Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu một số cơ sở khoa học nhằm bảo tồn loài đỗ quyên lá nhọn rhododendron moulmainense hook f tại lâm đồng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu lâm nghiệp nghiên cứu một số cơ sở khoa học nhằm bảo tồn loài đỗ quyên lá nhọn rhododendron, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Lưu Thế Trung
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phí Hồng Hải
• Trường học: Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu khoa học bảo tồn loài đỗ quyên lá nhọn Rhododendron moulmainense tại Lâm Đồng
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TRÊN THẾ GIỚI
• 1.1.1. Nghiên cứu về chi Đỗ quyên
• 1.1.1.1. Nghiên cứu về hình thái, vật hậu
• 1.1.1.2. Nghiên cứu về phân bố
• 1.2. TẠI VIỆT NAM
• 1.2.1. Nghiên cứu về chi Đỗ quyên
• 1.2.2. Nghiên cứu về Đỗ quyên lá nhọn
• 1.3. NHẬN XÉT VÀ ĐÁNH GIÁ CHUNG
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Nghiên cứu bổ sung một số đặc điểm sinh học và lâm học cây Đỗ quyên lá nhọn ở Lâm Đồng
• 2.1.2. Nghiên cứu đa dạng di truyền giữa các quần thể và các cá thể bằng kỹ thuật phân tử ISSR và SCoT
• 2.1.3. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng giâm hom
• 2.1.4. Nghiên cứu trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng
• 2.1.5. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn nguồn gen Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Quan điểm và cách tiếp cận
• 2.2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2.3. Đặc điểm khu vực xây dựng mô hình trồng thử nghiệm
• 2.2.4. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.2.5. Phương pháp nghiên cứu bổ sung một số đặc điểm sinh học và lâm học cây Đỗ quyên lá nhọn ở Lâm Đồng
• 2.2.6. Phương pháp nghiên cứu đa dạng di truyền giữa các quần thể và các cá thể bằng kỹ thuật phân tử ISSR và SCoT
• 2.2.7. Phương pháp nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng hom
• 2.2.8. Phương pháp trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn nguồn gen Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả nghiên cứu bổ sung một số đặc điểm sinh học và lâm học cây Đỗ quyên lá nhọn ở Lâm Đồng
• 3.1.1. Đặc điểm hình thái, vật hậu
• 3.1.2. Đặc điểm phân bố và sinh thái loài Đỗ quyên lá nhọn
• 3.1.3. Đặc điểm cấu trúc rừng nơi Đỗ quyên lá nhọn phân bố
• 3.1.4. Đặc điểm tái sinh rừng tự nhiên nơi có Đỗ quyên lá nhọn phân bố
• 3.1.5. Đặc điểm đa dạng sinh học rừng nơi Đỗ quyên lá nhọn phân bố
• 3.1.6. Đa dạng di truyền của các quần thể Đỗ quyên lá nhọn
• 3.1.7. Đa dạng di truyền các quần thể và tổng thể loài Đỗ quyên lá nhọn
• 3.1.8. Quan hệ di truyền giữa các quần thể Đỗ quyên lá nhọn
• 3.1.9. Quan hệ di truyền giữa các cá thể trong các quần thể và tổng thể loài
• 3.2. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.1. Ảnh hưởng của loại thuốc bột và nồng độ thuốc bột tới tỷ lệ ra rễ, chiều dài rễ và số lượng rễ/hom Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.2. Ảnh hưởng của loại thuốc nước tới tỷ lệ ra rễ, chiều dài rễ và số lượng rễ/hom Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.3. Nồng độ thuốc nước IBA thích hợp trong nhân giống Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.4. Ảnh hưởng của thời vụ đến khả năng ra rễ của hom Đỗ quyên lá nhọn
• 3.2.5. Ảnh hưởng thành phần ruột bầu đến sinh trưởng của cây con Đỗ quyên lá nhọn trong giai đoạn vườn ươm
• 3.2.6. Ảnh hưởng của che sáng đến sinh trưởng của cây con Đỗ quyên lá nhọn trong giai đoạn vườn ươm
• 3.3. Kết quả trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn
• 3.3.1. Các biện pháp kỹ thuật áp dụng trong mô hình trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn
• 3.3.2. Kết quả trồng thử nghiệm Đỗ quyên lá nhọn
• 3.3.3. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn nguồn gen Đỗ quyên lá nhọn tại Lâm Đồng
• 3.4. Các giải pháp chung
• 3.4.1. Quy hoạch phân khu bảo tồn loài, phục hồi sinh cảnh, xúc tiến tái sinh và tăng tính đa dạng di truyền cho Đỗ quyên lá nhọn
• 3.4.2. Xây dựng các khu bảo tồn chuyển chỗ loài Đỗ quyên lá nhọn
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bảo tồn loài đỗ quyên

Nghiên cứu tập trung vào bảo tồn loài đỗ quyên, đặc biệt là loài Rhododendron moulmainense tại Lâm Đồng. Loài này đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống và khai thác quá mức. Các biện pháp bảo tồn bao gồm nghiên cứu đặc điểm sinh học, nhân giống, và xây dựng chiến lược bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh học

Rhododendron moulmainense là loài cây bụi hoặc gỗ nhỏ, thường xanh, cao từ 3-7m. Hoa lưỡng tính, màu trắng hồng, có nhiều công dụng như làm cảnh và dược liệu. Loài này phân bố ở độ cao 800-2000m, chủ yếu tại các khu rừng núi cao.

1.2. Nguy cơ tuyệt chủng

Loài đỗ quyên lá nhọn đang suy giảm nhanh chóng, với hơn 50% số lượng cá thể bị mất trong 10 năm qua. Nguyên nhân chính là do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Cần có biện pháp bảo tồn khẩn cấp để ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng.

II. Nghiên cứu khoa học

Nghiên cứu khoa học về Rhododendron moulmainense tập trung vào các khía cạnh sinh thái, di truyền, và kỹ thuật nhân giống. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm phân tích đa dạng di truyền, nhân giống bằng hom, và trồng thử nghiệm.

