Luận văn nghiên cứu kiến thức bản địa trong việc sử dụng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc tại xã quân chu huyện đại từ tỉnh thái nguyên

Nghiên cứu này tập trung vào kiến thức bản địa trong việc sử dụng cây lâm sản ngoài gỗ làm thuốc tại xã Quân Chu… 73 trang · Đại học Thái Nguyên · 2018.

• Tác giả: Đậu Xuân Hòa
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thị Diệu
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa Sử Dụng Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Làm Thuốc Tại Quân Chu, Đại Từ, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập nghiên cứu
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Lịch sử sử dụng thực vật rừng làm thuốc của các dân tộc trên thế giới
• 2.3. Hiện trạng tài nguyên thuốc trên thế giới
• 2.3.1. Các nguyên nhân làm suy giảm tài nguyên cây thuốc
• 2.3.2. Hoạt động bảo tồn tài nguyên cây thuốc
• 2.3.2.1. Bảo tồn nguyên vị (In situ conservation)
• 2.3.2.2. Bảo tồn chuyển vị (Ex situ conservation)
• 2.4. Lịch sử các nghiên cứu về cây thuốc Việt Nam
• 2.4.1. Trước thời kì Pháp thuộc
• 2.4.2. Thời kì Pháp thuộc đến Cách mạng tháng 8 năm 1945
• 2.4.3. Sau cách mạng tháng Tám đến nay
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.4.2. Phương pháp xử lý thông tin
• 3.4.3. Phương pháp thu mẫu và ép tiêu bản
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Điều tra thành phần các loài cây LSNG sử dụng để làm thuốc
• 4.2. Sự đa dạng trong các bậc Taxon
• 4.3. Bài thuốc theo nhóm bệnh của người dân tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ - tỉnh Thái Nguyên
• 4.4. Mô tả đặc điểm hình thái và sinh thái của một số cây tiêu biểu được người dân trên địa bàn xã Quân Chu sử dụng để làm thuốc chữa bệnh
• 4.5. Mô tả hình thái, đặc điểm của các loài cây được người dân trên địa bàn xã Quân Chu sử dụng làm thuốc
• 4.6. Mô tả cách khai thác, công dụng và cách chế biến của các loài thực vật dùng làm thuốc
• 4.7. Những thuận lợi và khó khăn hiện tại của người dân trong việc sử dụng các loài LSNG làm dược liệu
• 4.8. Những thuận lợi và khó khăn trong việc khai thác, quản lý và gây trồng các loài cây được sử dụng làm thuốc
• 4.9. Những thuận lợi và khó khăn trước áp lực của các loại dược liệu hóa học (Đông- Tây y)
• 4.10. Ứng dụng kiến thức bản địa trong việc sử dụng các loài LSNG làm thuốc
• 4.10.1. Kiến thức bản địa trong việc sử dụng, canh tác và gây trồng các loài cây thuốc
• 4.10.2. Xác định những loài cây được ưu tiên bảo tồn và gây trồng
• 4.11. Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao công tác bảo tồn các loài LSNG và các bài thuốc của đồng bào người dân trên địa bàn xã Quân Chu
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào kiến thức bản địa trong việc sử dụng cây lâm sản ngoài gỗ làm thuốc tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu chính là điều tra và đánh giá thực trạng sử dụng các loài cây này, đồng thời mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái và giá trị sử dụng của chúng. Nghiên cứu cũng nhằm đề xuất các giải pháp bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên này.

1.1. Bối cảnh và ý nghĩa

Việt Nam có nguồn tài nguyên thực vật phong phú, trong đó nhiều loài được sử dụng làm dược liệu. Tuy nhiên, kiến thức bản địa về các loài cây này đang dần bị mai một. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn góp phần bảo tồn và phát triển bền vững nguồn dược liệu tại địa phương.

1.2. Mục tiêu cụ thể

Nghiên cứu nhằm lên danh mục các loài cây lâm sản ngoài gỗ được sử dụng làm thuốc, mô tả đặc điểm của chúng, và đề xuất giải pháp bảo tồn. Đây là cơ sở quan trọng cho việc quản lý và phát triển rừng bền vững tại Quân Chu.

II. Tổng quan về cây thuốc và kiến thức bản địa

Nghiên cứu này dựa trên cơ sở khoa học về việc sử dụng cây thuốc trong lịch sử và hiện trạng tài nguyên dược liệu trên thế giới. Kiến thức bản địa về cây thuốc đã được tích lũy qua nhiều thế hệ, nhưng đang đối mặt với nguy cơ thất truyền do sự thay đổi trong lối sống và khai thác quá mức.

2.1. Lịch sử sử dụng cây thuốc

Từ thời cổ đại, các dân tộc trên thế giới đã biết sử dụng cây thuốc để chữa bệnh. Ví dụ, người Ai Cập cổ đại sử dụng tinh dầu để ướp xác, trong khi người Trung Quốc và Ấn Độ có nền y học cổ truyền phong phú.

2.2. Hiện trạng tài nguyên cây thuốc

Theo ước tính của WWF, có khoảng 35.000 loài thực vật được sử dụng làm thuốc trên toàn thế giới. Tuy nhiên, nhiều loài đang bị đe dọa do khai thác quá mức và mất môi trường sống.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp nghiên cứu như thu thập thông tin từ người dân, điều tra thực địa, và phân tích dữ liệu. Các mẫu cây được thu thập và ép tiêu bản để phục vụ cho việc nghiên cứu chi tiết.

