giả. Mặc dù chưa đề cập được toàn diện, đầy đủ tất cả những van đề về phòng ngừa tội CNTHCV nhưng cuốn sách đã xây dựng được một "mô hình nghiên cứu" riêng về THTP nay. Cuốn sách có giá trị tham khảo trong phương pháp nghiên cứu, phân tích và đánh giá số liệu.
Tuy nhiên, do kế thừa các kết quả nghiên cứu từ luận văn thạc sĩ "Đấu tranh phòng, chống tội CNTHCV ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay"- tác giả Đào Bá Sơn, Hà Nội, năm 2009, do vậy, một số kết quả nghiên cứu của cuốn sách trùng với kết quả nghiên cứu trong luận văn thạc sĩ này. Từ công trình này, tac giả rút ra được kinh nghiệm là việc phân tích THTP cần thiết dựa vào cả các số liệu thong kê chính thức va các số liệu rút ra từ nghiên cứu các vụ án cụ thể. Việc đánh giá nguyên nhân của THTP phải dựa trên cơ sở phân tích về THTP. Do đó, THTP càng được phân tích chi tiết thì nguyên nhân của THTP càng được đánh giá cụ thể.
Các giải pháp phòng ngừa đưa ra phải dựa trên cơ sở đánh giá đầy đủ THTP và nguyên nhân của THTP. Tuy nhiên, cuốn sách chưa đánh giá thực trạng tình hình tội CNTHCV trong mối quan hệ với thực trạng tình hình các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính và THTP nói chung, chưa đánh giá diễn biến về tính chất của THTP; cơ câu của THTP chưa được đánh giá day đủ, còn thiếu những cơ cấu quan trọng dé đánh giá tính chất của THTP như cơ cấu theo loại tội phạm (ít nghiêm trọng, nghiêm trọng), cơ cầu theo hình thức phạm tội.; nhiều nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa đưa ra còn chung chung nên còn mang tính khẩu hiệu chính trị. Bên cạnh đó, cho đến nay, công trình đã xuất bản được tám năm (2009), do vậy, nhiều số liệu, thông tin không còn tính thời sự cũng như không được đầy đủ.