CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC VỀ KHOẢNG CÁCH KỲ VỌNG KIỂM TOÁN Chương này được chia thành bốn phần chính. Ngoài phần giới thiệu, phần thứ hai, tổng kết các nghiên cứu liên quan đến AEG, tiếp đến các nghiên cứu xác định và đo lường các thành phần cấu thành nên AEG liên quan đến trách nhiệm kiểm toán viên và kết quả và hạn chế từ các nghiên cứu trước. Phần thứ 3 trình bày khoảng trống nghiên cứu làm cơ sở lựa chọn đề tài nghiên cứu. Phần cuối cùng, kết luận chung về vấn đề nghiên cứu.
Các nghiên cứu liên quan đến AEG Khi có sự sụp đổ, phá sản hoặc xảy ra gian lận tài chính được phát hiện của một công ty, tập đoàn nào đó nhưng không được KTV phát hiện hoặc cảnh báo cho người sử dụng BCKT. Câu hỏi thường xuyên được lặp lại “Kiểm toán viên đã ở đâu?”, điều này ngụ ý rằng, nghề nghiệp kiểm toán đã không hoàn thành trách nhiệm được công chúng ủy thác. Tuy nhiên, KTV và các doanh nghiệp kiểm toán cho rằng, mình đã thực hiện đúng trách nhiệm và nghĩa vụ theo quy định. Vấn đề là công chúng đang hiểu sai về trách nhiệm của KTV và qua đó đặt niềm tin quá mức đối với vai trò của kiểm toán.
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra những quan điểm trái ngược giữa nghề nghiệp kiểm toán và người sử dụng BCKT. Vậy đâu là “nút thắt” để tháo gỡ những mâu thuẫn này. Chúng liên quan gì đến niềm tin và kỳ vọng của công chúng hay nhu cầu hợp lý của họ về vai trò kiểm toán. Cả giới hàn lâm và nghề nghiệp bắt đầu tiếp cận và xác định chính AEG là nút thắt.
Vì vậy, hiểu rõ, giải thích và có giải pháp thu hẹp AEG đã trở thành một chủ đề khá “thời sự” nhất là trong giai đoạn hiện nay. Khởi đầu, các nghiên cứu cố gắng thiết lập một định nghĩa đầy đủ về AEG thông qua xác định các thành phần, cấu trúc và mức độ AEG. Một số khác, tiến hành nghiên cứu thực nghiệm để cung cấp bằng chứng sự tồn tại AEG giữa KTV và người sử dụng BCKT nhằm đi đến kết luận rằng, khác biệt về nhận thức quan điểm là một thuộc tính cố hữu trong mỗi cá nhân và nhóm người, do đó AEG tồn tại là tất yếu khách quan. Tuy nhiên, AEG quá lớn sẽ có những tác động tiêu cực đến uy tín TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 14 của nghề nghiệp kiểm toán dưới góc nhìn xã hội.
Có thể liệt kê và phân loại các nghiên cứu điển hình liên quan đến AEG như sau: 1. Các nghiên cứu nhằm mục đích xây dựng định nghĩa về AEG. Các nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu, giải thích và xây dựng khái niệm khoảng cách kỳ vọng kiểm toán dựa trên các lý thuyết nền thuộc lĩnh vực khoa học xã hội, điển hình là các nghiên cứu của (Liggio 1974; Cohen 1978; AICPA 1993; Guy & Sullivan 1988; Humphrey & cộng sự 1993; Monroe & Woodliff 1993; Porter & cộng sự 1993, 2004, 2012). Tuy nhiên, không có nhiều đồng thuận về định nghĩa AEG (Koh & Woo 1998; Ojo 2006).
Bên cạnh đó, một số nghiên cứu đề xuất khái niệm dựa trên một số lý thuyết nền thuộc các lĩnh vực khoa học khác, chẳng hạn, Turner & cộng sự (2010) thiết lập mô hình AEG dựa trên mô hình cung cấp dịch vụ, trong khi đó, Al-Alimi & Katdare (2013), tiếp cận mô hình nhân quả để xây dựng định nghĩa về AEG. Mặc dù vậy, các học giả, nhà nghiên cứu hay các tổ chức nghề nghiệp đều thống nhất ba điểm chung. Một là, AEG xuất hiện, tồn tại cùng với nghề nghiệp kiểm toán. Hai là, AEG là sự khác biệt giữa kỳ vọng của công chúng đối với nghề nghiệp kiểm toán và nhận thức (quan điểm đánh giá) của công chúng về kết quả công việc mà kiểm toán việc thực hiện.