2.1. Đa dạng di truyền

Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật ISSR và SCoT để phân tích đa dạng di truyền của các quần thể Rhododendron moulmainense. Kết quả cho thấy mức độ đa dạng di truyền thấp, cần có biện pháp tăng cường bảo tồn nguồn gen.

2.2. Kỹ thuật nhân giống

Nghiên cứu đã xác định được kỹ thuật nhân giống bằng hom hiệu quả, sử dụng chất điều hòa sinh trưởng IBA. Tỷ lệ ra rễ và sinh trưởng của cây con được cải thiện đáng kể, mở ra hướng bảo tồn và phát triển loài.

III. Môi trường sống và địa lý Lâm Đồng

Lâm Đồng là khu vực có đa dạng sinh học cao, với nhiều loài thực vật quý hiếm, trong đó có Rhododendron moulmainense. Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm môi trường sống và phân bố địa lý của loài này.

3.1. Đặc điểm môi trường sống

Loài đỗ quyên lá nhọn phân bố chủ yếu ở các khu rừng núi cao, với độ tàn che dao động từ 0.5-0.9. Môi trường sống của loài đang bị đe dọa do hoạt động khai thác và phát triển du lịch.

3.2. Phân bố địa lý

Rhododendron moulmainense được tìm thấy tại các khu vực như Vườn Quốc gia Bidoup-Núi Bà và Hòn Nga. Nghiên cứu đã xác định được các yếu tố địa lý ảnh hưởng đến sự phân bố của loài, bao gồm độ cao và hướng phơi.

IV. Chiến lược bảo tồn

Nghiên cứu đề xuất các chiến lược bảo tồn hiệu quả cho Rhododendron moulmainense, bao gồm bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ. Các biện pháp cụ thể được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu sinh thái và di truyền.

4.1. Bảo tồn tại chỗ

Các biện pháp bảo tồn tại chỗ bao gồm quy hoạch phân khu bảo tồn, phục hồi sinh cảnh, và tăng cường tính đa dạng di truyền. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương.

4.2. Bảo tồn chuyển chỗ

Bảo tồn chuyển chỗ được đề xuất thông qua việc xây dựng các khu bảo tồn chuyên biệt và nhân giống loài trong môi trường kiểm soát. Điều này giúp giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng và bảo vệ nguồn gen quý hiếm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu bảo tồn nguồn gen thực vật bản địa quý hiếm, đặc hữu tại các hệ sinh thái núi cao đang là trọng tâm cấp thiết của sinh học bảo tồn toàn cầu trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy thoái sinh cảnh diễn ra nhanh chóng. Luận án tiến sĩ lâm nghiệp với đề tài "Nghiên cứu một số cơ sở khoa học nhằm bảo tồn loài Đỗ quyên lá nhọn (Rhododendron moulmainense Hook.) tại Lâm Đồng" do nghiên cứu sinh Lưu Thế Trung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phí Hồng Hải và PGS.TS Trần Văn Tiến tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam (2022) là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện từ sinh thái học quần thể, di truyền học phân tử đến kỹ thuật nhân sinh dưỡng và thực nghiệm phục hồi loài Đỗ quyên lá nhọn tại vùng Tây Nguyên.

                  KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG THỂ CỦA LUẬN ÁN

Về khoảng trống nghiên cứu (research gap), mặc dù chi Rhododendron L. (họ Ericaceae) có hơn 2.500 loài trên thế giới và 79 loài tại Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ, 1999; Võ Văn Chi, 2012), các nghiên cứu trước đây về Rhododendron moulmainense Hook. hầu như chỉ dừng lại ở mô tả phân loại hình thái sơ bộ hoặc phân bố đại thể (Hooker, 1856; Argent, 1998; Nguyễn Thị Thanh Hương và cộng sự, 2011). Hiện trạng suy giảm quần thể tự nhiên diễn ra vô cùng nghiêm trọng: "quần thể của loài đã suy giảm nhanh, hơn 50% trong thời gian gần đây (10 năm)... phân bố < 100 km² và hiện nay tiếp tục suy giảm số lượng cá thể trong quần thể" (Nông Văn Duy và cộng sự, 2014), khiến loài được xếp vào cấp Sắp nguy cấp (VU) theo tiêu chuẩn IUCN (VU A2a; B2b; C2b(iii,iv); D2b(iii,iv)). Chưa từng có nghiên cứu nào làm rõ cấu trúc vi sinh thái, cơ chế tương tác liên loài, mức độ đa dạng di truyền bằng chỉ thị phân tử chức năng hay công nghệ nhân giống sinh dưỡng chuẩn hóa phục vụ bảo tồn loài này tại Việt Nam.

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Đặc trưng cấu trúc tầng tán, tái sinh tự nhiên và mối tương quan sinh thái liên loài của R. moulmainense tại Lâm Đồng diễn ra theo quy luật nào?
2. Mức độ biến dị và cấu trúc phân hóa di truyền giữa các quần thể bị chia cắt địa hình phản ánh mức độ suy thoái nguồn gen ra sao?
3. Các chất điều hòa sinh trưởng (Auxin: IBA, NAA) và điều kiện vi khí hậu vườn ươm chi phối như thế nào đến khả năng sinh rễ vô tính của hom cành?
4. Khả năng thích ứng và sinh trưởng ban đầu của loài trong mô hình bảo tồn chuyển chỗ (ex situ) có tính khả thi thực tiễn không?

Khung lý thuyết (theoretical framework) của công trình được định vị dựa trên: Lý thuyết di truyền bảo tồn (Conservation Genetics Theory - Frankham và cộng sự, 2002), Lý thuyết vi sinh cảnh và phân hóa ổ sinh thái (Ecological Niche Theory - Hutchinson, 1957), Lý thuyết động lực học quần thể phân mảnh trên các "đảo sinh thái núi cao" (Sky Island Metapopulation Dynamic - MacArthur & Wilson, 1967; Levins, 1969) và Nguyên lý cấu trúc diễn thế rừng nhiệt đới (Daniel Marmillod, 1982; Thái Văn Trừng, 1978).

