Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài Trên cơ sở phát triển nông nghiệp, nhất là giai đoạn hiện nay, nhiều quốc gia đã có những nghiên cứu và ứng dụng thành công đối với nhiều giống cây trồng và áp dụng các biện pháp kỹ thuật tiên tiến để không những nâng cao năng suất, chất lượng nông sản mà còn là cơ sở cho việc phát triển nền kinh tế đất nước. Nghiên cứu và phát triển cây trồng nhằm nâng cao năng suất sản lượng nông sản là một vấn đề quan trọng trong sản suất nông nghiệp, nhất là nước ta có gần 80% dân số sống dựa trên sản xuất nông nghiệp. Trong sản xuất cà chua, giống có vai trò rất quan trọng góp phần nâng cao năng suất và sản lượng. Với cây cà chua ở Việt Nam, ta có bộ giống được chọn tạo ra khá phong phú.
Trong những năm qua Bộ Nông nghiệp và PTNT đã xét, công nhận được nhiều giống cà chua mới cho năng suất chất lượng cao đã được công nhận giống quốc gia đang được trồng trên một số vùng chuyên canh ở nước ta như: Công ty Trang Nông có giống TN129, TN386, TN148, TN 52, TN54. Công ty Hoa Sen có giống VL 2910, VL 2922, VL 2000, VL 2004, GS 1200. Viện nghiên cứu rau quả TW chọn tạo ra giống PT18, Lai số 4, Lai số 9, Lai số 1, B2M4, R5-18. Viện cây lương thực có giống C95, C155, VT3, Hồng lan.
Trường ĐHNN I chọn tạo giống HT7, HT9. Và một số công ty TNHH trong và ngoài nước đã lai tạo và nhập nội các giống cà chua như: HT7, HT21, HT46, HT160, HT162. Để tăng năng suất cũng như sản lượng, đáp ứng nhu cầu trong nước. Cà chua ưa thích khí hậu ấm áp, khả năng thích nghi rộng.
Cà chua chịu được nhiệt độ cao nhưng khá mẫn cảm với nhiệt độ thấp. Cà chua có sinh trưởng và phát triển trong điều kiện nhiệt độ từ 15 – 35 °C. Cà chua có thể c 5 trồng trên nhiều loại đất khác nhau, từ đất pha cát đến đất thịt nhẹ, từ đất hơi chua. Độ pH thích hợp cho cây cà chua phát triển từ 5,5 – 7,5.
Với điều kiện khí hậu ở Việt Nam phù hợp cho cây cà chua phát triển đặc biệt là các vùng chuyên sản xuất rau. Hiện nay một số giống cà chua nhập nội mới có khả năng chịu hạn và chịu nhiệt tốt khi trồng trong điều kiện trái vụ, cho năng suất chất lượng cao đã và đang được trồng trên một số vùng chuyên canh ở nước ta. Trên cơ sở yêu cầu sinh thái của cây cà chua, với điều kiện đất đai và khí hậu của tỉnh Thái Nguyên, những giống cà chua mới thích hợp trồng trong điều kiện trái vụ có thể sinh trưởng phát triển tốt và cho năng suất cao.2 Nguồn gốc Theo Bar-Yosef, B., 1995 cây cà chua có nguồn gốc từ một dạng hoang dại ở vùng Pêru-Ecuađo-Bolivia thuộc Andes, Nam Mỹ. Tại đây, ngày nay còn tìm thấy nhiều loài cà chua hoang dại gần gũi với loài cà chua trồng.
Các nghiên cứu sinh học phân tử và di truyền phân tử (nghiên cứu các izoenzyme, các marker phân tử nghiên cứu khoảng cách di truyền) cũng đã xác định điều đó, đồng thời khẳng định rằng Mehico là nơi đầu tiên thuần hóa, trồng trọt cà chua (dẫn theo Mai Phương Anh, 1996) [1]. Về nguồn gốc cây cà chua trên thực tế cũng có nhiều ý kiến khác nhau song tập chung chủ yếu vào hai hướng: Hướng thứ nhất cho rằng cây cà chua có nguồn gốc từ cà chua dại (L.esculentum varpimpine lliforme). Hướng thứ hai cho rằng cà chua Anh Đào (L.esculentum var cerasifome) là tổ tiên của cà chua trồng ngày nay. Theo Luckwill (1943), cây cà chua xuất hiện ở Châu Âu vào thế kỷ 16- 17 và trồng đầu tiên ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italia do những nhà buồn Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha chuyển từ Nam Mỹ tới, từ đó cây cà chua được c 6 lan truyền đi các nơi khác.