3.1. Thu thập thông tin

Thông tin được thu thập thông qua phỏng vấn người dân địa phương, đặc biệt là những người có kinh nghiệm sử dụng cây thuốc. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng để hiểu rõ về kiến thức bản địa.

3.2. Điều tra thực địa

Các loài cây lâm sản ngoài gỗ được điều tra tại khu vực nghiên cứu, bao gồm cả việc thu mẫu và ghi chép đặc điểm sinh thái của chúng.

IV. Kết quả và phân tích

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài cây lâm sản ngoài gỗ được sử dụng làm thuốc tại Quân Chu. Các loài này được phân loại và mô tả chi tiết về đặc điểm hình thái, sinh thái, cũng như cách sử dụng trong y học cổ truyền.

4.1. Đa dạng loài cây thuốc

Kết quả cho thấy sự đa dạng về các loài cây thuốc được sử dụng tại địa phương, bao gồm cả những loài quý hiếm và có giá trị kinh tế cao.

4.2. Bài thuốc và cách sử dụng

Nghiên cứu cũng ghi nhận nhiều bài thuốc truyền thống được người dân sử dụng để chữa các bệnh thông thường. Các bài thuốc này phản ánh sự phong phú của kiến thức bản địa.

V. Đề xuất và kết luận

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn cây lâm sản ngoài gỗ tại Quân Chu. Các giải pháp bao gồm việc gây trồng các loài cây quý hiếm, nâng cao nhận thức của người dân, và tăng cường quản lý tài nguyên rừng.

5.1. Bảo tồn kiến thức bản địa

Việc bảo tồn kiến thức bản địa về cây thuốc là cần thiết để duy trì nguồn tài nguyên quý giá này cho các thế hệ tương lai.

5.2. Phát triển bền vững

Các giải pháp phát triển bền vững bao gồm việc khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn và sử dụng hợp lý nguồn dược liệu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Lâm nghiệp của tác giả Đậu Xuân Hòa (Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, 2018) được thực hiện trong bối cảnh các nguồn tài nguyên thiên nhiên đang chịu áp lực suy thoái, ô nhiễm môi trường và dịch bệnh gia tăng, thúc đẩy xu hướng toàn cầu quay trở lại sử dụng các hợp chất thảo dược tự nhiên trong chăm sóc sức khỏe. Việt Nam sở hữu thảm thực vật phong phú với khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có khoảng 3.948 loài được sử dụng làm thuốc (chiếm khoảng 37% tổng số loài đã biết theo thống kê của Viện Dược liệu, 2007). Tuy nhiên, khối lượng tri thức bản địa của các cộng đồng dân tộc thiểu số vùng miền núi về cây thuốc đang đứng trước nguy cơ mai một và thất truyền nghiêm trọng do chưa được tư liệu hóa đầy đủ.

Xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên là địa bàn miền núi nằm sát chân dãy núi Tam Đảo. Đời sống sinh kế của người dân địa phương gắn liền với hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Thực tế tại địa bàn cho thấy tài nguyên cây thuốc rừng đang suy giảm nghiêm trọng do tình trạng khai thác ồ ạt, triệt hạ cả rễ củ để cung cấp cho thương lái thu mua. Song song đó, vốn kinh nghiệm chữa bệnh của các thầy lang cao tuổi không có người kế thừa vì thế hệ trẻ ít theo nghề hoặc không tiếp thu được toàn diện tri thức cổ truyền, đặt ra yêu cầu cấp bách phải điều tra và lưu giữ nguồn dữ liệu dân tộc thực vật học này.

Khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Điều tra tri thức bản địa về những loài cây lâm sản ngoài gỗ được sử dụng làm thuốc, lập danh mục và đánh giá thực trạng khai thác, sử dụng tại địa phương.
2. Mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái và giá trị sử dụng của một số loài lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu tiêu biểu.
3. Thu thập mẫu vật, xử lý và ép tiêu bản thực vật các loài cây thuốc điều tra được.
4. Đề xuất các giải pháp thích hợp nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và sử dụng bền vững các loài lâm sản ngoài gỗ cũng như các bài thuốc dân gian của đồng bào dân tộc tại xã Quân Chu.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các loài thực vật lâm sản ngoài gỗ có công dụng làm thuốc và tri thức bản địa của cộng đồng các dân tộc (tập trung vào người Dao, Sán Dìu, Cao Lan) trong khai thác, chế biến và sử dụng dược liệu. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại các xóm Chiểm 1, Chiểm 2, Vang, Hòa Bình 1 và Hòa Bình 2 thuộc xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên; việc phân tích mẫu vật được tiến hành tại Phòng thí nghiệm của Trạm Đa dạng Sinh học Mê Linh (xã Ngọc Thanh, thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc). Thời gian thực hiện đề tài diễn ra từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2018, trong đó đợt điều tra thu mẫu thực địa được tiến hành từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kế thừa cơ sở lý luận về lịch sử khai thác thực vật rừng làm thuốc của thế giới và Việt Nam, trích dẫn các nghiên cứu của Charles Pickering (1879), Nabi (1967), các ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Quỹ Thiên nhiên Thế giới (WWF), Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), Tổ chức Bảo tồn các Vườn Thực vật Quốc tế (BGCI), và các công trình nghiên cứu hóa sinh - sinh lý cây thuốc của Liên Xô cũ (Arsimovich, Yatsenko, Kovalena). Tại Việt Nam, nghiên cứu dựa trên các bộ y thư cổ (Nam dược thần hiệu, Hồng nghĩa giác tư y thư của Tuệ Tĩnh; Hải Thượng y tông tâm lĩnh của Lê Hữu Trác), tài liệu thời kỳ Pháp thuộc (Dược liệu và dược điển Trung Việt của E. Perrot và Paul Hurrier, 1907; Danh mục những sản phẩm ở Đông Dương và Những cây thuốc của Campuchia và Việt Nam của Ch. Pételot, 1928–1954), cùng hệ thống tài liệu thực vật học hiện đại (Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của Đỗ Tất Lợi, Tóm tắt đặc điểm các họ cây thuốc của Vũ Văn Chuyên, Từ điển cây thuốc Việt Nam của Võ Văn Chi).