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện đồng bộ tại 3 vùng phân bố tự nhiên trọng điểm thuộc tỉnh Lâm Đồng: Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà (13 ô tiêu chuẩn - OTC), Khu du lịch Hồ Tuyền Lâm (2 OTC) và Khu vực Hòn Nga thuộc Ban quản lý rừng phòng hộ Sêrêpốk (5 OTC). Toàn bộ 20 OTC điển hình (diện tích 500 m²/ô, tổng diện tích điều tra 10.000 m²), phân tích 60 mẫu DNA đại diện và khảo nghiệm mô hình bảo tồn chuyển chỗ quy mô 0,5 ha tại Trạm Thực nghiệm Lâm nghiệp Cam Ly (Đà Lạt) trong khung thời gian từ năm 2017 đến 2021.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận chi Rhododendron phân bố chủ yếu ở vùng núi cao Á nhiệt đới và ôn đới ẩm. Các nghiên cứu về sinh học sinh sản của Ng Sai-Chit và cộng sự (2000) tại Hồng Kông trên 6 loài Đỗ quyên chỉ ra hiện tượng bất thụ tự nhiên và tỷ lệ đậu quả phụ thuộc chặt chẽ vào bức xạ ánh sáng và độ ẩm vi khí hậu. Về mặt lâm học, Bharali và cộng sự (2012) tại Ấn Độ khảo sát loài R. grande và R. arboreum ghi nhận khả năng tái sinh tự nhiên đạt mật độ cao (từ 1.152 đến 1.422 cây/ha theo Paul và cộng sự, 2019). Ngược lại, đối với R. moulmainense, Jin và cộng sự (2015) và Yue và cộng sự (2019) tại miền Nam Trung Quốc phát hiện loài có mật độ tự nhiên rất thấp, chỉ xuất hiện rải rác trong các lâm phần có độ tàn che cao (>0,8), dẫn tới áp lực đào thải cây con tự nhiên rất lớn.

Về di truyền quần thể, các nghiên cứu quốc tế sử dụng chỉ thị phân tử như AFLP, RAPD, SSR trên các loài Đỗ quyên phân bố rộng (như R. concinnum - Zhao và cộng sự, 2012b; R. simsii - Wang và cộng sự, 2019) đều chỉ ra mức độ đa dạng di truyền cao ($PPL = 91,22% - 99,8%$; chỉ số Shannon $I = 0,64 - 1,917$; mức dị hợp tử mong đợi $H_e > 0,60$) với trên 84% biến dị di truyền nằm trong nội bộ quần thể. Ngược lại, các loài nguy cấp, phân bố hẹp như R. giganteum (Wu và cộng sự, 2014) lại cho thấy sự nghèo nàn di truyền ($PPL = 66,67%$; $I = 0,358$; $H_e = 0,240$).

                      SO SÁNH VỊ THẾ NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ

Tại Việt Nam, các công trình trước đây của Võ Văn Chi và Dương Tiến Đức (1978), Phạm Hoàng Hộ (1999), Nguyễn Thị Thanh Hương và cộng sự (2009, 2012b), Nguyễn Hoàng Nghĩa (2020) chủ yếu dừng lại ở danh lục phân loại thực vật học. Nghiên cứu nhân giống vô tính của Nguyễn Xuân Khoa (2010) bước đầu thử nghiệm giâm hom R. moulmainense bằng IBA nhưng chưa chuẩn hóa quy trình giá thể, che sáng và đánh giá di truyền nguồn vật liệu mẹ. Luận án của Lưu Thế Trung định vị chính xác khoảng trống học thuật này bằng cách thiết lập một chu trình nghiên cứu khép kín: từ phân tích quy luật phân bố sinh thái, giải mã biến dị di truyền chức năng, đột phá công nghệ giâm hom tối ưu đến thực nghiệm bảo tồn chuyển chỗ trên thực địa.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào Lý thuyết di truyền bảo tồn (Conservation Genetics Theory) bằng việc chứng minh hiện tượng "nghẽn cổ chai di truyền" (genetic bottleneck) và phân hóa ngẫu nhiên do trôi dạt di truyền (genetic drift) xảy ra mạnh mẽ trên các quần thể thực vật cổ đặc hữu bị chia cắt tại các đỉnh núi lửa cổ Tây Nguyên. Kết quả phân tích chỉ số dị hợp tử mong đợi ($H_e$) và chỉ số đa dạng Shannon ($I$) của R. moulmainense tại Bidoup, Tuyền Lâm và Hòn Nga ở mức thấp hơn đáng kể so với mức trung bình của chi Rhododendron ở lục địa Đông Á.

Đồng thời, luận án bổ sung luận cứ thực nghiệm cho Lý thuyết ổ sinh thái (Ecological Niche Theory - Hutchinson) khi xác định R. moulmainense là loài cây chịu bóng cục bộ ở giai đoạn non nhưng đòi hỏi bức xạ ánh sáng tán xạ để phân hóa mầm hoa ở tuổi trưởng thành. Tác giả chỉ ra quy luật phân bố chọn lọc vi địa hình: loài chỉ ưu tiên chiếm lĩnh các sườn dốc phía Tây có độ dốc dưới 15°, nơi nhận lượng nhiệt và bức xạ buổi chiều phù hợp với khả năng quang hợp và thích nghi sinh lý của họ Ericaceae nhiệt đới núi cao.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 4 khối lý thuyết sinh học - sinh thái:

Điểm sáng tạo phân tích nằm ở việc kết hợp trắc lượng sinh thái định lượng (phương pháp kiểm định mối quan hệ độc lập liên loài dựa trên tiêu chuẩn $\rho$ và $\chi^2$ của Bảo Huy, 2017) với công nghệ phân tử SCoT (Start Codon Targeted polymorphism). Cách tiếp cận này giúp phân định ranh giới điều kiện sinh thái (boundary conditions) của loài: không cạnh tranh trực tiếp với các loài ưu thế tầng cao mà tồn tại nhờ cơ chế cộng sinh và liên kết sinh thái dương với các loài cây lá rộng bản địa đặc trưng.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan khoa học thực chứng (positivism) với thiết kế nghiên cứu thực nghiệm đa tầng (multi-level empirical design), kết hợp điều tra sinh thái học thực địa với phân tích sinh học phân tử phòng thí nghiệm và khảo nghiệm lâm sinh học so sánh có đối chứng (Randomized Complete Block Design - RCBD).

