Luận án tiến sĩ về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự tại miền Đông Nam Bộ

Luận án tiến sĩ phân tích tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự tại các tỉnh miền Đông Nam Bộ, nêu thực tiễn và giải pháp pháp lý.

• Tác giả: Lê Thế Minh
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Minh Tuyến
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Nghiên cứu tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự tại miền Đông Nam Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu trong luận án
• 1.4. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu, cơ sở pháp lý và giả thuyết nghiên cứu
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI CHO VAY LÃI NẶNG TRONG GIAO DỊCH DÂN SỰ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và các dấu hiệu pháp lý của tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
• 2.2. Cơ sở của việc quy định về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
• 2.3. Áp dụng pháp luật hình sự và các yếu tố tác động đến hiệu quả áp dụng pháp luật hình sự về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
• 2.4. Quy định tương tự về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự trong Bộ luật Hình sự của một số nước trên thế giới
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI CHO VAY LÃI NẶNG TRONG GIAO DỊCH DÂN SỰ TẠI CÁC TỈNH MIỀN ĐÔNG NAM BỘ
• 3.1. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
• 3.2. Phân biệt tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự với một số tội có liên quan
• 3.3. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: YÊU CẦU VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ ĐỐI VỚI TỘI CHO VAY LÃI NẶNG TRONG GIAO DỊCH DÂN SỰ TẠI CÁC TỈNH MIỀN ĐÔNG NAM BỘ
• 4.1. Yêu cầu của việc hoàn thiện pháp luật hình sự và bảo đảm hiệu quả áp dụng quy định về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
• 4.2. Các giải pháp bảo đảm hiệu quả áp dụng pháp luật hình sự đối với tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự tại các tỉnh miền Đông Nam Bộ
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG THỐNG KÊ VÀ BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự tại miền Đông Nam Bộ đã được thực hiện với nhiều khía cạnh khác nhau. Tình hình nghiên cứu trong nước cho thấy sự quan tâm ngày càng tăng đối với vấn đề này, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển kinh tế và xã hội. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng cho vay lãi nặng không chỉ là một hành vi vi phạm pháp luật mà còn gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội. Tình hình nghiên cứu ngoài nước cũng cung cấp những góc nhìn bổ ích, giúp hiểu rõ hơn về các biện pháp xử lý và phòng ngừa. Đánh giá tình hình nghiên cứu cho thấy cần thiết phải có những nghiên cứu sâu hơn về các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam.

1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về cho vay lãi nặng đã chỉ ra rằng hành vi này thường diễn ra trong các giao dịch dân sự, gây ra nhiều hệ lụy cho người vay. Các tác giả đã phân tích các quy định pháp luật hiện hành và chỉ ra những hạn chế trong việc xử lý các vụ việc liên quan. Nhiều nghiên cứu cũng đã đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một cái nhìn tổng thể và sâu sắc hơn về vấn đề này.

1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Nghiên cứu quốc tế về cho vay lãi nặng cung cấp nhiều thông tin quý giá về các mô hình quản lý và xử lý hành vi này. Các quốc gia khác đã áp dụng nhiều biện pháp khác nhau để đối phó với vấn nạn này, từ việc tăng cường quy định pháp lý đến việc nâng cao nhận thức cộng đồng. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng để cải thiện tình hình tại Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh miền Đông Nam Bộ, nơi có nhiều hoạt động kinh tế sôi động.

II. Nhận dạng và đặc điểm của tội cho vay lãi nặng

Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm mức lãi suất vượt quá quy định của pháp luật và các dấu hiệu pháp lý liên quan. Hành vi này thường diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau, từ cho vay tiền mặt đến các hình thức cầm đồ, hợp đồng mua bán tài sản. Các dấu hiệu pháp lý của tội này cần được nhận diện rõ ràng để có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Việc phân tích các quy định pháp luật hiện hành cũng như thực tiễn áp dụng sẽ giúp làm rõ hơn về vấn đề này.