Phương pháp nghiên cứu thực địa kết hợp điều tra xã hội học và thực vật học truyền thống:

• Phương pháp thu thập thông tin xã hội học: Phỏng vấn bán cấu trúc và phương pháp liệt kê tự do đối với các đối tượng nắm giữ tri thức bản địa (ông lang, bà mế, người dân có kinh nghiệm thuộc cộng đồng người Dao, Sán Dìu, Cao Lan). Tiến hành thảo luận nhóm, phỏng vấn hộ gia đình và sử dụng công cụ PRA để đánh giá mức độ hữu ích, tính chuyên biệt sinh cảnh và mức độ tác động của việc khai thác đến các loài cây thuốc.
• Phương pháp thực vật học và xử lý mẫu: Điều tra thực địa theo tuyến và điểm, thu thập mẫu vật thực vật có sự dẫn đường của thầy thuốc địa phương. Định danh tên khoa học tại Phòng thí nghiệm Trạm Đa dạng Sinh học Mê Linh thông qua phương pháp so sánh hình thái học với các khóa định loại chuyên ngành: Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ, 1999–2000), Iconographia Cormophytorum Sinicorum (1972–1976), Từ điển cây thuốc (Võ Văn Chi, 1996), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (Đỗ Tất Lợi, 2005), Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2001–2005), Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam (Đỗ Huy Bích và cộng sự, 2006).
• Phương pháp đánh giá tính nguy cấp: Căn cứ theo Sách đỏ Việt Nam (Phần II Thực vật, 2007), Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ và Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam (Nguyễn Tập, 2007).
• Kỹ thuật chế tác và lưu trữ tiêu bản: Thu mẫu kèm đầy đủ cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản (hoa, quả, hạt); kích thước tiêu bản chuẩn 41 x 29 cm; quy trình sấy mẫu thực hiện trên cặp ép ở nhiệt độ 35–40°C trong 8–12 giờ; đính nhãn kích thước 8 x 13 cm ghi nhận số hiệu, tên khoa học, tên địa phương, địa điểm, công dụng, người thu và ngày thu mẫu.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ thực trạng suy giảm tài nguyên rừng tự nhiên và nguy cơ mai một tri thức y học cổ truyền tại vùng núi Tam Đảo; xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể gắn với việc kiểm kê loài, mô tả hình thái - sinh thái, chế tác tiêu bản và đề xuất biện pháp bảo tồn; luận giải ý nghĩa học thuật trong việc rèn luyện phương pháp nghiên cứu thực địa và ý nghĩa thực tiễn trong công tác quản lý tài nguyên dược liệu bền vững tại địa phương.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Chương tổng quan hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu tài nguyên thực vật thuốc trên thế giới và tại Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử (trước thời kỳ Pháp thuộc, giai đoạn Pháp thuộc đến 1945, và từ sau 1945 đến nay); tổng hợp các nghiên cứu dân tộc thực vật học ở người Mường, người Dao (Ba Vì, Đà Bắc). Đồng thời, tác giả trình bày đặc điểm khu vực nghiên cứu tại xã Quân Chu: diện tích tự nhiên 4.040,19 ha, dân số 3.796 nhân khẩu (998 hộ), cơ cấu lao động nông lâm nghiệp chiếm 90,7%, đất lâm nghiệp chiếm 2.818,14 ha (gồm 260,91 ha rừng phòng hộ và 502,23 ha rừng sản xuất, chủ yếu trồng keo tai tượng). Địa bàn có 6 dân tộc cùng sinh sống (Kinh, Tày, Nùng, Dao, Sán Dìu, Thái), hệ thống giao thông và cơ sở y tế còn nhiều hạn chế, tạo điều kiện duy trì tập quán sử dụng thuốc nam nhưng cũng gây khó khăn cho việc giao lưu học hỏi và bảo tồn dược liệu.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Tác giả xác định đối tượng nghiên cứu là các loài thực vật lâm sản ngoài gỗ làm thuốc và kinh nghiệm dân gian của cộng đồng địa phương; phân định phạm vi không gian tại 5 xóm và thời gian nghiên cứu trong 5 tháng đầu năm 2018. Khung phân tích phương pháp được chuẩn hóa gồm 5 nội dung chính: điều tra thành phần loài, mô tả đặc điểm hình thái và cách chế biến, phân tích thuận lợi - khó khăn trước áp lực dược liệu hóa học, ứng dụng tri thức bản địa trong gây trồng, và đề xuất giải pháp. Tác giả mô tả chi tiết quy chuẩn thu thập mẫu vật ngoài thực địa, cách thức nhận diện thực vật độc (cây Sơn, han), kỹ thuật sắp xếp mẫu trên giấy ép, chế độ nhiệt sấy mẫu (35–40°C) và quy cách lập nhãn tiêu bản phục vụ nghiên cứu phân loại.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và phân tích kết quả