                            SƠ ĐỒ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý số liệu tuân thủ các chuẩn mực quốc tế nghiêm ngặt:

• Thu thập mẫu di truyền: Tại mỗi vùng sinh thái (Bidoup, Tuyền Lâm, Hòn Nga), 20 cá thể trưởng thành sinh trưởng khỏe mạnh, cách nhau tối thiểu 50m được lấy mẫu lá bánh tẻ, bảo quản tức thì trong silica gel nguyên sinh chống biến tính DNA.
• Phân tích đất: Mẫu đất phẫu diện được phân tích theo Tiêu chuẩn Quốc gia (TCVN 5979:2007 cho pHKCl, TCVN 8941:2011 cho chất hữu cơ tổng số, TCVN 6498:1999 cho đạm tổng số, TCVN 8940:2011 cho lân tổng số, TCVN 8569:2010 cho Cation trao đổi Ca²⁺, Mg²⁺).
• Quy trình giâm hom chuẩn hóa: "Hom cắt cách nách mầm 0,5cm, dài từ 5 - 7cm, mỗi hom để từ 2 - 3 chồi ngủ hoặc lá, các lá cắt từ 1/2 đến 3/4 diện tích lá. Xử lý hom: hom được xử lý bằng dung dịch khử trùng Viben-C50 WP nồng độ 5% trong thời gian 10 phút. Giá thể giâm hom: 100% cát sạch, khử trùng bằng Viben-C50 WP trước 1 - 3 ngày giâm hom... trước khi giâm hom tưới giá thể đảm bảo độ ẩm 75% - 80%."

Data và phân tích

Số liệu lâm học và sinh trưởng vườn ươm được xử lý bằng phân tích phương sai đơn yếu tố và đa yếu tố (ANOVA) kết hợp kiểm định DUNCAN trên phần mềm SPSS 20.0 và phần mềm Excel. Cấu trúc tổ thành rừng được lượng hóa thông qua chỉ số giá trị quan trọng:

$$IV% = \frac{N% + G%}{2}$$

Trong đó $N%$ là tỷ lệ phần trăm số cá thể và $G%$ là tỷ lệ phần trăm tiết diện ngang của loài $i$ so với tổng lâm phần. Mối quan hệ liên loài được kiểm định qua hệ số tương quan $\rho$ kết hợp tiêu chuẩn Chi-bình phương ($\chi^2$) ở mức ý nghĩa $p < 0,05$. Phân tích phương sai phân tử (AMOVA) và cây phân loại di truyền (UPGMA Dendrogram) được tính toán trên ma trận khoảng cách di truyền Nei (1978).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                  TÓM TẮT 4 PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN

1. Phát hiện quy luật vi lập địa và phân hóa sinh thái: Tác giả khẳng định: "Đỗ quyên lá nhọn có phân bố chủ yếu tập trung nhiều ở hướng phơi phía Tây, độ dốc dưới 15°, độ tàn che của lâm phần dao động từ 0,5 - 0,9. Đỗ quyên lá nhọn có quan hệ ngẫu nhiên với Thông 2 lá dẹt, Dẻ gai, Ngũ mạc, Chẹo tía, Diên bạch, Kha thụ nhím và có quan hệ dương với Trâm đỏ". Đây là phát hiện sinh thái cốt lõi giải thích vì sao loài không tái sinh phân tán trên toàn lâm phần mà chỉ tập trung thành các vạt nhỏ dưới tán rừng hỗn giao lá rộng - lá kim ẩm.

2. Nghẽn cổ chai di truyền và ưu thế của chỉ thị SCoT: Kết quả phân tích phân tử khẳng định mức độ đa dạng di truyền của R. moulmainense tại Lâm Đồng ở mức thấp so với các loài cùng chi trên thế giới. Kỹ thuật SCoT gắn liền với vùng khởi đầu dịch mã ATG chứng minh khả năng phản ánh biến dị di truyền chức năng chính xác và ổn định hơn hẳn chỉ thị ISSR ngẫu nhiên, mở ra công cụ hữu hiệu trong giám sát gen thực vật nguy cấp.

3. Giải mã cơ chế sinh rễ vô tính của hom cành: Hom cành tự nhiên của Đỗ quyên chứa các chất ức chế và hàm lượng mô sẹo hóa gỗ cao khiến tỷ lệ ra rễ ở nghiệm thức đối chứng (không xử lý hormone) đạt xấp xỉ 0%. Khi xử lý bằng dung dịch IBA nồng độ 1.000 - 1.500 ppm hoặc bột IBA 1% - 2%, tỷ lệ ra rễ đạt đỉnh trên 70%, rễ phát triển từ 5 - 8 rễ/hom với chiều dài rễ trung bình > 3,5 cm sau 90 ngày giâm. Thời vụ giâm cành vào tháng 4 (đầu mùa mưa) và tháng 9 cho hiệu quả cao nhất nhờ sự hài hòa giữa nhiệt độ (18 - 22°C) và độ ẩm không khí (>80%).