Trong thời kỳ này cây cà chua chỉ được xem như cây cảnh và cây thuốc. Đến thế kỷ 18, cây cà chua mới được chấp nhận là cây thực phẩm có giá trị và từ đó phát triển mạnh (dẫn theo tài liệu Kuo và cs, 1998) [23]. Nhiều tài liệu ghi nhận, cà chua xuất hiện và được trồng đầu tiên ở Bắc mỹ vào năm 1710. Ở giai đoạn này, người ta quan niệm cà chua là cây độc có hại đến sức khỏe nên chưa được chấp nhận.
Đến năm 1830,cà chua mới được chấp nhận là cây thực phẩm như hiện nay. Theo Kuo và cs, 1998 [23], Cây cà chua có mặt, trồng ở Châu Phi và thế kỷ 17, do những người thực dân đi chiếm thuộc địa chuyển từ Châu Âu vào. Còn ở Châu á, cà chua được trồng đầu tiên ở Philipin, Indonexia, Malaysia và thế kỷ 18 qua các thương gia và thực đân Hà Lan, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha sau đó được phát triển sang các nước khác. Ở Việt Nam, cà chua du nhập vào từ thời thực dân Pháp chiếm đóng, tức là khoảng hơn 100 năm trước đây và được người dân thuần hóa trở thành cây bản địa.
Từ đó cùng với sự phát triển của xã hội, cây cà chua đã và đang trở thành một cây trồng có giá trị kinh tế, giá trị sử dụng cao. Giá trị của cây cà chua 1. Giá trị dinh dưỡng và giá trị y học Cây cà chua là loại rau ăn quả có gái trị dinh dưỡng rất lớn. Trong quả cà chua chín chứa nhiều loại chất dinh dưỡng có giá trị cao như: các dạng đường dễ tiêu, chủ yếu là glucoza và fructoza; các loại vitamin cơ bản cần thiết cho con người như vitamin A, B1, B2, B6.
Mặt khác trong quả cà chua còn chứa 1 hàm lượng axit oxanic, malic, nicotinic, citric. và nhiều chất khoáng như K, P, Na, Ca, Mg, S, Fe. là những chất có trong thành phần của máu và xương. Quả tươi còn góp phần làm tăng bề mặt tiếp xúc thức và lông nhung trong ruột, qua đó giúp cho quá trình tiêu hóa, hấp thụ thức ăn được dễ dàng.
c 7 Theo Tạ Thu Cúc (1985) [3], kết quả phân tích trên 100 mẫu cà chua trồng ở vùng đồng bằng sông Hồng có thành phần hóa học chủ yếu sau: Hàm lượng chất khô 4,3 – 6,4%, hàm lượng đường tổng số 2,6 – 3,5%, độ Brix khoảng 2,6 -3,5%, axit tổng số 0,22 – 0,72% và vitamin C 17,1 – 38,8 mg%. Bên cạnh đó, cà chua có giá trị trong y học. Theo Quách Tấn Vinh (2005)[15], cà chua có vị ngọt tính mát có tác dụng tạo năng lượng, tăng sức sống, làm cân bằng tế bào, giải nhiệt, chống hoại huyết, kháng khuẩn, chống độc, kiềm hóa máu có dư axit, hòa tan ure, thải ure, điều hòa bài tiết, giúp tiêu hóa dễ dàng các loại bột và tinh bột. Dùng ngoài để chữa bệnh trứng cá, mụn nhọt, viêm tấy và dùng lá để điều trị vết đốt của sâu bọ.