Chương kết quả phản ánh toàn bộ dữ liệu định lượng và định tính thu được từ đợt khảo sát thực tế:

1. Đa dạng thành phần loài và các bậc taxon: Kết quả điều tra xác định được 156 loài thực vật bậc cao có mạch dùng làm thuốc tại xã Quân Chu, thuộc 96 chi và 61 họ, phân bố không đồng đều trong 3 ngành thực vật:

STT	Ngành và lớp thực vật	Số họ	Tỷ lệ họ (%)	Số chi	Tỷ lệ chi (%)	Số loài	Tỷ lệ loài (%)
1	Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta)	3	4,91	3	3,12	4	2,56
2	Ngành Mộc lan (Magnoliophyta)	57	93,44	92	95,83	151	96,79
-	Lớp Mộc lan (Magnoliopsida)	51	89,47*	71	77,17*	120	79,47*
-	Lớp Hành (Liliopsida)	6	10,52*	21	22,83*	31	20,52*
3	Ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta)	1	1,63	1	1,04	1	0,64
Tổng	Toàn bộ khu vực nghiên cứu	61	100,00	96	100,00	156	100,00

(Ghi chú: Tỷ lệ phần trăm có dấu * được tính riêng trong nội bộ ngành Mộc lan).

2. Tri thức sử dụng bài thuốc theo nhóm bệnh: Nghiên cứu ghi nhận 10 bài thuốc dân gian tiêu biểu được đồng bào địa phương ứng dụng điều trị các nhóm bệnh thông thường:

STT	Nhóm bệnh	Thành phần bài thuốc (Tên phổ thông)	Tên địa phương	Bộ phận sử dụng	Phương pháp chế biến và cách dùng
1	Thấp khớp	Đu đủ rừng Cây thu tranh Cây lai đá	Mạc mươi đông Mây páng pẩu Mầy lái	Lá Lá Lá	Lấy lá 3 loài với tỷ lệ bằng nhau, phơi khô hoặc dùng tươi, xao nóng rồi đắp vào chỗ đau.
2	Bệnh gan	Cây chấp bút Cây huyết dụ Cây hà thủ ô	Như tóc tàm Mầy thít sội Hào ém pệ	Lá Lá Thân, lá, rễ	Dùng khoảng 0,3 kg dược liệu khô sắc lấy nước uống hàng ngày thay nước.
3	Cảm cúm	Tía tô Cây duối Bưởi bung Đài bi	Phạc hum lơng Mây xịch san Mặc kệt đông Mây xi phông	Thân, lá Lá Lá Lá	Dùng thân và lá đun sôi với nước để xông hơi toàn thân.
4	Đau đầu	Nhọ nồi Chuối rừng Đơn nem	Nhọ nồi Cở cói đông Mây măng xi	Cả cây Lá Cành, lá	Giã nhỏ dược liệu, bọc vào lá chuối rồi lùi vào tro bếp cho nóng, sau đó chườm lên vùng thái dương.
5	Viêm phế quản cấp	Ngải cứu Cây xương sông	Phặc kim Phặc hom nèn	Cả cây Lá	Giã nát dược liệu tươi, vắt lấy một bát nước cốt để uống trực tiếp.
6	Đái ra máu	Thầu dầu đỏ Bông mã đề	Mạc lụm ca lơng Phặc mạ mèn	Lá Cả cây	Đun nước uống trong ngày.
7	Bệnh thận	Cây chay Mía đỏ Dạ cẩm Núc nác Cây tre Cây mào gà Tơ hồng vàng	Cờ chay Tấn ói lơng Tấn ma lưng Mạc mác nác Tấn mươi phay Mạc cày lưng Nhữ hang lưng	Lá, vỏ thân Thân Lá Thân, lá Lá Hoa, lá Dây	Thu hái dược liệu, thái nhỏ, phơi khô rồi sắc nước uống.
8	Bệnh trĩ	Huyết dụ Nhọ nồi Vông gai Lá gai	Mầy thít sụi Nhọ nồi Cờ tào nam Mầy đái	Lá Cả cây Lá Thân, lá	Sắc thuốc lấy nước uống.
9	Hạ sốt	Đu đủ rừng Rau dấp cá	Mạc mươi đông Tầm sằm lùng	Cả cây Cả cây	Giã nhỏ dược liệu, đun sôi kỹ và uống.
10	Hắc lào	Cây riềng	Làng lèo	Củ	Giã nhỏ củ tươi, ngâm với rượu trắng rồi dùng dịch rượu bôi trực tiếp lên vùng da tổn thương.

3. Đặc điểm hình thái và sinh thái của các loài tiêu biểu: Khóa luận lập hồ sơ mô tả đặc điểm nhận dạng và sinh thái cho 40 loài cây thuốc đại diện được người dân địa phương thu hái thường xuyên: Bưởi bung, Bồ công anh, Cây lá bỏng, Cây cà gai, Cây cỏ lào, Cây cỏ xước, Cây cối xay, Cây dâm bụt, Cây dẻ quạt, Cây đinh lăng, Cây đu đủ rừng, Cây duối, Cây gạo, Cây huyết dụ, Cây kim giao, Cây gai, Cây mía dò, Cây nhọ nồi, Cây ngải cứu, Cây ngái, Cây nghệ đen, Cây phèn đen, Cây rau má, Cây sa nhân, Cây tía tô, Cây thanh táo, Cây thầu dầu tía, Cây thuốc lá, Cây tai chua, Cỏ mần trầu, Dây kim ngân, Cây dành dành, Dây chìa vôi, Hà thủ ô, Ké đầu ngựa, Lá lốt, Núc nác, Mò hoa trắng, Gấc, và Cây mua.