4. Chuẩn hóa giá thể và chế độ che sáng: Ở giai đoạn vườn ươm, chế độ che sáng 50% bằng lưới đen tạo môi trường quang sinh học tối ưu, ngăn ngừa hiện tượng quang ức chế (photoinhibition) làm cháy đọt non. Hỗn hợp ruột bầu đất mặt giàu mùn kết hợp phân vi sinh giúp cây con đạt chiều cao xuất vườn 25 - 30 cm sau 12 tháng. Khảo nghiệm tại Trạm Cam Ly sau 28 tháng trồng thử nghiệm chứng minh tỷ lệ sống vượt 85%, cây con phân cành cấp 1 mạnh mẽ.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết sinh học: Bổ sung dẫn liệu giải phẫu hình thái, vật hậu học (hoa nở rộ tháng 3-4, quả chín mở vách tháng 5-7) và bản đồ đa dạng di truyền của chi Rhododendron tại điểm cực Nam của dải phân bố địa lý Đông Nam Á.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình ứng dụng song song hai hệ chỉ thị ISSR và SCoT kết hợp phần mềm sinh học phân tử trong đánh giá nguồn gen cây rừng bản địa.
• Về ứng dụng thực tiễn: Chuyển giao quy trình nhân giống bằng giâm hom với hệ số nhân giống cao, hạ giá thành sản xuất cây giống phục vụ trồng rừng cảnh quan đô thị cao nguyên và bảo tồn nguồn gen dược liệu quý.
• Về chính sách lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học xác đáng để Ban quản lý Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà và Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Lâm Đồng khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các tiểu khu có R. moulmainense phân bố, đưa loài vào danh mục ưu tiên bảo tồn nguồn gen cấp tỉnh và quốc gia.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn không gian & kích thước mẫu: Mẫu nghiên cứu di truyền mới dừng lại ở 60 cá thể phân bố tại 3 tiểu vùng thuộc tỉnh Lâm Đồng, chưa bao quát các quần thể phân bố tự nhiên khác tại Bắc Tây Nguyên (Ngọc Linh - Kon Tum) hay dãy Hoàng Liên Sơn (Lào Cai, Lai Châu).
• Giới hạn kỹ thuật nhân giống: Luận án mới tập trung chuyên sâu vào phương pháp nhân giống vô tính bằng giâm hom, chưa thực hiện đầy đủ các thí nghiệm nhân giống in vitro (nuôi cấy mô tế bào chồi/lá) và xử lý hạt nảy mầm hữu tính do hạt quá nhỏ ($1.000 \text{ hạt} = 0,128 \text{ g}$) và tỷ lệ lép hạt tự nhiên cao.
• Giới hạn thời gian khảo nghiệm: Mô hình rừng trồng bảo tồn chuyển chỗ mới được theo dõi, đánh giá trong chu kỳ 28 tháng đầu đời, chưa phản ánh trọn vẹn động thái tăng trưởng tầng tán khi cây bước vào giai đoạn thành thục sinh sản và ra hoa kết quả ngoài thực địa.

Định hướng nghiên cứu tiếp theo:

1. Mở rộng giải trình tự toàn bộ hệ gen lục lạp (Chloroplast Genome Sequencing) để phân tích phát sinh chủng loại chi tiết loài R. moulmainense trong mối tương quan với hệ thực vật Đỗ quyên Đông Á.
2. Hoàn thiện công nghệ nhân giống invitro tạo phôi soma quy mô công nghiệp.
3. Nghiên cứu sâu về thành phần hóa thực vật (phytochemistry) và các hoạt chất dược lý thứ cấp (chữa lao phổi, giảm đau, tiêu viêm) từ dịch chiết lá và hoa.
4. Xây dựng mô hình vi sinh vật cộng sinh vùng rễ (nấm rễ nội cộng sinh Ericoid Mycorrhizae) nhằm nâng cao sức chống chịu của cây con khi đưa ra trồng phục hồi rừng sau nương rẫy.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án cung cấp bộ cơ sở dữ liệu định lượng gốc hoàn chỉnh nhất tại Việt Nam về loài R. moulmainense, tạo tiền đề trích dẫn quan trọng cho các công trình nghiên cứu sau đại học về lâm sinh học nhiệt đới, sinh học phân tử và bảo tồn đa dạng sinh học rừng núi cao.
• Tác động ngành và kinh tế sinh thái: Cung cấp giải pháp kỹ thuật nhân giống hàng loạt cây Đỗ quyên lá nhọn chất lượng cao phục vụ ngành du lịch sinh thái, thiết kế cảnh quan đô thị đặc thù tại Đà Lạt và các khu nghỉ dưỡng sinh thái cao nguyên.
• Chính sách bảo tồn tài nguyên: Đóng góp luận cứ kỹ thuật để Chi cục Kiểm lâm Lâm Đồng xây dựng kế hoạch hành động bảo tồn các loài thực vật nguy cấp thuộc họ Ericaceae giai đoạn 2025–2030, định hướng thiết lập các Khu bảo vệ sinh cảnh vi mô (Micro-reserves).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà khoa học lâm nghiệp: Tiếp cận hệ thống phương pháp luận phối hợp giữa trắc lượng lập địa, sinh thái học liên loài và chỉ thị phân tử SCoT/ISSR.
• Ban quản lý rừng đặc dụng & Vườn Quốc gia: Sở hữu bản đồ tọa độ phân bố sinh cảnh, công thức thành phần loài đồng hành và giải pháp xúc tiến tái sinh tự nhiên chuẩn xác tại Bidoup – Núi Bà và Hòn Nga.
• Doanh nghiệp lâm nghiệp & Vườn ươm giống: Ứng dụng ngay quy trình kỹ thuật giâm hom đạt tỷ lệ sống trên 70% bằng thuốc IBA với chi phí đầu tư thấp.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ NN&PTNT, Sở NN&PTNT): Sử dụng các số liệu khoa học để hoàn thiện khung chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với bảo tồn nguồn gen thực vật bản địa quý hiếm.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Di truyền Bảo tồn (Conservation Genetics Theory) trên hệ thực vật cổ đặc hữu Đông Nam Á bằng việc làm sáng tỏ mức độ đa dạng di truyền thấp ($H_e < 0,22$; $PPL < 65%$) do hiện tượng trôi dạt di truyền và cô lập địa lý trên các đảo sinh thái núi cao (sky islands), bác bỏ giả định cho rằng các loài cây gỗ nhỏ vùng cận nhiệt đới luôn duy trì mức đa dạng nội quần thể cao.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (Nguyễn Xuân Khoa, 2010; Nông Văn Duy, 2014) chỉ khảo sát đơn lẻ một vài chỉ tiêu lâm học hoặc giâm cành đơn giản, luận án đã:

• Tích hợp đồng thời kỹ thuật phân tử SCoT (nhắm trúng vùng gen chức năng) và ISSR trên 60 cá thể.
• Ứng dụng mô hình trắc lượng toán học sinh thái xác định tương quan liên loài ($\rho$ và $\chi^2$) trên 20 OTC chuẩn hóa (10.000 m²).

3. Phát hiện sinh thái nào mang tính bất ngờ nhất?

Phát hiện bất ngờ nhất là R. moulmainense không hề cạnh tranh gay gắt với các loài cây lá kim vượt tán như Thông 2 lá dẹt (Pinus krempfii) mà thể hiện mối quan hệ liên kết sinh thái dương mật thiết với loài Trâm đỏ (Syzygium zeylanicum), chứng minh cấu trúc vi sinh thái rừng thường xanh tại Bidoup có sự phân tầng sinh thái tương hỗ hoàn hảo, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho Đỗ quyên sinh trưởng dưới tán che 0,5 - 0,9.

4. Quy trình nhân giống có tính lặp lại (replication protocol) như thế nào?

Quy trình giâm hom được chuẩn hóa tuyệt đối: Cắt cành bánh tẻ nửa hóa gỗ (dài 5-7 cm, giữ 2-3 chồi ngủ, cắt bớt 1/2-3/4 phiến lá) $\rightarrow$ Khử trùng Viben-C 50WP (5% trong 10 phút) $\rightarrow$ Xử lý gốc hom bằng IBA nồng độ 1.000 - 1.500 ppm (hoặc bột 1% - 2%) $\rightarrow$ Cắm trên giá thể 100% cát sạch vô trùng $\rightarrow$ Duy trì ẩm độ 75%-80% trong nhà kính che sáng 50% vào tháng 4 hoặc tháng 9 $\rightarrow$ Rễ hình thành đồng loạt sau 90 ngày với tỷ lệ thành công >70%.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (10-year research agenda)?

• Giai đoạn 1 (Năm 1 - 3): Hoàn thiện bản đồ giải trình tự gen lục lạp và thiết lập ngân hàng mô vô tính in vitro.
• Giai đoạn 2 (Năm 4 - 6): Thử nghiệm phục hồi sinh cảnh quy mô 10 ha tại vùng lõi Bidoup Núi Bà kết hợp cấy nấm rễ nội cộng sinh Ericoid Mycorrhizae.
• Giai đoạn 3 (Năm 7 - 10): Chiết xuất, tinh sạch hoạt chất y sinh và thương mại hóa cây giống bản địa phục vụ phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững Tây Nguyên.

---

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của Lưu Thế Trung đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu đề ra với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính then chốt:

1. Xác lập hệ thống cơ sở sinh thái học vi mô: Làm sáng tỏ quy luật phân bố của Đỗ quyên lá nhọn phụ thuộc chặt chẽ vào sườn phơi phía Tây, độ dốc thoải (<15°), độ tàn che 0,5 - 0,9 và mối tương quan sinh thái dương với Trâm đỏ.
2. Lượng hóa mức độ suy thoái di truyền: Xác định hiện trạng đa dạng di truyền thấp của loài tại Lâm Đồng bằng chỉ thị SCoT và ISSR, cung cấp bằng chứng thực nghiệm về sự nghẽn cổ chai di truyền do phân mảnh sinh cảnh.
3. Đột phá quy trình công nghệ nhân sinh dưỡng: Xây dựng thành công quy trình kỹ thuật giâm hom bằng IBA (1.000 - 1.500 ppm trên cát sạch) đạt tỷ lệ ra rễ trên 70%, giải quyết triệt để rào cản nhân giống tự nhiên của loài.
4. Chuẩn hóa kỹ thuật lập địa và vi khí hậu vườn ươm: Xác định chế độ che sáng 50% và thành phần ruột bầu tối ưu cho cây con xuất vườn sau 12 tháng sinh trưởng.
5. Thực nghiệm thành công mô hình bảo tồn chuyển chỗ: Mô hình khảo nghiệm 0,5 ha tại Cam Ly sau 28 tháng đạt tỷ lệ sống trên 85%, đặt nền móng vững chắc cho chiến lược bảo tồn tích hợp in situ và ex situ loài Rhododendron moulmainense Hook. tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TRÊN THẾ GIỚI 1. Nghiên cứu về chi Đỗ quyên a) Nghiên cứu về hình thái, vật hậu học và phân bố Chi Đỗ quyên có tên khoa học (Rhododendron L.) thuộc họ Đỗ quyên (Ericaceae) và được Carl Linnaeus mô tả lần đầu tiên vào năm 1753 trong Genera Plantarum. Từ năm 1848 đến 1850, Hooker đã thu thập và mô tả được 34 loài mới và thông tin chi tiết của 43 loài trong cuốn chuyên khảo có tựa đề 'Rhododendron of Sikkim Himalaya'.

Kể từ đó, nhiều loài đã được bổ sung vào danh sách và hiện có khoảng 121 đơn vị phân loại được ghi nhận ở Ấn Độ (Mao, 2010) [78]. - Về hình thái, vật hậu Khi nghiên cứu về sinh học sinh sản của 6 loài Đỗ quyên ở Hồng Kông gồm: R. Ng Sai-Chit và cộng sự (2000) [87] đã kết luận thời điểm ra hoa rộ cho tất cả các loài là cuối tháng 2 đến tháng 5. Các loài có hiện tượng bất thụ.

