Chương 1: Lý luận của Mác - Lênin về thành phần kinh tế tư bản nhà nước Chương 2: Vận dụng và phát triển lý luận kinh tế tư bản nhà nước trong điều kiện nước ta. Chương 3: Những giải pháp thực hiện chính sách phát triển kinh tế tư bản nhà nước ở Việt Nam. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN CỦA MÁC - LÊNIN 1. Kinh tế tƣ bản nhà nƣớc: Vào đầu thế kỷ thứ 20 Lênin dùng phạm trù “chủ nghĩa tư bản nhà nước” để chỉ một khái niệm mới phản ảnh một hiện tượng kinh tế mới.
Hiện tượng này ngày nay được dùng với phạm trù “kinh tế tư bản nhà nước” ở nước ta. Trong thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các nước trước đây và ở nước ta hiện nay, khái niệm “chủ nghĩa tư bản nhà nước” được hiểu rất khác nhau tình trạng hiểu rất khác nhau này cũng đã xuất hiện ngay từ thời Lênin thực hiện chính sách kinh tế mới (NEP). Chính vì vậy, Lênin đã phải giải thích nhiều lần khái niệm này, nhằm thống nhất nhận thức trong Đảng và Nhà nước về khái niệm chủ nghĩa tư bản nhà nước trong xây dựng chủ nghĩa xã hội. Lênin đã tiếp cận khái niệm này nhiều góc độ.
Xét về mặt quan hệ sản xuất: “Chủ nghĩa tư bản nhà nước không phải là tiền mà là quan hệ xã hội”. Đó là quan hệ kinh tế giữa nhà nước với tư nhân và tư bản tư nhân. “Chủ nghĩa tư bản nhà nước là cái gì có tính chất tập trung, được tính toán, được kiểm soát và được xã hội hoá”. Đó là “Sự kiểm kê và kiểm soát của toàn dân đối với sản xuất và phân phối sản phẩm”.
Về bản chất của chủ nghĩa tư bản nhà nước trong xây dựng chủ nghĩa xã hội: “Không phải là chủ nghĩa tư bản nhà nước đấu tranh với chủ nghĩa xã hội, mà là giai cấp tiểu tư sản cộng với chủ nghĩa tư bản nhà nước lẫn chủ nghĩa xã hội”. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Xét về mặt trình độ lực lượng sản xuất: Chủ nghĩa tư bản nhà nước thuộc về nền “đại sản xuất”, “nền sản xuất tiên tiến”, “nền sản xuất cơ khí hoá”. Lênin đã so sánh chủ nghĩa tư bản nhà nước với sản xuất nhỏ như sau: “Nền đại sản xuất đối lập với nền tiểu sản xuất, nền sản xuất tiên tiến đối lập với nền sản xuất lạc hậu, nền sản xuất cơ khí hoá đối lập với nền sản xuất thủ công”.
Xét về vai trò chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ: - Chủ nghĩa tư bản nhà nước là nhân tố quan trọng liên kết ngay từ đầu giũ công nghiệp với nông nghiệp - cơ sở xuất phát và lâu dài của phát triển kinh tế thị trường. Theo Lênin, chủ nghĩa tư bản nhà nước là sự liên hợp nền sản xuất nhỏ lại “vì sự phát triển đó có thể đẩy nhanh sự phát triển ngay tức khắc của nền nông nghiệp nông dân”. Sự “liên kết với nền kinh tế nông dân, thoả mãn những nhu cầu kinh tế cấp bách của họ, xây dựng khối liên minh kinh tế vững chắc, trước hết nâng cao các lưc lượng sản xuất, khôi phục công nghiệp lớn”. - Chủ nghĩa tư bản nhà nước là hình thức kinh tế không thể thiếu giúp cho kinh tế tư nhân, kinh tế tư bản chuyển hoá, phát triển thuận lợi theo con đường xã hội chủ nghĩa.
Lý luận của Lê nin về kinh tế tƣ bản nhà nƣớc: Sau cách mạng Tháng Mười và nội chiến kết thúc, vấn đề lý luận, chiến lược lớn nhất của Đảng Cộng sản Liên Xô là con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế phát triển thấp như nước Nga, nên việc tìm tòi giải quyết vấn đề rất không đơn giản, bởi vì: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chủ nghĩa Mác phản ánh quy luật vận động của chủ nghiã tư bản tất yếu dẫn tới chủ nghĩa xã hội, thông qua sự phủ định biện chứng về kinh tế chính trị. Còn con đường từ nền kinh tế lạc hậu đi lên chủ nghĩa xã hội, Mác mới nêu một vài dự báo. Di sản quý bau nhất của Mác là để lại phương pháp luận cho người sau tìm tòi, sáng tạo. - Sự phá sản của đường lối quá độ trực tiếp lên chủ nghĩa xã hội ở nước Nga vào năm 1920-1921.
Tư tưởng trung tâm của đường lối này là triệt để xoá bỏ kinh tế tư bản tư nhân và mọi hình thức tư hữu khác, nhà nước hoá toàn bộ quá trình sản xuất, phân phối nhằm xoá bỏ tận gốc tình trạng người bóc lột người, mặc dù lực lượng sản xuất còn rất thấp kém. Đây là biểu hiện cụ thể quan điểm “chủ nghĩa xã hội không tưởng” trong điều kiện Đảng Cộng sản cầm quyền. Sự phá sản nhanh chóng của đường lối này vào đầu thập kỷ 20 của thế kỷ XX là thất bại đầu tiên của đường lối “tả” khuynh trong phong trào cộng sản thế kỷ này. - Đảng Cộng sản cầm quyền trong một nước kinh tế - xã hội còn lạc hậu gặp vô vàn khó khăn: + Một mặt, sự lạc hậu về kinh tế, cùng với hậu quả to lớn của chiến tranh đã tiềm ẩn nguy cơ không ổn định về xã hội - chính trị.