4. Kỹ thuật khai thác, quản lý và áp lực thương mại: Người dân thu hái lâm sản ngoài gỗ chủ yếu bằng công cụ thủ công (dùng tay hái lá, dùng dao chặt cành thân, dùng cuốc đào rễ củ). Tập quán thu hái mang tính tận diệt (đào cả rễ, nhổ cả cây) làm suy giảm khả năng tái sinh tự nhiên. Nguồn dược liệu tại xã Quân Chu chịu áp lực khai thác thương mại rất lớn từ việc thu mua với giá cao của các thương nhân Trung Quốc, tập trung vào các loài có giá trị: Trầm gửi cây gạo, Cốt toái bổ, Thạch xương bồ, Bạch đồng nữ, Bồ công anh, Ké đầu ngựa, Kim ngân, Bông mã đề, Tam thất, Sa nhân. Nhiều loài cây thuốc quý hiếm ghi nhận tình trạng cạn kiệt nghiêm trọng, trở nên rất khó tìm trong tự nhiên gồm Bình vôi, Hà thủ ô đỏ, Ngũ gia bì, Ba kích.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả định lượng cụ thể:

• Lập danh mục xác định 156 loài cây thuốc thuộc 96 chi, 61 họ của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch tại xã Quân Chu. Ngành Mộc lan chiếm tỷ trọng chi phối tuyệt đối (151 loài, chiếm 96,79%), tiếp đến là ngành Dương xỉ (4 loài, chiếm 2,56%) và ngành Cỏ tháp bút (1 loài, chiếm 0,64%).
• Ghi nhận và chuẩn hóa tên gọi địa phương, công dụng, bộ phận sử dụng và kỹ thuật bào chế của 10 bài thuốc dân gian chữa trị 10 nhóm chứng bệnh phổ biến trong cộng đồng dân tộc bản địa.
• Xây dựng bản mô tả chi tiết về hình thái học và đặc tính sinh thái của 40 loài cây thuốc làm cơ sở đối chiếu nhận dạng ngoài thực địa.
• Chế tác bộ mẫu tiêu bản thực vật khô theo đúng quy chuẩn bảo tàng (kích thước 41 x 29 cm, nhãn 8 x 13 cm) lưu trữ phục vụ đào tạo và nghiên cứu chuyên môn.

Đóng góp của khóa luận thể hiện ở việc hệ thống hóa và lưu trữ nguồn tri thức bản địa quý báu của đồng bào dân tộc miền núi trước nguy cơ thất truyền; làm rõ danh tính thực vật học của các cây thuốc theo danh pháp hai phần quốc tế; đồng thời cung cấp dẫn liệu thực tế về áp lực thị trường (hoạt động thu gom của thương nhân nước ngoài) tác động làm cạn kiệt các loài dược liệu quý tại dải rừng chân núi Tam Đảo. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất định hướng bảo tồn nguyên vị (in situ), khuyến khích gây trồng bảo tồn chuyển vị (ex situ) tại vườn nhà các hộ gia đình, tăng cường quản lý nhà nước về khai thác lâm sản và nâng cao năng lực cho mạng lưới y tế cơ sở.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận bộc lộ một số hạn chế do điều kiện thực hiện của sinh viên:

• Khảo sát thực địa chỉ mới tập trung tại 5 xóm (Chiểm 1, Chiểm 2, Vang, Hòa Bình 1, Hòa Bình 2) trong khoảng thời gian ngắn (tháng 1 đến tháng 5 năm 2018), chưa bao quát toàn bộ diện tích rừng tự nhiên rộng 4.040,19 ha của xã Quân Chu.
• Nghiên cứu dừng lại ở mức độ điều tra dân tộc thực vật học và phân loại hình thái truyền thống, chưa có điều kiện thực hiện các phân tích định lượng về trữ lượng tài nguyên, sinh khối khai thác bền vững, cũng như chưa tiến hành phân tích thành phần hóa học hay kiểm chứng dược lý thực nghiệm đối với các bài thuốc dân gian.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng phạm vi điều tra trên toàn bộ các thôn xóm giáp ranh vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo; triển khai nghiên cứu chiết xuất hoạt chất và đánh giá độc tính, hiệu lực lâm sàng của các cây thuốc; xây dựng mô hình nhân giống, thử nghiệm kỹ thuật gây trồng bán tự nhiên dưới tán rừng nhằm phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững cho người dân địa phương.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn dữ liệu thực địa hữu ích đối với sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu chuyên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Dân tộc học và Dược liệu học. Khóa luận cung cấp tài liệu tham khảo trực tiếp cho các đề tài điều tra thực vật học và dân tộc thực vật học tại khu vực trung du, miền núi phía Bắc, đặc biệt là vùng sinh thái núi Tam Đảo. Các phần có giá trị tham khảo cao gồm:

• Quy trình chuẩn hóa kỹ thuật thu thập, xử lý và ép tiêu bản thực vật dược (kích thước 41 x 29 cm, chế độ sấy 35–40°C trong 8–12 giờ).
• Danh lục và cấu trúc phân loại taxon của 156 loài cây thuốc lâm sản ngoài gỗ.
• Dữ liệu chi tiết về tên gọi tiếng dân tộc bản địa và phương pháp phối ngũ thảo dược trong 10 bài thuốc cổ truyền.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận được bao nhiêu loài thực vật làm thuốc và sự phân bố taxon giữa các ngành như thế nào?
Nghiên cứu đã ghi nhận 156 loài thực vật bậc cao có mạch làm thuốc thuộc 96 chi và 61 họ. Các loài này phân bố ở 3 ngành thực vật: ngành Mộc lan chiếm đa số với 57 họ (93,44%), 92 chi (95,83%) và 151 loài (96,79%); ngành Dương xỉ có 3 họ (4,91%), 3 chi (3,12%) và 4 loài (2,56%); ngành Cỏ tháp bút có 1 họ (1,63%), 1 chi (1,04%) và 1 loài (0,64%).

2. Bài thuốc dân gian chữa bệnh thấp khớp của người dân xã Quân Chu sử dụng những loài thảo dược nào và cách dùng ra sao?
Bài thuốc trị thấp khớp gồm 3 loài thảo dược: Đu đủ rừng (tên địa phương: Mạc mươi đông), Cây thu tranh (tên địa phương: Mây páng pẩu) và Cây lai đá (tên địa phương: Mầy lái). Cách chế biến: lấy lá của cả 3 loài với tỷ lệ bằng nhau, có thể dùng tươi hoặc phơi khô, trước khi dùng phải đem xao nóng rồi đắp trực tiếp vào vị trí khớp bị đau.

3. Quy trình chế tác tiêu bản thực vật khô trong khóa luận tuân thủ các quy cách kỹ thuật nào?
Mẫu cây được thu thập ngoài tự nhiên (tối thiểu từ 2–3 cá thể đại diện), cắt tỉa theo tiêu chuẩn kích thước 41 x 29 cm, sắp xếp trên giấy báo (đảm bảo ít nhất một lá lật ngửa mặt dưới, không chồng đè bộ phận). Cặp ép mẫu có độ dày không quá 40 cm, sấy ở nhiệt độ 35–40°C trong thời gian từ 8 đến 12 giờ cho đến khi khô kiệt. Sau đó, mẫu được khâu định vị lên bìa cứng màu trắng và dán nhãn định danh kích thước 8 x 13 cm ở góc dưới bên phải.

4. Những loài cây thuốc nào tại địa phương đang chịu áp lực khai thác lớn do thương nhân thu mua giá cao?
Văn bản nêu rõ các loài lâm sản ngoài gỗ bị thương nhân Trung Quốc thu mua nhiều với giá cao bao gồm: Trầm gửi cây gạo, Cốt toái bổ, Thạch xương bồ, Bạch đồng nữ, Bồ công anh, Ké đầu ngựa, Kim ngân, Bông mã đề, Tam thất và Sa nhân. Ngoài ra, các loài dược liệu quý hiếm như Bình vôi, Hà thủ ô đỏ, Ngũ gia bì, Ba kích cũng ghi nhận tình trạng suy thoái nghiêm trọng do bị đào bới rễ củ triệt để.

5. Bài thuốc dân gian nào trong nghiên cứu sử dụng nhiều thành phần loài thảo dược phối hợp nhất?
Bài thuốc chữa bệnh thận có số lượng thành phần loài phối hợp nhiều nhất với 7 loài thảo dược: Cây chay (lá, vỏ thân), Mía đỏ (thân), Dạ cẩm (lá), Núc nác (thân, lá), Cây tre (lá), Cây mào gà (hoa, lá) và Dây tơ hồng vàng (dây). Toàn bộ dược liệu được phơi khô rồi sắc nước uống.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đậu Xuân Hòa đã phản ánh một cách trung thực và hệ thống hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc lâm sản ngoài gỗ cùng tri thức bản địa tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Nghiên cứu đã kiểm kê được 156 loài thực vật làm thuốc, lập hồ sơ 10 bài thuốc dân gian trị bệnh cùng 40 loài tiêu biểu, đồng thời chế tác bộ tiêu bản thực vật phục vụ công tác giám định hình thái học. Kết quả phân tích đã chỉ rõ nguy cơ suy kiệt tài nguyên dược liệu dưới áp lực khai thác thương mại tự phát và sự suy giảm tri thức cổ truyền, cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực phục vụ cho các định hướng bảo tồn và quản lý bền vững tài nguyên rừng tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Thế giới đang phải đối mặt với những thách thức lớn: Biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trƣờng, cạn kiệt tài nguyên, thiếu nƣớc sạch, đói nghèo, thực phẩm bẩn không rõ nguồn gốc, thuốc và vật tƣ y tế làm giả, kém chất lƣợng, bệnh dịch… Vấn đề ứng phó với biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên… đang là bài toán nan giải cho tất cả các quốc gia trên thế giới. Bệnh dịch phát triển và xu hƣớng quay lại sử dụng thuốc có nguồn gốc thảo dƣợc ngày càng trở nên phổ biến. Việt Nam nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm nên có một thảm thực vật phong phú và đa dạng, chứa đựng trong đó một kho dƣợc liệu tự nhiên vô cùng hữu ích. Có khoảng 12000 loài thực vật bậc cao.