2.1. Khái niệm và đặc điểm

Khái niệm về cho vay lãi nặng được định nghĩa rõ ràng trong các văn bản pháp luật. Đặc điểm của hành vi này là mức lãi suất cao hơn mức quy định, thường đi kèm với các hành vi đe dọa hoặc cưỡng ép. Điều này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội, đặc biệt là đối với những người có hoàn cảnh khó khăn. Việc nhận diện các dấu hiệu này là rất quan trọng để có thể xử lý kịp thời và hiệu quả.

2.2. Dấu hiệu pháp lý

Các dấu hiệu pháp lý của tội cho vay lãi nặng bao gồm việc xác định mức lãi suất, cách thức cho vay và các hành vi liên quan đến việc thu hồi nợ. Việc phân tích các quy định pháp luật hiện hành sẽ giúp làm rõ hơn về các dấu hiệu này, từ đó có thể áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp. Điều này cũng giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về vấn đề này, từ đó giảm thiểu các hành vi vi phạm.

III. Quy định của pháp luật hình sự về tội cho vay lãi nặng

Pháp luật hình sự Việt Nam đã có những quy định cụ thể về cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự. Điều 201 của Bộ luật Hình sự năm 2015 đã quy định rõ ràng về hành vi này, tuy nhiên vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm rõ và hoàn thiện. Việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn cũng gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc thu thập chứng cứ và xử lý các vụ việc liên quan. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong lĩnh vực này.

3.1. Quy định pháp luật hiện hành

Quy định tại Điều 201 của Bộ luật Hình sự năm 2015 đã có những cải tiến so với các quy định trước đó. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này trong thực tiễn vẫn gặp nhiều khó khăn. Các cơ quan chức năng cần có sự phối hợp chặt chẽ để xử lý các vụ việc liên quan đến cho vay lãi nặng một cách hiệu quả. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn góp phần ổn định trật tự xã hội.

3.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật

Thực tiễn áp dụng pháp luật về cho vay lãi nặng cho thấy nhiều khó khăn trong việc xử lý các vụ việc. Nhiều nạn nhân không dám tố cáo vì sợ bị trả thù, điều này làm cho việc thu thập chứng cứ trở nên khó khăn. Cần có những biện pháp bảo vệ nạn nhân và khuyến khích họ tố cáo hành vi vi phạm. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về vấn đề này cũng là một yếu tố quan trọng để giảm thiểu tình trạng vi phạm.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật

Để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về cho vay lãi nặng, cần có những giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành để phù hợp với thực tiễn. Thứ hai, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân để họ hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc xử lý các vụ việc liên quan đến cho vay lãi nặng.

4.1. Hoàn thiện quy định pháp luật

Việc hoàn thiện quy định pháp luật về cho vay lãi nặng là rất cần thiết. Các quy định cần phải rõ ràng, cụ thể và dễ áp dụng trong thực tiễn. Điều này sẽ giúp các cơ quan chức năng có cơ sở pháp lý vững chắc để xử lý các vụ việc vi phạm. Đồng thời, cần có các quy định bảo vệ quyền lợi của nạn nhân để khuyến khích họ tố cáo hành vi vi phạm.

4.2. Tăng cường tuyên truyền giáo dục pháp luật

Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân là một trong những giải pháp quan trọng. Người dân cần được thông tin đầy đủ về các quy định pháp luật liên quan đến cho vay lãi nặng và các quyền lợi của mình. Điều này sẽ giúp họ tự bảo vệ mình và giảm thiểu tình trạng vi phạm. Các cơ quan chức năng cũng cần có các chương trình tuyên truyền phù hợp để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 cāa luận văn này, tác gi愃ऀ đã nghiên cứu về những vấn đề lý luận tái cho vay lãi nặng trong GDDS, bao gồm khái niám, đặc điểm, các dấu hiáu pháp lý và TNHS đối với tái cho vay lãi nặng trong GDDS cũng như quy đßnh về tái phạm này qua các các giai đoạn cāa lßch sử lập pháp hình sự Viát Nam. Tại chương 2, tác gi愃ऀ đã phcn tích về thực tißn 10 áp dÿng pháp luật về tái cho vay lãi nặng trong GDDS tại thành phố Hồ Chí Minh thông qua viác khái quát tình hình xét xử sơ thẩm các vÿ án về tái cho vay lãi nặng trong GDDS tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2018 đĀn năm 2020, những kĀt qu愃ऀ đạt được và những hạn chĀ, thiĀu sót cũng như nêu ra nguyên nhcn cāa hạn chĀ. Trên cơ sơꄉ đó, chương 3 cāa luận văn đã đưa ra yêu cầu và đề xuất gi愃ऀi pháp đ愃ऀm b愃ऀo áp dÿng đúng pháp luật đối với tái danh này. Tuy nhiên, trong công trình này, viác nghiên cứu quy đßnh về tái cho vay lãi nặng trong GDDS trong lßch sử pháp luật hình sự Viát Nam còn mang tính chung chung, chưa thực sự cÿ thể, rõ ràng; quy đßnh cāa pháp luật nước ngoài về tái danh này chưa được đặt ra nghiên cứu nên cơ sơꄉ khoa hác cho viác đề xuất kiĀn nghß, gi愃ऀi pháp chưa thực sự đầy đā, toàn dián.