Ba là, khoảng cách này tồn tại liên quan đến vai trò và trách nhiệm của KTV, mục tiêu, chức năng kiểm toán, tính độc lập của KTV, mức độ tin cậy và hữu ích của báo cáo kiểm toán và thông điệp truyền tải trong BCKT. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một số quan điểm khác biệt liên quan đến định nghĩa về AEG xoay quanh ba câu hỏi chính sau: Thứ nhất, AEG liên quan đến trách nhiệm của kiểm toán viên được xác định dựa trên kỳ vọng và quan điểm của nhóm đối tượng nào?. Ủy ban Cohen (gọi tắt Ủy ban trách nhiệm Cohen do AICPA thành lập) trong báo cáo năm 1978 của mình đã định nghĩa về AEG “là khoảng cách giữa những gì mà công chúng đòi hỏi và mong muốn và những gì KTV có thể thực hiện một cách hợp lý”. Theo định nghĩa của Ủy ban Cohen, khoảng cách này được xác định dựa trên kỳ vọng và quan điểm của công chúng.
Một bên, công chúng kỳ vọng (mong muốn), TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 15 bên còn lại là quan điểm của họ đối với các trách nhiệm kiểm toán (công việc mà KTV) có thể và có khả năng thực hiện (kỳ vọng hợp lý của công chúng)5. Trong khi đó, Guy & Sullivan (1988) định nghĩa AEG thông qua vai trò và trách nhiệm của KTV “AEG là khoảng cách giữa những gì công chúng tin là thuộc trách nhiệm của KTV và những gì KTV tin là thuộc trách nhiệm của mình”. Theo định nghĩa này, khoảng cách này được xác định dựa trên quan điểm của công chúng và quan điểm của KTV. Sự khác biệt trong quan điểm giữa hai bên về trách nhiệm, công việc của KTV phải thực hiện6 - không phải kỳ vọng của công chúng về TNKT mà kiểm toán viên nên thực hiện (theo định nghĩa của Ủy ban Cohen).
Kết quả này hàm ý rằng, AEG luôn tồn tại và không thể thu hẹp do quan điểm của nhóm phụ thuộc vào kinh nghiệm, mức độ hiểu biết và lợi ích của mỗi cá nhân trong nhóm. Chúng có nguồn gốc từ nhận thức của mỗi cá nhân. Mặc dù định nghĩa của Guy & Sullivan (1988) cho thấy khác biệt với định nghĩa của Ủy ban Cohen như trên nhưng định nghĩa của Guy & Sullivan (1988) chưa chỉ ra khoảng cách giữa kỳ vọng hay mong muốn của công chúng so với quan điểm của chính họ về vai trò và trách nhiệm hợp lý của KTV. Porter (1993) cho rằng, cả hai định nghĩa trên đều chưa đầy đủ, mỗi định nghĩa mới chỉ xác được một thành phần của AEG.
Định nghĩa của Ủy ban Cohen chính là thành phần khoảng cách hợp lý giữa một bên là kỳ vọng của công chúng về trách nhiệm KTV nên thực hiện và một bên là quan điểm của họ về trách nhiệm hợp lý mà KTV có thể và có khả năng thực hiện (kỳ vọng hợp lý). Trong khi định nghĩa của Guy & Sullivan (1988), chính là một thành phần cấu thành nên khoảng cách hiện thực trong định nghĩa của Bà. Tuy nhiên, Porter (1993) khẳng định rằng, AEG cấu thành từ sự khác biệt giữa kỳ vọng của công chúng đối với trách nhiệm KTV nên thực hiện và quan điểm đánh giá của họ đối với kết 5 Kỳ vọng của công chúng đối với nghề nghiệp kiểm toán nói chung trong luận án này thể hiện sự mong muốn của họ đối với trách nhiệm hoặc công việc KTV nên thực hiện. Kỳ vọng hợp lý của công chúng đối với nghề nghiệp kiểm toán nói chung trong luận án này thể hiện quan điểm (nhận thức) của họ đối với trách nhiệm hoặc công việc KTV có thể thực hiện 6 Trách nhiệm kiểm toán, KTV phải thực hiện trong luận án này được hiểu là trách nhiệm, công việc đã đượng quy định mà nghề nghiệp kiểm toán phải tuân thủ hoặc đáp ứng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 16 quả thực hiện công việc hoặc trách nhiệm của KTV7, gọi chung là khoảng cách kỳ vọng - hiện thực.
