Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu một số cơ sở khoa học nhằm bảo tồn loài đỗ quyên lá nhọn rhododendron moulmainense hook f tại lâm đồng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu lâm nghiệp nghiên cứu một số cơ sở khoa học nhằm bảo tồn loài đỗ quyên lá nhọn rhododendron, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Lưu Thế Trung
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phí Hồng Hải
• Trường học: Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu khoa học bảo tồn loài đỗ quyên lá nhọn Rhododendron moulmainense tại Lâm Đồng
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TRÊN THẾ GIỚI
• 1.1.1. Nghiên cứu về chi Đỗ quyên
• 1.1.1.1. Nghiên cứu về hình thái, vật hậu
• 1.1.1.2. Nghiên cứu về phân bố
• 1.2. TẠI VIỆT NAM
• 1.2.1. Nghiên cứu về chi Đỗ quyên
• 1.2.2. Nghiên cứu về Đỗ quyên lá nhọn
• 1.3. NHẬN XÉT VÀ ĐÁNH GIÁ CHUNG
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Nghiên cứu bổ sung một số đặc điểm sinh học và lâm học cây Đỗ quyên lá nhọn ở Lâm Đồng
• 2.1.2. Nghiên cứu đa dạng di truyền giữa các quần thể và các cá thể bằng kỹ thuật phân tử ISSR và SCoT
• 2.1.3. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng giâm hom
• 2.1.4. Nghiên cứu trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng
• 2.1.5. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn nguồn gen Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Quan điểm và cách tiếp cận
• 2.2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2.3. Đặc điểm khu vực xây dựng mô hình trồng thử nghiệm
• 2.2.4. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.2.5. Phương pháp nghiên cứu bổ sung một số đặc điểm sinh học và lâm học cây Đỗ quyên lá nhọn ở Lâm Đồng
• 2.2.6. Phương pháp nghiên cứu đa dạng di truyền giữa các quần thể và các cá thể bằng kỹ thuật phân tử ISSR và SCoT
• 2.2.7. Phương pháp nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng hom
• 2.2.8. Phương pháp trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn nguồn gen Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả nghiên cứu bổ sung một số đặc điểm sinh học và lâm học cây Đỗ quyên lá nhọn ở Lâm Đồng
• 3.1.1. Đặc điểm hình thái, vật hậu
• 3.1.2. Đặc điểm phân bố và sinh thái loài Đỗ quyên lá nhọn
• 3.1.3. Đặc điểm cấu trúc rừng nơi Đỗ quyên lá nhọn phân bố
• 3.1.4. Đặc điểm tái sinh rừng tự nhiên nơi có Đỗ quyên lá nhọn phân bố
• 3.1.5. Đặc điểm đa dạng sinh học rừng nơi Đỗ quyên lá nhọn phân bố
• 3.1.6. Đa dạng di truyền của các quần thể Đỗ quyên lá nhọn
• 3.1.7. Đa dạng di truyền các quần thể và tổng thể loài Đỗ quyên lá nhọn
• 3.1.8. Quan hệ di truyền giữa các quần thể Đỗ quyên lá nhọn
• 3.1.9. Quan hệ di truyền giữa các cá thể trong các quần thể và tổng thể loài
• 3.2. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.1. Ảnh hưởng của loại thuốc bột và nồng độ thuốc bột tới tỷ lệ ra rễ, chiều dài rễ và số lượng rễ/hom Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.2. Ảnh hưởng của loại thuốc nước tới tỷ lệ ra rễ, chiều dài rễ và số lượng rễ/hom Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.3. Nồng độ thuốc nước IBA thích hợp trong nhân giống Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.4. Ảnh hưởng của thời vụ đến khả năng ra rễ của hom Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.5. Ảnh hưởng thành phần ruột bầu đến sinh trưởng của cây con Đỗ quyên lá nhọn trong giai đoạn vườn ươm
• 3.2.6. Ảnh hưởng của che sáng đến sinh trưởng của cây con Đỗ quyên lá nhọn trong giai đoạn vườn ươm
• 3.3. Kết quả trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn
• 3.3.1. Các biện pháp kỹ thuật áp dụng trong mô hình trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn
• 3.3.2. Kết quả trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn
• 3.3.3. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn nguồn gen Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng
• 3.4. Các giải pháp chung
• 3.4.1. Quy hoạch phân khu bảo tồn loài, phục hồi sinh cảnh, xúc tiến tái sinh và tăng tính đa dạng di truyền cho Đỗ quyên lá nhọn
• 3.4.2. Xây dựng các khu bảo tồn chuyển chỗ loài Đỗ quyên lá nhọn
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bảo tồn loài đỗ quyên

Nghiên cứu tập trung vào bảo tồn loài đỗ quyên, đặc biệt là loài Rhododendron moulmainense tại Lâm Đồng. Loài này đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống và khai thác quá mức. Các biện pháp bảo tồn bao gồm nghiên cứu đặc điểm sinh học, nhân giống, và xây dựng chiến lược bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh học

Rhododendron moulmainense là loài cây bụi hoặc gỗ nhỏ, thường xanh, cao từ 3-7m. Hoa lưỡng tính, màu trắng hồng, có nhiều công dụng như làm cảnh và dược liệu. Loài này phân bố ở độ cao 800-2000m, chủ yếu tại các khu rừng núi cao.

1.2. Nguy cơ tuyệt chủng

Loài đỗ quyên lá nhọn đang suy giảm nhanh chóng, với hơn 50% số lượng cá thể bị mất trong 10 năm qua. Nguyên nhân chính là do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Cần có biện pháp bảo tồn khẩn cấp để ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng.

II. Nghiên cứu khoa học

Nghiên cứu khoa học về Rhododendron moulmainense tập trung vào các khía cạnh sinh thái, di truyền, và kỹ thuật nhân giống. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm phân tích đa dạng di truyền, nhân giống bằng hom, và trồng thử nghiệm.

2.1. Đa dạng di truyền

Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật ISSR và SCoT để phân tích đa dạng di truyền của các quần thể Rhododendron moulmainense. Kết quả cho thấy mức độ đa dạng di truyền thấp, cần có biện pháp tăng cường bảo tồn nguồn gen.