Bên cạnh đó, công trình này nghiên cứu thực tißn chỉ trong kho愃ऀng thßi gian ngắn là từ năm 2018 đĀn năm 2020 trong phạm vi hẹp là thành phố Hồ Chí Minh nên viác tổng kĀt khó khăn vướng mắc chưa thực sự đầy đā, toàn dián, điển hình chưa cao khi khái quát cho phạm vi vùng hay c愃ऀ nước. Điều này dẫn đĀn các gi愃ऀi pháp được đưa ra xuất phát từ thực trạng tại thành phố Hồ Chí Minh nhằm áp dÿng đúng pháp luật để xử lý loại tái phạm này chưa thực sự đầy đā và chưa mang tính khái quát cao. Mặc dù, chương 3 cāa luận văn này cũng đã đưa ra yêu cầu và đề xuất gi愃ऀi pháp đ愃ऀm b愃ऀo hiáu qu愃ऀ áp dÿng pháp luật đối với tái cho vay lãi nặng trong GDDS, trong đó, đưa ra yêu cầu về b愃ऀo vá quyền con ngưßi, quyền công dân; yêu cầu c愃ऀi cách tư pháp; yêu cầu về đấu tranh phòng, chống tái phạm và yêu cầu hái nhập quốc tĀ. Gi愃ऀi pháp mà công trình đưa ra là tiĀp tÿc hoàn thián pháp luật về tái cho vay lãi nặng trong GDDS; các gi愃ऀi pháp về chuyên môn nghiáp vÿ và các gi愃ऀi pháp khác.

Tuy nhiên, kiĀn nghß, gi愃ऀi pháp được đưa ra chưa thực sự đầy đā, toàn dián. Mặt khác, những hạn chĀ, thiĀu sót được phân tích trong công trình này hầu hĀt đã được gi愃ऀi quyĀt bằng hướng dẫn cāa TAND tối cao tại Nghß quyĀt số 01/2021/NQ- HĐTP ngày 20 tháng 12 năm 2021 Hướng dẫn áp dÿng Điều 201 cāa BLHS và viác xét xử vÿ án hình sự về tái cho vay lãi nặng trong GDDS. Ngoài ra còn có thể kể đĀn luận văn thạc sĩ <Nâng cao hiệu quả phòng, chống hành vi cho vay lãi nặng - Những vấn đề lý luận và thực tiễn= cāa tác gi愃ऀ Trương Thß Hồng Ngân thực hián năm 2016 tại Trưßng Đại hác Cần Thơ. Trong công trình 11 này, tác gi愃ऀ nghiên cứu hành vi cho vay lãi nặng với phạm vi ráng đó là c愃ऀ hành vi cho vay lãi nặng theo pháp luật dân sự, pháp luật hành chính và pháp luật hình sự.