Trong đó, Bà loại bỏ quan điểm của KTV khi đo lường kết quả công việc của chính họ để đảm bảo tính khách quan. Ngoài việc thừa nhận AEG liên quan đến trách nhiệm và công việc của KTV, một số nghiên cứu khác cho rằng AEG cũng liên quan đến các chủ đề như (i) thông điệp được truyền tải bởi BCKT (Monroe & Woodliff 1993), (ii) mức độ đảm bảo nghề nghiệp kiểm toán có thể cung cấp (Epstein & Geiger 1994), (iii) chất lượng dịch vụ kiểm toán (ASCPA & ICAA 1994) (iv) mức độ tin cậy, hữu ích của báo cáo kiểm toán (v) tính độc lập của KTV. Thứ hai, AEG được cấu thành từ các thành phần nào?. Như trình bày trên, mặc dù có nhiều nghiên cứu xây dựng định nghĩa AEG nhưng các nghiên cứu này không (i) định nghĩa cụ thể điểm khởi đầu của AEG là chất lượng dịch vụ thực tế mà KTV cung cấp so với chuẩn mực quy định hiện hành hay so với kỳ vọng hợp lý của công chúng và (ii) kết quả đánh giá chất lượng dịch vụ thực tế do KTV cung cấp theo quan điểm của KTV hay công chúng.
Do chưa xác định được AEG được cấu thành từ các thành phần nào. Hướng tiếp cận khác trong nghiên cứu về AEG bắt đầu từ việc định nghĩa AEG là gì được khởi xướng vào năm 1988 bởi Hội kiểm toán viên công chứng Canada (CICA). Trong báo cáo của Ủy ban MacDonald do CICA thành lập đã đề xuất hai thành phần cấu thành nên AEG là (i) khoảng cách kết quả và (ii) khoảng cách hoàn thiện chuẩn mực. Porter (1993), phát triển tiếp mô hình này, nhưng bà cho rằng AEG phải được cấu thành từ hai thành phần chính như chính tên gọi của định nghĩa là khoảng cách kỳ vọng và khoảng cách hiện thực.
Khoảng cách hiện thực gồm hai thành phần (i) khoảng cách hoàn thiện chuẩn mực và (ii) khoảng cách tăng cường kết quả. Khoảng cách hợp lý được cấu thành từ TNKT được công chúng kỳ vọng bất hợp lý, khoảng cách hoàn thiện chuẩn mực cấu thành từ những TNKT công chúng kỳ vọng hợp lý nhưng KTV không thực hiện hoặc chưa có quy định bắt buộc KTV. Khoảng cách tăng cường kết quả cấu thành từ những TNKT mà KTV 7 Trong luận án này, sử dụng thuật ngữ “quan điểm đánh giá của công chúng” chỉ kết quả đánh giá mức độ hoàn thành công việc hay trách nhiệm của KTV trong thực tế qua nhận thức, hiểu biết của công chúng. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 17 chưa đáp ứng được quy định.
Như vậy, ngoài việc kết hợp hai thành phần khoảng cách (khoảng cách hợp lý theo định nghĩa của Ủy ban Cohen và thành phần khoảng cách hoàn thiện chuẩn mực theo định nghĩa Guy & Sullivan (1988), Porter (1993) còn bổ sung thêm một thành phần khoảng cách thuộc khoảng cách hiện thực là khoảng cách tăng cường kết quả.