Số hạt trung bình hình thành trên mỗi hoa là 2 - 135 hạt và trên mỗi cây là 100 - 14. Trọng lượng hạt trung bình là 0,11 - 0,45 mg/hạt. Trong khi ở loài R. fortunei, có thời gian ra hoa là khoảng 25 ngày với vòng đời của mỗi hoa (thời gian tồn tại của mỗi hoa) là 6 ngày, hoa dạng chùm, chứa 6 đến 12 bông.

Tỷ lệ đậu quả và đậu hạt của loài này là rất thấp, tỷ lệ đậu hạt cũng bị ảnh hưởng bởi ánh sáng và độ ẩm không khí. Tương tự, Ma và cộng sự (2014) [81] đã ghi nhận thời gian ra hoa của R. cyanocarpum từ cuối tháng 3 đến tháng 5, vòng đời của hoa kéo dài 8 - 10 ngày. Bên cạnh đó loài R.

longipedicellatum thời gian ra hoa kéo dài từ cuối tháng 11 đến tháng 2 năm sau (Li và cộng sự, 2018) [73]. Cụm hoa thường có 1 - 12 hoa. Nhị từ 9 - 12 và chiều dài không đồng đều. - Về phân bố 6 Đỗ quyên có phân bố rộng, xuất hiện từ Bắc bán cầu và trải dài xuống Nam bán cầu thuộc vùng Đông Nam Á và vùng Bắc Ôxtrâylia.

Tập trung nhiều ở các nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal, vài nơi ở Châu Úc, Niu-Di-Lân và Nam Châu Phi,… (dẫn theo Nguyễn Thị Thanh Hương và cộng sự, 2009) [14]. Về đai độ cao, một số loài như R. grande có phân bố ở độ cao từ 1900- 2300m (Bharali và cộng sự (2012) [47]. Ngoài ra, Rana và cộng sự (2016) [98] khi nghiên cứu cấu trúc quần thể của loài R.

Don trong 30 ÔTC (kích thước 10x10 m) cho rằng ở độ cao 4100 m chỉ xuất hiện cây con và cây non. Trong khi ở độ cao 4000 m thì R. campanulatum là loài cây vượt tán, và mật độ của loài giảm dần từ độ cao 3900 m xuống 3700 m. Các tác giả cũng đã chỉ ra rằng, càng lên cao thì mật độ loài càng giảm.

Sự giảm mật độ có thể do lượng mưa và độ ẩm thấp. b) Nghiên cứu về sinh thái và lâm học - Về sinh thái Khi nghiên cứu hệ sinh thái của 6 loài Đỗ quyên ở Trung Quốc, Ng Sai-Chit và cộng sự (2003) [89] cho rằng loài R. farrerae là những loài phân bố phổ biến và rộng rãi, trong khi loài R. moulmainense là tương đối hạn chế, loài R.

simiarum là loài rất hiếm. Bên cạnh đó, hai loài R. farrerae đều có thể ra hoa trong vòng 18 tháng sau khi bị cháy. simsii có thể tái sinh sau khi cháy.

Thomson và cộng sự (1993) [112] cho rằng các yếu tố quan trọng cho cây con loài R. ponticum phát triển là độ dốc. Tương tự, Mamgain và cộng sự (2018) [77] cũng đã chỉ ra rằng các yếu tố môi trường có ảnh hưởng đến sự phân bố của loài R. arboreum là nhiệt độ và lượng mưa.

- Về lâm học Khi nghiên cứu ảnh hưởng của độ cao đến cấu trúc quần thể và tái sinh tự nhiên của 2 loài R. grande trong rừng lá rộng ôn đới Ấn Độ, Bharali và cộng sự (2012) [47] đã cho rằng khả năng tái sinh của 2 loài là khá tốt. Khả năng tái sinh đối với loài R. grande này tại các khu vực nghiên cứu lần lượt là 143 cây/ha và 93 cây/ha tại Shagong; 140 cây/ha và 223 cây/ha tại Hanuman Camp; 110 cây/ha và 70 cây/ha tại Yarlung.

Tương tự, Rana và 7 cộng sự (2016) [98] nghiên cứu loài Đỗ quyên R. Don tại khu bảo tồn Manaslu, Nepal đã kết luận đây loài chiếm ưu thế với giá trị IVI cao nhất và mật độ là 140 cây/ha trong quần thể này. Ngoài ra, Paul và cộng sự (2019) [93] đã tiến hành nghiên cứu cấu trúc quần thể và khả năng tái sinh của các loài Đỗ quyên trên 50 OTC (10 m x 10 m) trong rừng hỗn giao lá rộng ôn đới tại Ấn Độ. Kết quả cho thấy loài R.

arboreum có mật độ tái sinh cao nhất với 1422 cá thể/ha; tiếp theo là loài R. delavayi là 1236 cá thể/ha và loài R. kesangiae là 1152 cá thể/ha, thấp nhất là loài R. barbatum với 16 cá thể/ha.

c) Nghiên cứu đa dạng di truyền và giá trị nguồn gen các loài Đỗ quyên - Đánh giá đa dạng di truyền giữa các loài Trong những năm qua, một số kỹ thuật phân tích đa dạng di truyền như RAPD, ISSR, AFLP,… đã được ứng dụng rộng rãi để đánh giá đa dạng di truyền đối với các dòng và giống Đỗ quyên. Hiện nay khá nhiều chỉ thị phân tử được sử dụng thành công để đánh giá mối quan hệ di truyền (Abraha và cộng sự, 2016) và đa dạng di truyền của các loài thực vật trong tự nhiên (Mokhtari và cộng sự, 2013; Brandao và cộng sự, 2015). Ở các loài Đỗ quyên, nhiều chỉ thị phân tử đã được sử dụng để phân tích mối quan hệ và đa dạng di truyền, như RAPD, ISSR (Liu và cộng sự, 2012), SSR (Li và cộng sự, 2015) và AFLP (Tikhonova và cộng sự, 2012). Năm 2000, khi đánh giá biến dị di truyền của 6 loài Đỗ quyên gồm: R.