Vì vậy, nái dung nghiên cứu về lý luận cũng như thực tißn áp dÿng pháp luật đối với tái cho vay lãi nặng trong GDDS có dung lượng tương đối hạn chĀ, chưa thực sự sâu sắc và đầy đā. Vì vậy, gi愃ऀi pháp nâng cao hiáu qu愃ऀ phòng, chống hành vi cho vay lãi nặng cũng đã được đề cập dưới nhiều góc đá. Đối với gi愃ऀi pháp áp dÿng pháp luật đối với tái cho vay lãi nặng trong GDDS được đề cập đĀn chưa thực sự sâu sắc và đầy đā. Mặc dù còn những hạn chĀ nhất đßnh nhưng kĀt qu愃ऀ nghiên cứu cāa các luận văn này là tài liáu tham kh愃ऀo có giá trß để tác gi愃ऀ có thể nghiên cứu mát cách sâu sắc, toàn dián hơn về tái cho vay lãi nặng trong GDDS trong luận án cāa mình.

Trong những năm gần đcy, nghiên cứu về tái cho vay lãi nặng trong GDDS còn có các sách chuyên kh愃ऀo, giáo trình mang tính chất chung khi nghiên cứu cùng với các tái danh khác trong BLHS. Trong đó, có thể kể đĀn các công trình như: Giáo trình sau đại hác <Luật hình sự Việt Nam – Phần các tội phạm= cāa GS. Võ Khánh Vinh được xuất b愃ऀn năm 2014 tại Nxb Khoa hác xã hái. Đcy là mát trong số giáo trình có sự nghiên cứu công phu, hoàn chỉnh các dấu hiáu pháp l礃Ā đặc trưng cāa các tái phạm, trong đó có tái cho vay lãi nặng, đặc biát là hành vi khách quan được phcn tích tương đối đầy đā.

Những vấn đề lý luận cũng như quy đßnh được phân tích trong công trình này ơꄉ mức đá sâu sắc dành cho cấp đá nghiên cứu sau đại hác. Vì vậy, mặc dù công trình này được nghiên cứu trên cơ sơꄉ quy đßnh cāa BLHS năm 1999 (SĐ, BS năm 2009) nên quy đßnh về tái cho vay lãi nặng so với quy đßnh về tái cho vay lãi nặng trong GDDS tại BLHS năm 2015 (SĐ, BS năm 2017) đã có mát số thay đổi nhưng giáo trình này vẫn là tài liáu tham kh愃ऀo có giá trß khi nghiên cứu về các yĀu tố CTTP cāa các tái phạm nói chung và tái cho vay lãi nặng trong GDDS nói riêng. Bên cạnh đó, công trình đã dành mát thßi lượng đáng kể để phân tích lý luận chung về đßnh tái danh như khái niám, các điều kián để đßnh tái đúng và 礃Ā nghĩa cāa đßnh tái danh để làm cơ sơꄉ cho viác đßnh tái danh đối với tái cho vay lãi nặng trong GDDS nói riêng và các tái phạm trong BLHS nói chung. Đcy là tài liáu cần thiĀt để tác gi愃ऀ tham kh愃ऀo khi nghiên cứu về vấn đề đßnh tái danh đối với tái cho vay lãi nặng trong GDDS trong luận án cāa mình.

12 Ngoài ra, các công trình nghiên cứu chuyên sâu khác có thể kể đĀn là <Bình luận BLHS (phần thứ hai: Các tội phạm) – Các tội phạm trong lĩnh vực thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm= cāa tác gi愃ऀ Đinh Văn QuĀ được xuất b愃ऀn năm 2022 tại Nxb Thông tin và Truyền thông. Đcy là mát trong những cuốn bình luận chuyên sâu có giá trß khoa hác lớn khi phân tích, bình luận mát cách sâu sắc về c愃ऀ lý luận và quy đßnh cāa pháp luật đối với các tái phạm trong lĩnh vực thuĀ, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, b愃ऀo hiểm. à mßi tái danh, công trình đều nêu ra đßnh nghĩa có liên quan đĀn tái phạm đó, các dấu hiáu pháp l礃Ā cơ b愃ऀn cāa tái phạm và các trưßng hợp phạm tái cÿ thể. Đối với tái cho vay lãi nặng trong GDDS, tác gi愃ऀ đã nêu ra đßnh nghĩa về <cho vay lãi nặng trong GDDS=, phcn tích mát cách cÿ thể các dấu hiáu cơ b愃ऀn cāa tái phạm này.