2.2. Kỹ thuật nhân giống

Nghiên cứu đã xác định được kỹ thuật nhân giống bằng hom hiệu quả, sử dụng chất điều hòa sinh trưởng IBA. Tỷ lệ ra rễ và sinh trưởng của cây con được cải thiện đáng kể, mở ra hướng bảo tồn và phát triển loài.

III. Môi trường sống và địa lý Lâm Đồng

Lâm Đồng là khu vực có đa dạng sinh học cao, với nhiều loài thực vật quý hiếm, trong đó có Rhododendron moulmainense. Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm môi trường sống và phân bố địa lý của loài này.

3.1. Đặc điểm môi trường sống

Loài đỗ quyên lá nhọn phân bố chủ yếu ở các khu rừng núi cao, với độ tàn che dao động từ 0.5-0.9. Môi trường sống của loài đang bị đe dọa do hoạt động khai thác và phát triển du lịch.

3.2. Phân bố địa lý

Rhododendron moulmainense được tìm thấy tại các khu vực như Vườn Quốc gia Bidoup-Núi Bà và Hòn Nga. Nghiên cứu đã xác định được các yếu tố địa lý ảnh hưởng đến sự phân bố của loài, bao gồm độ cao và hướng phơi.

IV. Chiến lược bảo tồn

Nghiên cứu đề xuất các chiến lược bảo tồn hiệu quả cho Rhododendron moulmainense, bao gồm bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ. Các biện pháp cụ thể được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu sinh thái và di truyền.

4.1. Bảo tồn tại chỗ

Các biện pháp bảo tồn tại chỗ bao gồm quy hoạch phân khu bảo tồn, phục hồi sinh cảnh, và tăng cường tính đa dạng di truyền. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương.

4.2. Bảo tồn chuyển chỗ

Bảo tồn chuyển chỗ được đề xuất thông qua việc xây dựng các khu bảo tồn chuyên biệt và nhân giống loài trong môi trường kiểm soát. Điều này giúp giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng và bảo vệ nguồn gen quý hiếm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tỉnh Lâm Đồng thuộc khu vực Tây Nguyên với tổng diện tích tự nhiên 977.354 ha, trong đó diện tích đất có rừng đạt 538.741 ha, độ che phủ rừng đạt 55% (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2020). Hệ thực vật tại đây ghi nhận hơn 3.000 loài có công dụng đa dạng từ lấy gỗ, làm thuốc đến cây cảnh quan. Tuy nhiên, trước tác động của gia tăng dân số, hoạt động phát triển nông nghiệp và du lịch, nhiều hệ sinh thái rừng tự nhiên bị chia cắt, dẫn đến nguy cơ suy giảm nguồn gen của nhiều loài thực vật quý hiếm, đặc biệt là các loài thuộc họ Đỗ quyên (Ericaceae).

Trên phạm vi toàn cầu, họ Đỗ quyên gồm 80 chi và hơn 2.500 loài. Tại Việt Nam, họ này có khoảng 12 chi và 79 loài, riêng tỉnh Lâm Đồng có khoảng 22 loài phân bố tập trung ở đai cao trên 1.250 m. Trong đó, Đỗ quyên lá nhọn (Rhododendron moulmainense Hook.) là cây bụi hoặc gỗ nhỏ thường xanh cao 3–7 m, phân bố rải rác ở độ cao 800–2.000 m. Nông Văn Duy và cộng sự (2014) đánh giá loài này ở mức Sắp nguy cấp (VU) theo các tiêu chuẩn VU A2a; B2b; C2b (iii, iv); D2b (iii, iv) của IUCN do các quần thể có quy mô nhỏ, suy giảm cá thể nhanh (hơn 50% trong vòng 10 năm) và số lượng cây trưởng thành rất ít. Trước thời điểm nghiên cứu, các công trình về Đỗ quyên lá nhọn ở Việt Nam chủ yếu dừng lại ở việc mô tả hình thái phân loại học và thử nghiệm nhân giống sơ bộ; thiếu hụt các dẫn liệu toàn diện về đặc điểm sinh thái, lâm học, cấu trúc và tái sinh rừng, đa dạng di truyền quần thể cũng như thử nghiệm gây trồng bảo tồn.

Xuất phát từ khoảng trống đó, luận án tiến sĩ "Nghiên cứu một số cơ sở khoa học nhằm bảo tồn loài Đỗ quyên lá nhọn (Rhododendron moulmainense Hook.) tại Lâm Đồng" do nghiên cứu sinh Lưu Thế Trung thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Phí Hồng Hải và PGS.TS. Trần Văn Tiến tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam (bảo vệ năm 2022).

Mục tiêu chung của luận án là xây dựng được một số cơ sở khoa học góp phần bảo tồn nguồn gen Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng. Các mục tiêu cụ thể được xác định gồm:

1. Xác định được một số đặc điểm phân bố, sinh thái, sinh học và đặc điểm di truyền nguồn gen loài Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng;
2. Xác định được biện pháp kỹ thuật nhân giống loài Đỗ quyên lá nhọn;
3. Đề xuất bổ sung được một số giải pháp bảo tồn loài Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng.

Đối tượng nghiên cứu là loài Đỗ quyên lá nhọn (Rhododendron moulmainense Hook.). Phạm vi không gian của luận án giới hạn tại các lâm phần có phân bố tự nhiên thuộc quyền quản lý của Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà (huyện Lạc Dương), Ban quản lý rừng phòng hộ Sêrêpốk (khu vực Hòn Nga, huyện Đam Rông/Lâm Hà) và Ban quản lý khu du lịch hồ Tuyền Lâm (thành phố Đà Lạt), cùng mô hình trồng thử nghiệm tại Trạm Thực nghiệm Lâm nghiệp Cam Ly (thành phố Đà Lạt). Dữ liệu thực địa và thí nghiệm được thu thập từ năm 2017 đến năm 2020. Nghiên cứu nhân giống giới hạn ở phương pháp giâm hom; nghiên cứu gây trồng thử nghiệm giới hạn ở diện tích 0,5 ha nhằm đánh giá khả năng sinh trưởng ban đầu mà không bố trí toàn diện các công thức kỹ thuật lâm sinh chuyên sâu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia theo hai cấp độ: nghiên cứu trên thế giới và nghiên cứu tại Việt Nam đối với chi Đỗ quyên (Rhododendron L.) và loài Đỗ quyên lá nhọn (R. moulmainense).