simsii, Ng Sai-Chit và cộng sự (2000) [88] ghi nhận mức độ biến dị di truyền tương tự nhau, với HT dao động từ 0,209 đến 0,386 và AT dao động từ 2,4 đến 4,1. Tuy nhiên cấu trúc di truyền rất khác nhau giữa các loài, với FST dao động từ 0,056 đến 0,393. simiarum có sự khác biệt di truyền cao và có khác biệt về địa lý. Trong khi đó, 3 loài R.

simsii có sự phân hóa thấp và ít hoặc không sự khác biệt về địa lý. Tương tự, Zhao và cộng sự (2012a) [127] đã sử dụng kỹ thuật AFLP để phân tích sự biến dị di truyền ở 22 quần thể của 5 loài Đỗ quyên ở núi Qinling, Trung Quốc. Kết quả cho thấy cả năm loài đều có mức độ đa dạng di truyền cao, với tỷ lệ locus đa 8 hình (PPL) dao động từ 87,2 đến 99,8%; số lượng alen hữu hiệu (Ne) từ 1,4205 đến 1,9957 và chỉ số Shannon (I) từ 0,4286 đến 0,6921. Trong khi sự đa dạng gen Nei (H) dao động từ 0,2711 đến 0,4989, mức độ biến dị di truyền của 5 loài tương tự nhau, với Hs và Ht lần lượt nằm trong khoảng từ 0,2253 đến 0,4041 và từ 0,2400 đến 0,4994.

Sự khác biệt giữa các quần thể là thấp, với hệ số khác biệt gen (Gst) là 0,0923, chiếm 90,8%. - Đánh giá đa dạng di truyền giữa các quần thể trong loài Zhao và cộng sự (2012b) [128] sử dụng kỹ thuật AFLP để đánh giá đa dạng di truyền của 7 quần thể của loài R. Concinnum, kết quả cho thấy loài có đa dạng di truyền cao ở cả hai cấp độ loài (với PPL = 91,22%, I = 0,7217, h = 0,5095) và mức quần thể (PPL = 77,56%, I = 0,6409, h = 0,4725). Hệ số khác biệt gen giữa các quần thể (Gst) là 0,0726, cho thấy 92,74% biến dị di truyền xảy ra trong quần thể.

Trong khi đó, Wu và cộng sự, 2014) [119] khi đánh giá đa dạng di truyền và cấu trúc quần thể loài R. giganteum bằng kỹ thuật AFLP đã cho thấy sự đa dạng di truyền thấp ở cấp độ loài với PPL = 66.67%, h = 0,240, I = 0,358 và sự khác biệt di truyền thấp với Gst = 0,110 giữa hai quần thể. Xu và cộng sự (2017b) [122] đã phân tích đa dạng di truyền của 135 mẫu Đỗ quyên R. nivale cho thấy loài có đa dạng di truyền cao ở cấp loài với (PPL = 85,71%, I = 0,4151, h = 0,273), nhưng thấp ở cấp độ quần thể (PPL = 62,26%, I = 0,2803, h = 0,1841).

Kết quả phân tích cũng cho thấy không có mối tương quan đáng kể giữa khoảng cách di truyền và khoảng cách địa lý giữa các quần thể R. arboreum, kết quả phân tích đa dạng di truyền quần thể của 35 mẫu cho thấy tính đa dạng di truyền tương đối cao ở các quần thể ôn đới (Ht = 0,21; Nm = 1,13) so với các loài Đỗ quyên nhiệt đới (Kuttapetty và cộng sự, 2014) [70]. Phân tích cấu trúc gen quần thể các tác giả cho rằng địa hình chia cắt phức tạp của núi Jinggangshan có thể là nguyên nhân tạo ra tình trạng này. simsii Planch tại Trung Quốc, Wang và cộng sự (2019) [114] đã sử dụng 29 chỉ thị microsatellite để phân tích đa dạng di truyền 8 quần thể.

Kết quả cho thấy R. simsii có mức độ đa dạng di truyền cao ở cấp độ loài (He: 0,64-0,79; Ho: 0,71-0,94; I = 1,917; h = 0,826), và 84,4% biến dị di 9 truyền chủ yếu được duy trì trong quần thể, trong khi sự biến động giữa các quần thể chỉ chiếm 15,6%. Tóm lại, các kết quả về phân tích đa dạng di truyền đối với một số loài Đỗ quyên đều chỉ ra rằng sự đa dạng di truyền ở cấp loài và cấp quần thể cao hay thấp là phụ thuộc vào từng loài và khu vực phân bố của chúng. Cho đến nay đã có nhiều phương pháp nghiên cứu về di truyền các cá thể và quần thể trên các loài Đỗ quyên khác nhau, nhưng chưa có công trình nghiên cứu nào sử dụng kỹ thuật ISSR và SCoT trên đối tượng Đỗ quyên lá nhọn.

- Đánh giá về giá trị nguồn gen một số loài Đỗ quyên Theo Paul và cộng sự (2005) [92] cho rằng các loài Đỗ quyên ở Ấn Độ có giá trị về mặt thẩm mỹ, có hương thơm, có thể dùng làm dược liệu. Ngoài ra, ở Nepal hoa của loài R. arboreum được ủ để làm rượu và có hiệu quả trong điều trị tiêu chảy và kiết lỵ, lá non được nghiền thành bột để đắp lên trán nhằm giảm đau đầu; loài R. campanulatum được dùng để chữa cảm lạnh và thoát vị đĩa đệm, chữa bệnh thấp khớp mãn tính, bệnh giang mai; loài R.

cinnabarium được dùng làm hương vị, còn loài R.