Bên cạnh đó, công trình còn phcn tích các trưßng hợp phạm tái cÿ thể thông qua cấu thành cơ b愃ऀn, cấu thành tăng nặng, hình phạt bổ sung đối với loại tái phạm này. Tuy nhiên, vì là bình luận khoa hác nên công trình này chỉ nghiên cứu về lý luận, quy đßnh cāa pháp luật mà không nghiên cứu về thực tißn áp dÿng pháp luật về loại tái phạm này. Bên cạnh đó, nghiên cứu về tái cho vay lãi nặng trong GDDS còn có các công trình nghiên cứu khác như: <Bình luận khoa học BLHS năm 2015 (SĐ, BS năm 2017) - phần các tội phạm= cāa tác gi愃ऀ Trần Văn Luyán (cùng các tác gi愃ऀ) xuất b愃ऀn năm 2018 tại Nxb Công an nhân dân; <Bình luận khoa học BLHS năm 2015 được SĐ, BS năm 2017 (phần các tội phạm)= do PGS. TS Nguyßn Ngác Hòa chā biên xuất b愃ऀn năm 2017 tại Nxb Tư pháp; <Bình luận khoa học BLHS hiện hành (SĐ, BS năm 2017)= cāa tác gi愃ऀ Nguyßn Đức Mai (chā biên) xuất b愃ऀn năm 2018 tại Nxb Chính trß quốc gia Sự thật; <Bình luận khoa học BLHS năm 2015 (SĐ, BS năm 2017)= cāa tác gi愃ऀ Trần Văn Biên, Đinh ThĀ Hưng xuất b愃ऀn năm 2017 tại Nxb ThĀ Giới; <Bình luận khoa học BLHS năm 2015, được SĐ, BS năm 2017= cāa tác gi愃ऀ Lê Quang Thành được xuất b愃ऀn năm 2020 tại Nxb Lao đáng; <Bình luận khoa học BLHS năm 2015 (SĐ, BS năm 2017)= cāa tác gi愃ऀ Lê Đăng Doanh, Cao Thß Oanh, xuất b愃ऀn tại Nxb Lao đáng năm 2017;.

Trong các công trình này, các tái danh quy đßnh trong BLHS, trong đó có tái cho vay lãi nặng trong GDDS được phân tích, bình luận mát cách cơ b愃ऀn về các yĀu tố CTTP, cấu thành cơ b愃ऀn cũng như cấu 13 thành tăng nặng, hình phạt. Tuy nhiên, vì là bình luận chung với rất nhiều loại tái phạm khác được quy đßnh trong BLHS nên dung lượng dành cho nghiên cứu lý luận, quy đßnh cāa pháp luật đối với tái cho vay lãi nặng trong GDDS không nhiều, chỉ mang tính cơ b愃ऀn, không nghiên cứu thực tißn áp dÿng pháp luật và chưa cập nhật được những quy đßnh hướng dẫn mới về tái danh này trong thßi gian qua. Mặc dù vậy, đcy cũng là những tài liáu rất có giá trß để tác gi愃ऀ có thể tham kh愃ऀo khi nghiên cứu về lý luận, quy đßnh cāa pháp luật về tái cho vay lãi nặng trong GDDS. Ngoài ra, nghiên cứu về tái cho vay lãi nặng trong GDDS còn có các giáo trình luật hình sự trong các chương trình đào tạo cử nhân luật như: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm) cāa Trưßng Đại hác Luật Hà Nái xuất b愃ऀn năm 2018 tại Nxb Công an nhân dân; Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm - quyển 1) cāa Trưßng Đại hác Luật thành phố Hồ Chí Minh xuất b愃ऀn năm 2015 tại Nxb Hồng Đức – Hái Luật gia Viát Nam; Giáo trình luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm) cāa Đại hác HuĀ, xuất b愃ऀn tại Nxb Công an nhân dân; cuốn <Tìm hiểu các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và các tội phạm về môi trường= cāa tác gi愃ऀ Nguyßn Đức Mai được xuất b愃ऀn năm 2014 tại Nxb Chính trß quốc gia;.

và tương đối nhiều giáo trình cāa các cơ sơꄉ đào tạo luật khác.