Trong đó khoảng 3948 loài đƣợc dùng làm thuốc (Viện dược liệu, 2007) chiếm 37% số loài thực vật đã biết, tuy nhiên hiện nay vẫn còn rất nhiều loài thực vật cũng nhƣ những tri thức bản địa của ngƣời dân tộc miền núi về các loại cây dƣợc liệu, hiện đang ngày càng bị mai một theo thời gian và vẫn chƣa đƣợc tìm hiểu cũng nhƣ tiếp cận sâu rộng. Quân Chu là một xã thuộc huyện Đại Từ, Tỉnh Thái Nguyên, do đặc thù là một vùng miền núi nằm ngay sát chân của dãy núi Tam Đảo nên cuộc sống của ngƣời dân nơi đây phần đa phụ thuộc nhiều vào tài nguyên rừng, vì vậy, những hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ diễn ra trên địa bàn xã từ lâu đã không còn là điều gì đó xa lạ đối với ngƣời dân nơi đây. Tuy nhiên, hiện nay xã đang phải đối mặt với tình trạng nguồn tài nguyên rừng đang ngày càng cạn kiệt, những tri thức về cây dƣợc liệu đang dần suy thoái. Sở dĩ dẫn đến tình trạng này là do ngƣời dân trên địa bàn xã khai thác một cách ồ ạt, tận diệt rất nhiều những loại cây thuốc quý hiếm để bán cho thƣơng lái.

Cùng với đó là khối lƣợng kiến thức về cây dƣợc liệu của các thầy lang lâu năm h 2 đang dần bị thất truyền do con cháu của họ rất ít ngƣời muốn theo nghề hoặc không có đủ khả năng theo nghề do cha ông truyền lại. Vì vậy, chúng tôi đã chọn đề tài: “Nghiên cứu kiến thức bản địa trong việc sử dụng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu - Điều tra tri thức bản địa những cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) đƣợc sử dụng làm thuốc, lên danh mục và đánh giá thực trạng khai thác sử dụng. - Mô tả đƣợc đặc điểm hình thái, sinh thái, giá trị sử dụng của một số loài LSNG đƣợc sử dụng làm dƣợc liệu.

- Thu Mẫu, ép tiêu bản những loài LSNG đƣợc sử dụng làm thuốc. - Đề xuất các giải pháp thích hợp nhằm nâng cao công tác bảo tồn và sử dụng bền vững các loài LSNG và các bài thuốc của đồng bào dân tộc trên địa bàn xã Quân Chu. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập nghiên cứu Qua việc thực hiện đề tài sẽ giúp sinh viên làm quen với việc nghiên cứu khoa học, củng cố đƣợc những kiến thức đã học, vận dụng lý thuyết vào thực tế, biết cách tích lũy, thu thập, phân tích, xử lý thông tin cũng nhƣ kĩ năng tiếp cận và làm việc với cộng đồng thôn bản và ngƣời dân.

Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài có đƣợc thông qua phỏng vấn thu thập thông tin từ ngƣời dân và qua quá trình điều tra tại địa bàn nghiên cứu nên sẽ là cơ sở khách quan nhất trong việc đề xuất giải pháp trong quản lý và phát triển rừng bền vững. Đề tài góp phần nghiên cứu về việc sử dụng các loài thực vật để làm thuốc nhằm bảo tồn nguồn kiến thức bản địa. Giúp ngƣời dân trên địa bàn xã không chỉ có cái nhìn đầy đủ về nguồn tài nguyên cây thuốc trong tự nhiên mà còn hƣớng cho bà con có cách làm ăn mới, vừa đem lại lợi ích kinh tế cao hơn, vừa góp phần bảo tồn và phát triển bền vững nguồn dƣợc liệu quý ngay tại chính mảnh đất mình sinh sống. h 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Trong thời đại của chúng ta ngày nay không khó có thể nhận thấy những loại thuốc tây cùng với sự tiện dụng của chúng đã xâm chiếm thị trƣờng thuốc một cách mạnh mẽ. Nhƣng không vì thế mà giá trị và lợi ích cùa những loại cây thuốc quý hiếm bị xem nhẹ, những loại dƣợc liệu từ thảo mộc vẫn có vị trí quan trọng nhất định về thành phần, chủng loại cũng nhƣ giá trị sử dụng. Bởi vậy mà từ thời xa xƣa, dân ta đã biết dùng các cây thuốc, vị thuốc nam để phòng ngừa và chữa trị cho một số bệnh cho gia súc, gia cầm và ngƣời, từ đó đã tích lũy đƣợc những kinh nghiệm quý báu về phƣơng pháp chẩn trị đông y. tuy nhiên việc nghiên cứu, điều tra và sử dụng cây thuốc còn rất mới.

Do đó việc nghiên cứu có hệ thống việc sử dụng cây thuốc, vị thuốc trong phòng và trị bệnh là rất cần thiết. Việc nghiên cứu có hệ thống phải bao gồm: nghiên cứu về cơ chế tác dụng của cây thuốc, vị thuốc trên đối tƣợng sử dụng về sinh lý, bệnh lý. Nghiên cứu về thành phần hóa học có trong cây thuốc. Phân loại cây thuốc, phƣơng pháp trồng, thu hoạch và chế biến.