Chất tomarin chiết xuất từ lá cà chua khô có tác dụng kháng khuẩn, chống nấm, diệt một số bệnh hại cây trồng. Thành phần hóa học của 100mg cà chua Thành phần Quả chín tự nhiên Nước ép tự nhiên Nước(g) 93,76 93,8 Năng lượng (kcal) 21 17 Chất béo(g) 0,33 0,06 Protein(g) 0,85 0,76 Carbihydrates (g) 4,46 4,23 Chất xơ(g) 1,10 0,40 Kali (mg) 223 220 Photpho(mg) 24 19 Magie(mg) 11 11 Canxi(mg) 5 9 Vitamin C (MG) 19 18,30 Vitamin A (IU) 623 556 Vitamin E (mg) 0,38 0,91 Niacin (mg) 0,628 0,67 Nguồn: USDA Nutrient Data Base [26] Sắc tố lycopen trong cà chua hiện đang được đánh giá cùng với beta caroten là những chất chống oxy hóa mạnh, vừa ngăn chặn tế bào ung thư vừa chống sự hình thành các cục máu đông trong thành mạch. Cùng với tuổi tác, c 8 các gốc tự do nội sinh và ngoại sinh trong cơ thể sẽ phá hủy các DNA và RNA là những phần tử di truyền của tế bào, tạo nên đột biến gen gây ung thư, đồng thời phá hủy các tế bào, làm suy yếu các cơ quan dẫn đến bệnh tật và già nua. Vitamin A, nhất là vitamin A dưới dạng thiên nhiên beta – caroten có tác dụng tích cực trong phòng chống hiện tượng này.
Qua thống kê nghiên cứu, người ta thấy nguy cơ vỡ mạch máu não ở những nhười ăn nhiều rau quả chưa vitamin A giúp ngăn ngừa tích lũy cholesrol trên thành mạch nên tránh được nguy cơ vỡ mạch. Như vậy, cà chua với beta – caroten và lycoen sẽ góp phần làm chậm sự não hóa và phòng ngừa ung thư.2 Giá trị kinh tế của cây cà chua Ở Việt Nam, mặc dù cà chua mới trồng được khoảng trên 100 năm nay nhưng nó đã trở thành một loại rau phổ biến và được sử dụng rộng rãi, diện tích trồng hàng năm biến động từ 12-13 nghìn ha. Theo số liệu điều tra của phòng nghiên cứu thị trường. Viện nghiên cứu rau quả, sản xuất cà chua ở Đồng bằng sông Hồng cho thu nhập bình quân 42 -68,4 triệu đồng/ha/vụ ở mức lãi thuần 15 – 25 triệu đồng/ha, cao gấp nhiều lần so với trồng lúa.
Sản xuất cà chua cần lượng lao động khá lớn, trung bình sản xuất một ha cần 600 – 800 công, trong khi đó sản xuất lúa chỉ cần 200 -250 công. Như Vậy, lượng lao động cần thiết để sản xuất cà chua gấp 3 lần sản xuất lúa, góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cải thiện đời sống, giữ vững an ninh và đảm bảo môi trường xã hội. Đặc điểm thực vật học của cây cà chua 1.1 Bộ rễ Rễ cà chua thuộc hệ rễ chùm, phân nhánh và có khả năng ăn sâu trong đất rễ cà chua có thể ăn sâu tới 1,5m, nhưng độ sâu dưới 1m rễ ít, hệ rễ phân bố chủ yếu ở tầng đất 0 – 30cm. Khả năng tái sinh của hệ rễ mạnh, khi rễ c 9 chính bị đứt, rễ phụ phát triển mạnh.
Các rễ phụ tập chung phân bố ở tầng đất nông, ở dưới đất dưới 1m thì rễ phân bố ít, sức hút của rễ ở đó cũng giảm, ở lớp đất từ 0 – 50cm rễ phân bố nhiều, sức hút mạnh. Cây cà chua còn có khả năng ra rễ bất định, loại rễ này tập chung nhiều nhất ở đoạn thân dưới hai lá mầm. Loài cà chua trồng khi tạo hình, tải cành, tỉa lá hạn chế sự sinh trưởng của cây thì sự phân bố của hệ rễ hẹp hơn khi không tỉa cành, lá. Trong quá trình sinh trưởng, hệ rễ chịu ảnh hưởng lớn của điều kiện môi trường như nhiệt độ đất và ẩm độ đất.2 Thân, cành Thân cành cà chua thuộc loại thân thảo, có đặc điểm chung là nhiều đốt trên thân và thân nhánh mạnh.
Thân tròn, toàn thân có lông mềm và lông tuyến.