Trên thế giới, chi Rhododendron được Carl Linnaeus mô tả năm 1753; Hooker (1848–1850) mô tả chi tiết 43 loài ở vùng Himalaya; Mao (2010) ghi nhận 121 taxon ở Ấn Độ. Về sinh học sinh sản và hình thái, Ng Sai-Chit và cộng sự (2000) khảo sát 6 loài Đỗ quyên tại Hồng Kông, ghi nhận thời gian nở hoa từ cuối tháng 2 đến tháng 5 với hiện tượng bất thụ và số hạt dao động 2–135 hạt/hoa; Ma và cộng sự (2014) theo dõi R. cyanocarpum; Li và cộng sự (2018) nghiên cứu R. longipedicellatum. Về sinh thái và lâm học, Bharali và cộng sự (2012) khảo sát R. grande tại Ấn Độ ở độ cao 1.900–2.300 m; Rana và cộng sự (2016) nghiên cứu cấu trúc quần thể R. arboreum ở Nepal; Paul và cộng sự (2019) ghi nhận mật độ tái sinh của các loài Đỗ quyên trên 50 ô tiêu chuẩn tại rừng hỗn giao ôn đới. Về di truyền học phân tử, các kỹ thuật RAPD, ISSR, AFLP và SSR đã được áp dụng rộng rãi (Zhao và cộng sự, 2012a, 2012b; Wu và cộng sự, 2014; Xu và cộng sự, 2017b; Wang và cộng sự, 2019). Về nhân giống vô tính và hữu tính, Hua và cộng sự (2006), Shen và cộng sự (2015), Blazich và cộng sự (1993), Singh và cộng sự (2008, 2010), Grześkowiak (2004), Altun và cộng sự (2017) đã thử nghiệm tác động của nhiệt độ, ánh sáng, chất điều hòa sinh trưởng IBA, NAA và các loại giá thể giâm hom. Về bảo tồn, Gibbs và cộng sự (2011) công bố Sách Đỏ về các loài Đỗ quyên thuộc danh mục IUCN; Tiwari và cộng sự (2006) và Yu và cộng sự (2017) đề xuất các phân vùng bảo tồn tại Ấn Độ và Trung Quốc.

Riêng đối với loài Đỗ quyên lá nhọn (R. moulmainense), loài được William Jackson Hooker công bố năm 1856. Các công trình của Argent (1998), Li và cộng sự (2009), Min và cộng sự (2009), William và cộng sự (1856) mô tả chi tiết giải phẫu thân, lá, hoa và kích thước hạt (khối lượng 1.000 hạt đạt 0,128 g). Tao và cộng sự (2010) cùng Na và cộng sự (2014) khảo sát vùng phân bố phía Nam sông Dương Tử ở độ cao 500–1.500 m. Jin và cộng sự (2015) ghi nhận mật độ tái sinh của loài rất thấp dưới tán rừng có độ tàn che 0,8. Hua và cộng sự (2011) xử lý hom bằng IBA 400 mg/L cho tỷ lệ ra rễ 60%; Qun và cộng sự (2017) nghiên cứu vi nhân giống in vitro; Juan và cộng sự (2015) cùng Jie và cộng sự (2017) đánh giá tác động của các loài nấm cộng sinh (Aspergillus sydowii, Phialocephala fortinii) đến sinh trưởng cây con.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu phân loại của Võ Văn Chi và Dương Tiến Đức (1978) mô tả 7 chi, 25 loài; Phạm Hoàng Hộ (1999) hệ thống hóa họ Đỗ quyên với 12 chi, 79 loài; Nguyễn Thị Thanh Hương và cộng sự (2009, 2011, 2012a, 2012b, 2013) bổ sung danh lục loài và đánh giá tình trạng đe dọa. Nông Văn Duy và cộng sự (2014) cùng Nguyễn Hoàng Nghĩa (2020) nghiên cứu một số loài đỗ quyên tự nhiên tại vùng Tây Nguyên và miền Bắc. Ngô Thanh Xuân và cộng sự (2015), Đặng Văn Hà (2015), Nguyễn Thị Yến (2017) tìm hiểu đặc điểm lâm học của các loài đỗ quyên tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên và Tam Đảo. Về di truyền, Trần Văn Tam (2017) dùng chỉ thị ITS nhận dạng 12 mẫu giống; Đỗ Thị Thu Lai và cộng sự (2018) phân tích 8 mẫu giống bằng 22 chỉ thị ISSR. Về nhân giống, Nguyễn Quang Thạch và cộng sự (2002), Nguyễn Văn Kết và cộng sự (2012), Nguyễn Thị Phượng Hoàng và cộng sự (2020) khảo sát giâm cành, chiết cành và nuôi cấy mô một số loài đỗ quyên bản địa. Đối với riêng R. moulmainense, công trình của Nguyễn Xuân Khoa (2010) ghi nhận xử lý hom bằng IBA 1.000 ppm trong tháng 7 đạt tỷ lệ ra rễ 65,57%.

Vị trí của luận án được xác lập thông qua việc giải quyết các khoảng trống chưa được thực hiện tại Việt Nam: chưa có nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái quần xã và cấu trúc lâm phần có Đỗ quyên lá nhọn phân bố tại Lâm Đồng; chưa có bất kỳ công trình nào đánh giá cấu trúc di truyền của loài ở cấp độ quần thể và cá thể bằng chỉ thị phân tử (đặc biệt là kỹ thuật ISSR và SCoT); chưa xây dựng được quy trình giâm hom chuẩn hóa theo nồng độ hóa chất, mùa vụ, giá thể bầu và chế độ che sáng; chưa có mô hình trồng thử nghiệm bảo tồn chuyển chỗ ngoài thực địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng lý thuyết sinh thái học quần xã rừng nhiệt đới, lý thuyết di truyền học quần thể thực vật và kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng lâm nghiệp. Cách tiếp cận nghiên cứu kết hợp: tiếp cận kế thừa tài liệu, tiếp cận thực nghiệm theo vùng địa lý tự nhiên cụ thể (Lạc Dương, Lâm Hà, Đà Lạt), tiếp cận hệ thống đa ngành (từ sinh thái - lâm học đến sinh học phân tử) và tiếp cận có sự tham gia của các bên liên quan tại địa phương.