Xây dựng quy trình tách chiết các hoạt chất và các dạng bào chế thích hợp cho từng loài thảo dƣợc. Lịch sử sử dụng thực vật rừng làm thuốc của các dân tộc trên thế giới Từ thời cổ xƣa, loài ngƣời đã biết khai thác và sử dụng cây thuốc vào công tác chăm sóc sức khỏe và các nhu cầu cuộc sống của mình. h 4 Charles Pickering (1879) đã nghiên cứu và đúc rút lại cho biết ngƣời Ai Cập cổ đại đã biết sử dụng những cây có tinh dầu để trị bệnh và ƣớp xác các vua chúa hoặc làm nƣớc thơm từ khoảng 4. Ngƣời Trung Quốc đã biết sử dụng tinh dầu làm thuốc chữa bệnh từ lâu.

Tại Đông Á, ngƣời Nhật Bản đã biết sử dụng cây Bạc hà làm thuốc trị bệnh từ 2.000 năm trƣớc đây (dẫn theo Lã Đình Mỡi và cộng sự, 2001) [4].Nabi (1967) đã nghiên cứu và tổng kết rằng: Nền y học cổ truyền Trung Quốc và Ấn Độ đều đƣợc ghi nhận trong lịch sử sử dụng cây cỏ làm thuốc cách đây 3. Qua các nghiên cứu về lịch sử sử dụng cây thuốc của các dân tộc trên thế giới cho thấy, mỗi dân tộc trên thế giới đều có tri thức sử dụng cây thuốc để chữa bệnh từ lâu đời và đặc sắc tùy thuộc vào từng nền văn hóa. Hiện trạng tài nguyên thuốc trên thế giới Theo ƣớc tính của quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây đƣợc sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới. Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý giá của các dân tộc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khỏe, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hóa.

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nƣớc đang phát triển có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuốc vào nguồn dƣợc liệu hoặc qua các chất chiết suất từ dƣợc liệu (dẫn theo Nguyễn Văn Tập, 2006) [6]. Theo thông tin của tổ chức Y tế thế giới(WHO) đến năm 1985, trên toàn thế giới đã biết tới 20.000 loài thực vật bậc thấp cũng nhƣ bậc cao (trong tổng số hơn 250.000 loài thực vật đã biết) đƣợc sử dụng trực tiếp làm thuốc hay có xuất xứ cung cấp các hoạt chất để làm thuốc (N. TheoNapralert năm 1990 con số này đƣợc ƣớc tính từ 30.000 loài cây thuốc. Trong đó, ở Trung Quốc đã có tới trên 10.000 h 5 loài thực vật đƣợc coi là cây thuốc; Ấn Độ hơn 6.000 loài; vùng nhiệt đới Đông - Nam Á khoảng 6.

Theo Lewington (1993) đã thống kê trên thế giới có hơn 35.000 loài thực vật đang đƣợc sử dụng trong các nền văn hóa khác nhau vào mục đích chữa bệnh. Nhiều loài trong số chúng là đối tƣợng không thể kiểm soát đƣợc trong các hoạt động buôn bán ở quy mô địa phƣơng hoặc quốc tế ( dẫn theo Phạm Minh Toại và Phạm Văn Điển, 2005). Tƣ liệu từ Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên Quốc tế (IUCN) cho biết, hiên nay trong tổng số 43.000 loài thực vật mà tổ chức này có thông tin thì có tới 30.000 loài đƣợc coi là đang bị đe dọa tuyệt chủng ở các mức độ khác nhau. Trong tập tài liệu “các loài thực vật bị đe dọa ở Ấn Độ “xuất bản từ năm 1980 đã đề cập tới 200 loài, trong đó phần lớn là các loài cây thuốc hay trong bộ “Trung Quốc thực vật hồng bì thư” (Sách đỏ về thực vật của Trung Quốc), năm 1996 cũng giới thiệu tới gần 200 loài đƣợc sử dụng làm thuốc cần bảo vệ (dẫn theo Nguyễn Văn Tập, 2007) [7].

* Các nguyên nhân làm suy giảm tài nguyên cây thuốc - Tàn phá thảm thực vật - Hoạt động du canh du cƣ - Khai thác quá mức và sử dụng lãng phí nguồn tài nguyên cây thuốc. - Nhu cầu sử dụng cây thuốc tăng lên. - Khai thác không có kế hoạch và thay đổi cơ cấu cây trồng. - Tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc không đƣợc tƣ liệu hóa và bị thất truyền.

* Hoạt động bảo tồn tài nguyên cây thuốc Bảo tồn nguyên vị (In situ conservation): Chỉ có một số nƣớc tham gia. Một trong những nƣớc này là Sri Lanka, với 50 khu bảo tồn cây thuốc. Tại Ấn Độ có 30 trung tâm bảo tồn nguyên vị. Tại Trung Quốccác khu bảo tồn tài nguyên cây thuốc cũng đang đƣợc thành lập.

h 6 Bảo tồn chuyển vị (Ex situ conservetion): năm 1989, Tổ chức Bảo tồn các Vƣờn thực vật Quốc tế (BGCI) đã phối hợp với IUCN và WWF xây dựng “Chiến lược bảo tồn ở các Vườn thực vật’. Trên thế giới có khoảng 1.500 Vƣờn thực vật đã xây dựng, trong đó có 152 Vƣờn của 33 quốc gia chuyên trồng cây thuốc hay trồng kết hợp với các cây kinh tế khác. Vƣờn thực vật ở Tokyo có khoảng 1.600 loài: Trồng cây thuốc: đã có một số nƣớc gây trồng cây thuốc với quy mô lớn phục vụ công tác y tế và bảo tồn quy mô lớn: Trung Quốc, Ấn Độ (dẫn theo Trần Văn Ơn, 2003) [5].