+ Mặt khác, nước Nga cách mạng nằm trong vòng vây của chủ nghĩa tư bản với sức ép ngày càng tăng vì nó không thể chấp nhận sự tồn tại của một “Nhà nước đỏ”. Ngoài ra, bản thân trình độ tư duy lý luận và năng lực tổ chức thực tiễn của Đảng Cộng sản “và Nhà nước” trong bước chuyển từ giai đoạn giành chính quyền sang giai đoạn cầm quyền không theo kịp thực tiễn phát triển nhanh. Đông đảo cán bộ, đảng viên còn mang nhiều nhân thức không tưởng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về chủ nghĩa xã hội, còn quen với những kinh nghiệm giành chính quyền vào thời chiến. Chính trong bối cảnh mới phức tạp ấy đã xuất hiện sự sáng tạo của Lênin về “chính sách kinh tế mới” (NEP) và lý luận chủ nghĩa tư bản nhà nước trong điều kiện Đảng Cộng sản cầm quyền.
Hệ thống hoá cách giải thích của Lê nin về chủ nghĩa tư bản nhà nước, đồng thời có liên hệ với thực tiễn hiện nay, có thể tóm tắt khái niệm kinh tế tư bản nhà nước như sau: Kinh tế tư bản nhà nước là hình thức tổ chức liên kết kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư nhân với nhà nước xã hội chủ nghĩa. Đó là hình thức kinh tế hiện đại để phát triển nền kinh tế nhiều thành phần thành kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, là hình thức kinh tế kết hợp nội lực với ngoại lực trong thực hiện chính sách mở cửa và hội nhập. Những nội dung chủ yếu của lý luận kinh tế tư bản nhà nước của Mác-Lênin. Lênin xuất phát từ quan niệm: “Không có kỹ thuật tư bản chủ nghĩa quy mô lớn được xây dựng trên những phát minh mới nhất của khoa học hiện đại, không có một tổ chức nhà nước có kế hoạch có thể khiến cho hàng chục triệu người phải tuân theo hết sức nghiêm khắc một tiêu chuẩn thống nhất trong công việc sản xuất và phân phối sản phẩm thì không thể không nói đến chủ nghĩa xã hôị được”.
Như vậy, bối cảnh tổng quát của nước Nga đi vào xây dựng chủ nghĩa xã hội là: - Chủ nghĩa tư bản có nền kinh tế - kỹ thuật hiện đại. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Còn phía cách mạng chỉ có Nhà nước kiểu mới. Phạm trù chủ nghĩa tư bản nhà nước ra đời là nhằm kết hợp hai mặt đó vào xây dựng chủ nghĩa xã hội. Như vậy, xây dựng chủ nghĩa xã hội trong điều kiện kinh tế lạc hậu là môi trường phát sinh chủ nghĩa tư bản nhà nước.
Sự kết hợp chỉ có kết quả trên cơ sở hai mặt đó đạt được trình độ chất lượng nhất định. Điều đó cũng có ý nghiã là: không phải với bất kỳ trình độ kinh tế, kỹ thuật nào của chủ nghĩa tư bản, hay bất cứ trình độ quản lý nào của nhà nước cũng có thể vận dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước có hiệu quả. Theo Lênin, chính chất lượng quản lý của Nhà nước làm cho chủ nghĩa tư bản nhà nước trong xây dựng chủ nghĩa xã hội hoàn toàn khác với chủ nghĩa tư bản nhà nước trong các nước tư bản; nó là “một chủ nghĩa tư bản nhà nước đặc biệt”. Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một nhân tố kết hợp công nghiệp với nông nghiệp trong một nước lạc hậu, nhờ đó mà: - Thúc đẩy phát triển kinh tế hàng hoá một cách mạnh mẽ.
- Sớm khai thác tiềm năng đất nước, khôi phục và tăng thêm lực lượng sản xuất của xã hội. Ở đây, như Lênin nói, chủ nghĩa tư bản nhà nước là sự liên hợp nền sản xuất nhỏ lại. - Tạo thành cơ sở kinh tế của liên minh công nhân, nông dân và tri thức, phát triển quan hệ giữa thành thị với nông thôn. Vận dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước sẽ không đạt được mục tiêu nêu trên khi phát triển các xí nghiệp công nghiệp, liên doanh tách rời phát triển nông nghiệp, nông thôn; khi phát triển khu vực đầu tư nước ngoài dẫn đến mở rộng khoảng cách thành thị với nông thôn.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong một nước còn tồn tại phổ biến nền sản xuất nhỏ, thì “chủ nghĩa tư bản nhà nước là cái gì có tính chất tập trung, được tính toán, được kiểm soát và được xã hội hoá, thế mà chúng ta lại thiếu chính cái đó, chúng ta bị đe doạ bởi tính tự phát của cái thói vô tổ chức tiểu tư sản”. Như vậy, chủ nghĩa tư bản không những có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế công, nông nghiệp theo hướng kinh tế thị trường, mà còn có tác dụng liên kết sản xuất nhỏ lại và khắc phục tính tự phát vô chính phủ của nó, vì “tính tự phát ấy hiện đang ngăn cản chúng ta thực hiện chính cái bước ấy, cái bước quyết định sự thành công của chủ nghĩa xã hội”. Xét về mặt đối ngoại phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước còn có ý nghĩa là thiết lập quan hệ kinh tế chặt chẽ vơí các nước tư bản tiên tiến.
Nhờ đó tạo ra môi trường hoà bình để xây dựng đất nước.