Về phương pháp điều tra lâm học và sinh thái:

• Thiết lập 20 ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình kích thước 20 m x 25 m (500 m²) tại 3 vùng phân bố: Bidoup – Núi Bà (13 OTC), Hòn Nga (5 OTC) và Tuyền Lâm (2 OTC). Mỗi OTC được chia thành 5 ô thứ cấp kích thước 5 m x 20 m (100 m²) để đo đếm toàn bộ cây gỗ có $D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$ (đo đường kính ngang ngực $D_{1.3}$, chiều cao vút ngọn $H_{vn}$, chiều cao dưới cành $H_{dc}$, đường kính tán $D_t$). Cây tái sinh được điều tra trên các ô dạng bản 4 m² đặt tại các góc ô tiêu chuẩn.
• Cấu trúc tổ thành tầng cây cao được lượng hóa bằng chỉ số quan trọng $IV%$ theo Daniel Marmillod (1982):

$$IV% = \frac{N% + G%}{2}$$

Trong đó $N%$ là tỷ lệ phần trăm số cá thể của loài so với tổng số cá thể trong ô mẫu; $G%$ là tỷ lệ phần trăm tiết diện ngang thân cây của loài so với tổng tiết diện ngang của ô mẫu. Những loài có $IV% \ge 5%$ được xác định là loài ưu thế theo Thái Văn Trừng (1978) và Daniel Marmillod (1982).

• Mối quan hệ sinh thái tương hỗ giữa Đỗ quyên lá nhọn và các loài cây gỗ ưu thế ($IV% \ge 3%$) được kiểm định dựa trên hệ số tương quan liên kết $\rho$ và tiêu chuẩn $\chi^2$ theo phương pháp phân tích của Bảo Huy (2017):

$$\rho = \frac{P(AB) - P(A) \cdot P(B)}{\sqrt{P(A) \cdot P(B) \cdot [1 - P(A)] \cdot [1 - P(B)]}}$$

Với $\rho > 0$ thể hiện liên kết dương (hỗ trợ), $\rho < 0$ thể hiện liên kết âm (bài xích) và $\rho \approx 0$ thể hiện quan hệ độc lập ngẫu nhiên (được kiểm chứng qua $\chi^2$).

• Nghiên cứu hình thái và vật hậu học: Khảo sát chi tiết 15 cây trưởng thành và 15 cây tái sinh tại 3 điểm; đo đếm 225 lá trưởng thành (3 cành/cây, 5 lá/cành ở các vị trí dưới, trong và ngoài tán) và ghi nhận kích thước hoa, quả. Theo dõi chu kỳ vật hậu trên 9 cây cố định (3 cây/điểm), tần suất 3 ngày/lần trong khoảng thời gian 10 ngày/tháng, kéo dài liên tục từ tháng 8/2017 đến tháng 3/2020.
• Khảo sát lập địa và thổ nhưỡng: Đo đạc độ cao bằng GPS, đo độ dốc và hướng phơi bằng địa bàn cầm tay, đo pH và độ ẩm đất tại hiện trường bằng máy Kelway Soil Tester; kế thừa chuỗi dữ liệu khí hậu 10 năm (2011–2020) từ hai trạm khí tượng Đà Lạt và Liên Khương. Đào 3 phẫu diện đất đại diện dưới tán cây tại 3 vùng, lấy mẫu ở 3 tầng độ sâu (0–10 cm, 10–30 cm, 30–50 cm) và phân tích trong phòng thí nghiệm 9 chỉ tiêu: pHKCl, mùn tổng số ($M_o$), đạm tổng số, lân tổng số, kali tổng số, lân dễ tiêu, kali dễ tiêu, $Ca^{2+}$ và $Mg^{2+}$ trao đổi theo các Tiêu chuẩn Quốc gia (TCVN).

Về phương pháp di truyền học phân tử:

• Thu thập tổng số 60 mẫu lá non của 60 cá thể trưởng thành tại 3 quần thể tự nhiên (20 mẫu/quần thể: Bidoup, Hòn Nga, Tuyền Lâm), bảo quản trong hạt silica gel.
• Tách chiết DNA tổng số và thực hiện phản ứng PCR sử dụng hai hệ thống chỉ thị phân tử: ISSR (Inter Simple Sequence Repeats) và SCoT (Start Codon Targeted). Các thông số di truyền quần thể được xử lý qua phần mềm chuyên dụng để tính toán: tỷ lệ locus đa hình ($PPL$, $PPB$), số alen hữu hiệu ($N_e$), chỉ số đa dạng Shannon ($I$), mức độ dị hợp tử trông đợi ($H_e$), hệ số biệt hóa di truyền quần thể ($G_{ST}$), khoảng cách di truyền Nei ($D$), và phân tích phương sai phân tử AMOVA.

Về phương pháp thí nghiệm nhân giống và trồng thực nghiệm:

• Thí nghiệm giâm hom: Lấy hom bánh tẻ nửa hóa gỗ từ cành đỉnh tán cây mẹ khỏe mạnh ngoài tự nhiên, cắt đoạn 5–7 cm (giữ 2–3 chồi ngủ, tỉa 1/2 đến 3/4 diện tích phiến lá), khử trùng bằng dung dịch Viben-C 50 WP 5% trong 10 phút. Bố trí giâm trên luống cát sạch (kích thước 1 m x 3 m x 0,1 m) trong nhà kính tại Đà Lạt. Khảo sát ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng dạng bột (IBA, NAA ở các nồng độ) và dạng nước (IBA, NAA ở các nồng độ); ảnh hưởng của thời vụ (tháng 4 và tháng 9); ảnh hưởng của thành phần ruột bầu và các mức độ che sáng trong vườn ươm đến tỷ lệ sống, sinh trưởng chiều cao ($H_{vn}$) và đường kính gốc ($D_{00}$).
• Mô hình trồng thử nghiệm: Thực hiện trên diện tích 0,5 ha tại Trạm Thực nghiệm Lâm nghiệp Cam Ly (phường 5, thành phố Đà Lạt; độ cao 1.500 m; đất Latosol nâu đỏ; độ dốc 15–30°). Trồng cây con nhân giống bằng hom từ 3 nguồn gen (Bidoup, Tuyền Lâm, Hòn Nga) đạt tiêu chuẩn chiều cao 25–30 cm, có 4–5 lá; theo dõi tỷ lệ sống, mức tăng trưởng $H_{vn}$ và $D_{00}$ sau 12 tháng và 28 tháng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Chương này gồm 25 trang, hệ thống hóa toàn diện các kết quả nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam theo 5 nhóm nội dung chính: (1) Đặc điểm hình thái, vật hậu và phân bố sinh thái; (2) Đặc điểm lâm học, cấu trúc thảm thực vật và tái sinh rừng; (3) Đa dạng di truyền và giá trị nguồn gen; (4) Nghiên cứu nhân giống sinh sản hữu tính và vô tính; (5) Công tác gây trồng và đánh giá hiện trạng bảo tồn. Tác giả chỉ ra rằng đối với loài Đỗ quyên lá nhọn, các nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận đặc điểm cấu trúc hoa, nảy mầm hạt và vi nhân giống, song các thông tin sinh thái thực địa còn rời rạc. Tại Việt Nam, loài mới được định danh và điều tra bước đầu; hoàn toàn chưa có các nghiên cứu định lượng về động thái tái sinh, cấu trúc di truyền phân tử quần thể, chưa xác lập quy trình công nghệ nhân giống giâm hom hoàn chỉnh và chưa triển khai trồng thực nghiệm bảo tồn chuyển chỗ.

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này gồm 23 trang, thuyết minh chi tiết 5 nội dung nghiên cứu gắn với các hệ thống phương pháp tương ứng:

1. Nghiên cứu bổ sung đặc điểm sinh học và lâm học cây Đỗ quyên lá nhọn ở Lâm Đồng (hình thái, vật hậu, phân bố, khí hậu, thổ nhưỡng, cấu trúc tầng cây cao, mối quan hệ sinh thái loài, đặc điểm tái sinh và đa dạng thực vật qua các chỉ số $H'$, $Cd$, $SI$);
2. Nghiên cứu đa dạng di truyền giữa các quần thể và các cá thể bằng kỹ thuật phân tử ISSR và SCoT (sử dụng 60 mẫu đại diện, xác định cấu trúc phân tử và phân tích AMOVA);
3. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng giâm hom (bố trí thí nghiệm chất điều hòa sinh trưởng bột/nước, thời vụ, ruột bầu và tỷ lệ che sáng);
4. Nghiên cứu trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng (đánh giá sinh trưởng của 3 nguồn gen sau 28 tháng tại Trạm Thực nghiệm Cam Ly);
5. Đề xuất các giải pháp bảo tồn nguồn gen tại chỗ (in-situ) và chuyển chỗ (ex-situ). Toàn bộ hệ thống bảng biểu danh mục phương pháp phân tích đất, mồi chỉ thị phân tử, công thức thí nghiệm giâm hom và sơ đồ các bước thực hiện được thể hiện mạch lạc.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này là nội dung trọng tâm của luận án, gồm 74 trang với các kết quả định lượng chi tiết:

Đặc điểm sinh học và lâm học:

• Hình thái và vật hậu: Thân cây trưởng thành có chiều cao vút ngọn trung bình 4,8–6,5 m; chiều cao dưới cành 1,2–2,1 m; đường kính ngang ngực $D_{1.3}$ dao động 7,8–14,6 cm. Lá cây trưởng thành dài trung bình 10,3 cm, rộng 4,3 cm; phiến lá nhẵn bóng, mép nguyên hơi cuộn. Hoa dạng chùm từ 3–8 hoa ở đầu cành, màu trắng hồng đến hồng nhạt có đốm vàng. Chu kỳ vật hậu ghi nhận mùa rụng lá và ra lộc non tập trung từ tháng 11 đến tháng 2 năm sau; thời kỳ ra nụ và nở hoa rộ diễn ra từ tháng 2 đến tháng 4; quả hình thành từ tháng 5 đến tháng 8 và chín, nứt giải phóng hạt từ tháng 9 đến tháng 11.
• Phân bố và lập địa: Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng phân bố tự nhiên ở độ cao từ 1.350 m đến 1.950 m so với mực nước biển, tập trung chủ yếu ở các sườn núi có hướng phơi phía Tây, sườn dốc thoải dưới 15°. Đất dưới tán rừng là đất mùn alit núi cao phát triển trên đá granit hoặc phiến sét, chua nhiều ($pH_{KCl}$ dao động 3,65–4,42), hàm lượng chất hữu cơ tầng mặt giàu ($M_o$ từ 5,2% đến 9,8%), hàm lượng đạm tổng số giàu nhưng lân và kali dễ tiêu ở mức nghèo đến trung bình.
• Cấu trúc và quan hệ sinh thái: Độ tàn che của các lâm phần có Đỗ quyên lá nhọn dao động từ 0,5 đến 0,9. Trong tổ thành tầng cây cao, Đỗ quyên lá nhọn tham gia với tư cách là loài đi kèm hoặc cây tầng dưới. Phân tích tương quan cặp loài dựa trên hệ số $\rho$ và kiểm định $\chi^2$ (độ tin cậy 95%) cho thấy Đỗ quyên lá nhọn có quan hệ độc lập ngẫu nhiên ($\rho \approx 0$) với các loài như Thông hai lá dẹt (Pinus krempfii), Dẻ gai (Castanopsis sp.), Ngũ mạc, Chẹo tía, Diên bạch, Kha thụ nhím; và có quan hệ liên kết dương ($\rho > 0$) rõ rệt với loài Trâm đỏ.
• Đặc điểm tái sinh: Mật độ cây tái sinh tự nhiên trong lâm phần dao động từ 800 đến 1.850 cây/ha, tuy nhiên mật độ cây tái sinh của riêng loài Đỗ quyên lá nhọn rất thấp, phân bố không đều theo cụm nhỏ, nguồn gốc tái sinh chủ yếu từ chồi rễ hoặc hạt ở những nơi có khoảng trống và độ ẩm cao.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
| Bảng tổng hợp một số chỉ tiêu lâm học và sinh thái tại 3 vùng phân bố chính          |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
| Vùng nghiên cứu     | Độ cao (m)  | Hướng phơi chính | Độ tàn che | Quan hệ sinh thái  |
|                     |             |                  |            | cặp loài ưu thế    |
+---------------------+-------------+------------------+------------+--------------------+
| Bidoup – Núi Bà     | 1.500–1.950 | Tây, Tây Bắc     | 0,6–0,9    | Dương với Trâm đỏ; |
| Hòn Nga             | 1.400–1.750 | Tây, Tây Nam     | 0,6–0,8    | ngẫu nhiên với     |
| Hồ Tuyền Lâm        | 1.350–1.500 | Tây              | 0,5–0,7    | Thông hai lá dẹt,  |
|                     |             |                  |            | Dẻ gai, Chẹo tía   |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Đa dạng di truyền phân tử:

• Kết quả phân tích 60 cá thể thuộc 3 quần thể bằng cả hai loại chỉ thị ISSR và SCoT cho thấy mức độ đa dạng di truyền của loài Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng ở mức thấp đến trung bình: số alen hữu hiệu ($N_e$) dao động 1,22–1,38; chỉ số đa dạng di truyền Nei ($H_e$) biến động 0,14–0,24; chỉ số Shannon ($I$) biến động 0,22–0,36.
• Kỹ thuật SCoT cho kết quả tỷ lệ locus đa hình ($PPB$) cao hơn và phản ánh sai khác cấu trúc di truyền rõ nét hơn kỹ thuật ISSR. Phân tích AMOVA xác nhận phần lớn biến dị di truyền nằm trong nội bộ quần thể (chiếm hơn 80%), biến dị giữa các quần thể chiếm dưới 20%. Khoảng cách di truyền Nei ($D$) giữa quần thể Bidoup và Hòn Nga có sự phân hóa nhất định so với quần thể Tuyền Lâm do khoảng cách địa lý và sự cô lập sinh cảnh.

Kỹ thuật nhân giống bằng giâm hom:

• Thí nghiệm chất điều hòa sinh trưởng: Việc sử dụng chất điều hòa sinh trưởng kích thích ra rễ vượt trội so với đối chứng không xử lý. Thuốc dạng nước mang lại hiệu quả cao hơn dạng bột.
• Xử lý hom bằng dung dịch IBA nồng độ 1.000–1.500 ppm hoặc NAA nồng độ 1.000 ppm trong thời gian nhúng nhanh cho tỷ lệ ra rễ đạt từ 65,0% đến 76,7%, số rễ bình quân đạt 5,2–6,8 rễ/hom, rễ dài và phân nhánh tốt.
• Thời vụ giâm hom: Giâm hom vào vụ xuân (tháng 4) cho tỷ lệ ra rễ, chiều dài rễ và chất lượng rễ cao hơn rõ rệt so với giâm hom vào vụ thu (tháng 9).
• Giai đoạn vườn ươm: Hỗn hợp ruột bầu gồm đất mặt dưới tán rừng + mùn hữu cơ + phân chuồng hoai mục (tỷ lệ thích hợp) kết hợp với chế độ che sáng 50% ở giai đoạn 6 tháng đầu tạo điều kiện cho cây con đạt tỷ lệ sống trên 85%, đường kính cổ rễ và chiều cao sinh trưởng đồng đều.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
| Bảng tổng hợp các yếu tố kỹ thuật giâm hom Đỗ quyên lá nhọn                           |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
| Yếu tố kỹ thuật     | Công thức tối ưu                   | Kết quả chỉ tiêu đạt được  |
+---------------------+------------------------------------+----------------------------+
| Hóa chất kích rễ    | Dung dịch IBA 1.000–1.500 ppm      | Tỷ lệ ra rễ: 65,0% - 76,7% |
| Thời vụ             | Tháng 4 (mùa xuân - đầu mùa mưa)   | Ra rễ cao hơn tháng 9      |
| Chế độ che sáng     | Che sáng 50% trong 6 tháng đầu     | Tỷ lệ sống vườn ươm > 85%  |
| Sinh trưởng 28 tháng| Trồng tại Cam Ly (nguồn Bidoup)    | Thích ứng tốt, tăng trưởng |
|                     |                                    | liên tục về Hvn và D00     |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Kết quả trồng thử nghiệm và giải pháp bảo tồn:

• Sau 28 tháng trồng thử nghiệm tại Trạm Thực nghiệm Cam Ly, cây con sinh trưởng ổn định, tỷ lệ sống đạt trên 80%. Nguồn gen xuất xứ từ Bidoup và Hòn Nga thể hiện sức sinh trưởng chiều cao và đường kính gốc tương đương hoặc nhỉnh hơn nhẹ so với nguồn gen Tuyền Lâm.
• Đề xuất các nhóm giải pháp bảo tồn:
  • Bảo tồn tại chỗ (in-situ): Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các tiểu khu có phân bố loài tại VQG Bidoup – Núi Bà và rừng phòng hộ Sêrêpốk; hạn chế tác động du lịch tại khu vực hồ Tuyền Lâm; thực hiện các biện pháp dọn bớt thực bì cục bộ, tạo khoảng trống ánh sáng để xúc tiến tái sinh tự nhiên từ hạt.
  • Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ): Mở rộng diện tích mô hình trồng bảo tồn tại Trạm Thực nghiệm Cam Ly; xây dựng vườn thực vật thu thập và lưu giữ đầy đủ các dòng vô tính của 3 quần thể; cung cấp cây giống nhân bằng hom phục vụ trồng cảnh quan tại thành phố Đà Lạt.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đóng góp các cứ liệu khoa học và giải pháp thực tiễn sau:

Về mặt khoa học:

• Luận án đã xác định được các đặc tính phân bố sinh thái đặc thù của loài Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng: loài phân bố tập trung nhiều ở sườn dốc hướng Tây, độ dốc thoải dưới 15°, độ tàn che lâm phần biến động từ 0,5 đến 0,9.
• Luận án đã định lượng mối quan hệ sinh thái giữa Đỗ quyên lá nhọn với các loài cây gỗ chủ yếu trong quần xã: loài có mối quan hệ ngẫu nhiên/độc lập với Thông 2 lá dẹt, Dẻ gai, Ngũ mạc, Chẹo tía, Diên bạch, Kha thụ nhím; đồng thời có mối quan hệ liên kết dương (hỗ trợ sinh thái) với loài Trâm đỏ.
• Lần đầu tiên tại Việt Nam, luận án xác định được mức độ đa dạng di truyền của Đỗ quyên lá nhọn ở mức thấp bằng chỉ thị phân tử; đồng thời chứng minh kỹ thuật SCoT phản ánh đa dạng di truyền quần thể tốt hơn so với kỹ thuật ISSR đối với loài này.

Về mặt thực tiễn:

• Xác lập được các thông số kỹ thuật nhân giống vô tính bằng giâm hom: sử dụng hom cành bánh tẻ, xử lý chất điều hòa sinh trưởng IBA dạng nước ở nồng độ thích hợp, tiến hành giâm trong vụ xuân (tháng 4), nuôi dưỡng cây con dưới dàn che sáng 50%.
• Thử nghiệm thành công mô hình trồng rừng bảo tồn chuyển chỗ quy mô 0,5 ha tại Trạm Cam Ly, chứng minh khả năng di thực và thích nghi của nguồn giống Đỗ quyên lá nhọn tại các lập địa tương đồng ở Đà Lạt.
• Cung cấp hệ thống giải pháp bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ gắn liền với thực tế quản lý của các đơn vị chủ rừng tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Nghiên cứu nhân giống mới chỉ tập trung vào phương pháp giâm hom, chưa thực hiện các thí nghiệm gieo ươm hạt giống chuyên sâu do khó khăn trong việc thu hái hạt chín đồng loạt và kích thước hạt quá nhỏ.
• Mô hình trồng thử nghiệm bảo tồn chuyển chỗ có quy mô diện tích 0,5 ha và thời gian theo dõi dừng lại ở mốc 28 tháng, do đó chỉ mới đánh giá được tỷ lệ sống và mức sinh trưởng ban đầu, chưa đủ thời gian để đánh giá chu kỳ ra hoa kết quả của rừng trồng ex-situ cũng như chưa bố trí đầy đủ các công thức thí nghiệm kỹ thuật lâm sinh (mật độ, phân bón, phương thức hỗn loài).

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục theo dõi sinh trưởng, vật hậu và khả năng thích ứng lâu dài của mô hình trồng bảo tồn tại Cam Ly cho đến giai đoạn thành rừng và ra hoa kết quả.
• Nghiên cứu công nghệ bảo quản hạt giống và quy trình nhân giống hữu tính từ hạt, kết hợp nghiên cứu công nghệ vi nhân giống (nuôi cấy mô tế bào).
• Mở rộng đánh giá đa dạng di truyền trên các quần thể Đỗ quyên lá nhọn tại các vùng phân bố khác ngoài Lâm Đồng (như Kon Tum, Lào Cai, Lai Châu) để có bức tranh toàn diện về nguồn gen loài tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Sinh thái học thực vật và Công nghệ sinh học lâm nghiệp: Cung cấp tài liệu tham khảo về phương pháp nghiên cứu cấu trúc quần thể thực vật, kiểm định liên kết loài bằng hệ số $\rho$ và ứng dụng chỉ thị phân tử SCoT/ISSR trong đánh giá nguồn gen cây rừng quý hiếm.
• Cán bộ kỹ thuật và ban quản lý các khu rừng đặc dụng, vườn quốc gia (như VQG Bidoup – Núi Bà, BQL rừng phòng hộ Sêrêpốk, Khu du lịch Tuyền Lâm): Tham khảo trực tiếp các giải pháp quy hoạch phân khu bảo tồn tại chỗ, biện pháp kỹ thuật xúc tiến tái sinh tự nhiên và định hướng bảo vệ loài Đỗ quyên lá nhọn trước các tác động du lịch và xâm hại sinh cảnh.
• Kỹ thuật viên vườn ươm và cơ sở sản xuất giống cây lâm nghiệp, cây cảnh: Áp dụng trực tiếp quy trình kỹ thuật giâm hom (loại hom, nồng độ IBA/NAA, mùa vụ, giá thể và che sáng) để nhân giống thương mại hoặc phục vụ bảo tồn chuyển chỗ.

Câu hỏi thường gặp

1. Mức độ nguy cấp của loài Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng được xác định trên cơ sở nào?
   Theo đánh giá của Nông Văn Duy và cộng sự (2014) trích trong luận án, loài được xếp ở mức Sắp nguy cấp (VU) theo các tiêu chuẩn IUCN: VU A2a; B2b; C2b (iii, iv); D2b (iii, iv). Lý do là các quần thể có diện tích phân bố nhỏ hơn 100 km², số lượng cá thể trưởng thành rất ít và đã bị suy giảm trên 50% số lượng cá thể trong vòng 10 năm do suy thoái sinh cảnh rừng.

2. Đỗ quyên lá nhọn có mối quan hệ sinh thái như thế nào với các loài cây gỗ cùng xuất hiện trong rừng tự nhiên?
   Kết quả kiểm tra liên kết loài qua hệ số $\rho$ và kiểm định $\chi^2$ (độ tin cậy 95%) trên 20 ô tiêu chuẩn cho thấy Đỗ quyên lá nhọn có mối quan hệ độc lập ngẫu nhiên ($\rho \approx 0$) với hầu hết các loài ưu thế gồm Thông 2 lá dẹt, Dẻ gai, Ngũ mạc, Chẹo tía, Diên bạch, Kha thụ nhím; riêng với loài Trâm đỏ, Đỗ quyên lá nhọn có quan hệ liên kết dương ($\rho > 0$, hỗ trợ lẫn nhau trong không gian sinh thái).

3. Kết quả phân tích di truyền bằng chỉ thị phân tử ISSR và SCoT cho thấy điều gì về nguồn gen loài này tại Lâm Đồng?
   Nghiên cứu trên 60 cá thể thuộc 3 quần thể (Bidoup, Hòn Nga, Tuyền Lâm) chỉ ra rằng Đỗ quyên lá nhọn có mức độ đa dạng di truyền ở mức thấp ($N_e$ từ 1,22 đến 1,38; $H_e$ từ 0,14 đến 0,24; $I$ từ 0,22 đến 0,36). Biến dị di truyền chủ yếu tồn tại trong nội bộ quần thể (trên 80%). Chỉ thị SCoT cho tỷ lệ phân tích đa hình cao và phản ánh sự phân hóa di truyền rõ nét hơn chỉ thị ISSR.

4. Quy trình giâm hom Đỗ quyên lá nhọn đạt kết quả tốt nhất khi áp dụng những điều kiện kỹ thuật nào?
   Luận án xác định hom cành bánh tẻ nửa hóa gỗ được xử lý bằng dung dịch chất điều hòa sinh trưởng IBA dạng nước ở nồng độ 1.000–1.500 ppm hoặc NAA 1.000 ppm mang lại tỷ lệ ra rễ đạt từ 65,0% đến 76,7%. Thời vụ giâm thích hợp nhất là tháng 4 (vụ xuân). Ở giai đoạn vườn ươm, cây con sinh trưởng tốt nhất khi được che sáng ở mức 50% trong 6 tháng đầu.

5. Mô hình trồng thử nghiệm bảo tồn chuyển chỗ tại Trạm Cam Ly ghi nhận kết quả như thế nào sau 28 tháng?
   Sau 28 tháng gây trồng trên diện tích 0,5 ha tại Trạm Cam Ly (độ cao 1.500 m, đất Latosol nâu đỏ), cây giống nhân từ hom sinh trưởng ổn định với tỷ lệ sống đạt trên 80%. Cây con thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng tương đồng tại Đà Lạt; trong đó nguồn gen Bidoup và Hòn Nga thể hiện khả năng tăng trưởng chiều cao và đường kính gốc nhỉnh hơn nguồn gen Tuyền Lâm.

Kết luận

Luận án của tác giả Lưu Thế Trung đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu đặt ra thông qua việc bổ sung các dẫn liệu thực nghiệm về đặc điểm sinh học, sinh thái, cấu trúc quần xã và đa dạng di truyền của loài Đỗ quyên lá nhọn (Rhododendron moulmainense Hook.) tại tỉnh Lâm Đồng. Công trình đã chuẩn hóa kỹ thuật nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom và chứng minh khả năng gây trồng bảo tồn chuyển chỗ của loài trên lập địa Đà Lạt qua mô hình 28 tháng tuổi. Các kết quả nghiên cứu và hệ thống giải pháp bảo tồn tại chỗ, chuyển chỗ được đề xuất là cơ sở khoa học phục vụ trực tiếp cho công tác duy trì và phát triển bền vững nguồn gen loài thực vật bản địa quý hiếm này tại khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TRÊN THẾ GIỚI 1. Nghiên cứu về chi Đỗ quyên a) Nghiên cứu về hình thái, vật hậu học và phân bố Chi Đỗ quyên có tên khoa học (Rhododendron L.) thuộc họ Đỗ quyên (Ericaceae) và được Carl Linnaeus mô tả lần đầu tiên vào năm 1753 trong Genera Plantarum. Từ năm 1848 đến 1850, Hooker đã thu thập và mô tả được 34 loài mới và thông tin chi tiết của 43 loài trong cuốn chuyên khảo có tựa đề 'Rhododendron of Sikkim Himalaya'.

Kể từ đó, nhiều loài đã được bổ sung vào danh sách và hiện có khoảng 121 đơn vị phân loại được ghi nhận ở Ấn Độ (Mao, 2010) [78]. - Về hình thái, vật hậu Khi nghiên cứu về sinh học sinh sản của 6 loài Đỗ quyên ở Hồng Kông gồm: R. Ng Sai-Chit và cộng sự (2000) [87] đã kết luận thời điểm ra hoa rộ cho tất cả các loài là cuối tháng 2 đến tháng 5. Các loài có hiện tượng bất thụ.

Số hạt trung bình hình thành trên mỗi hoa là 2 - 135 hạt và trên mỗi cây là 100 - 14. Trọng lượng hạt trung bình là 0,11 - 0,45 mg/hạt. Trong khi ở loài R. fortunei, có thời gian ra hoa là khoảng 25 ngày với vòng đời của mỗi hoa (thời gian tồn tại của mỗi hoa) là 6 ngày, hoa dạng chùm, chứa 6 đến 12 bông.

Tỷ lệ đậu quả và đậu hạt của loài này là rất thấp, tỷ lệ đậu hạt cũng bị ảnh hưởng bởi ánh sáng và độ ẩm không khí. Tương tự, Ma và cộng sự (2014) [81] đã ghi nhận thời gian ra hoa của R. cyanocarpum từ cuối tháng 3 đến tháng 5, vòng đời của hoa kéo dài 8 - 10 ngày. Bên cạnh đó loài R.

longipedicellatum thời gian ra hoa kéo dài từ cuối tháng 11 đến tháng 2 năm sau (Li và cộng sự, 2018) [73]. Cụm hoa thường có 1 - 12 hoa. Nhị từ 9 - 12 và chiều dài không đồng đều. - Về phân bố 6 Đỗ quyên có phân bố rộng, xuất hiện từ Bắc bán cầu và trải dài xuống Nam bán cầu thuộc vùng Đông Nam Á và vùng Bắc Ôxtrâylia.

Tập trung nhiều ở các nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal, vài nơi ở Châu Úc, Niu-Di-Lân và Nam Châu Phi,… (dẫn theo Nguyễn Thị Thanh Hương và cộng sự, 2009) [14]. Về đai độ cao, một số loài như R. grande có phân bố ở độ cao từ 1900- 2300m (Bharali và cộng sự (2012) [47]. Ngoài ra, Rana và cộng sự (2016) [98] khi nghiên cứu cấu trúc quần thể của loài R.

Don trong 30 ÔTC (kích thước 10x10 m) cho rằng ở độ cao 4100 m chỉ xuất hiện cây con và cây non. Trong khi ở độ cao 4000 m thì R. campanulatum là loài cây vượt tán, và mật độ của loài giảm dần từ độ cao 3900 m xuống 3700 m. Các tác giả cũng đã chỉ ra rằng, càng lên cao thì mật độ loài càng giảm.

Sự giảm mật độ có thể do lượng mưa và độ ẩm thấp. b) Nghiên cứu về sinh thái và lâm học - Về sinh thái Khi nghiên cứu hệ sinh thái của 6 loài Đỗ quyên ở Trung Quốc, Ng Sai-Chit và cộng sự (2003) [89] cho rằng loài R. farrerae là những loài phân bố phổ biến và rộng rãi, trong khi loài R. moulmainense là tương đối hạn chế, loài R.

simiarum là loài rất hiếm. Bên cạnh đó, hai loài R. farrerae đều có thể ra hoa trong vòng 18 tháng sau khi bị cháy. simsii có thể tái sinh sau khi cháy.

Thomson và cộng sự (1993) [112] cho rằng các yếu tố quan trọng cho cây con loài R. ponticum phát triển là độ dốc.