ĐẶT VẤN ĐỀ Cây cà chua (Lycopersicon esculentum Mill) thuộc họ cà (Solanaceae) là một trong những loại cây trồng quan trọng của cơ cấu luân canh tăng vụ và tăng hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích đất canh tác ở nước ta hiện nay. Quả cà chua có giá trị dinh dưỡng rất cao. Trong quả cà chua có các loại vitamin A, B, C, D. Các loại axit này còn có tác dụng tiêu được các chất béo.
Vitamin A thúc đẩy sự phát triển của cơ thể khi còn nhỏ và làm tăng sức chống đỡ bệnh tật. Vitamin B giúp cho tiêu hóa. Quả cà chua chứa nhiều glucid, nhiều axit hữu cơ, là nguồn cung cấp chất chống ôxy hóa quan trọng như lycopen, phenolic,vitamin C (Pichet-Wechvitan and Anon-Somwongsa, 1996; Phạm Đồng Quảng, 2006; Lê Thị Thủy và cs, 2010). Ngoài ra còn có chất khoáng, chủ yếu là lân (P) và sắt (Fe).
Quả cà chua có thể ăn tươi hoặc dùng làm nguyên liệu chế biến đồ hộp, làm nước quả cà chua, phơi khô hoặc làm mứt (Đường Hồng Dật, 2003). Cà chua có nguồn gốc ở vùng Nam Mỹ. Người Mêhicô trồng cà chua lâu đời nhất so với các nước trên thế giới. Ở Việt Nam, lịch sử trồng cà chua mới chỉ hơn 100 năm nay.
Trong những năm gần đây, diện tích cà chua ở nước ta ngày một tăng. Điều kiện thiên nhiên, khí hậu và đất đai nước ta khá thích hợp cho cây cà chua sinh trưởng và phát triển (Đường Hồng Dật, 2003). Vì vậy, nếu chúng ta có một bộ giống phù hợp có thể trồng được nhiều vụ trong năm cho khắp các vùng địa lý từ Bắc vào Nam, đồng thời tăng khả năng mở rộng diện tích, thì tiềm năng và hiệu quả kinh tế cây cà chua mang lại sẽ là rất lớn mà không làm ảnh hưởng đến diện tích trồng các loại cây lương thực chính. Theo số liệu thống kê, Việt Nam có khoảng 24.850 ha trồng cà chua, năng suất đạt 21,5 tấn/ha, sản lượng khoảng 500 nghìn tấn (Tổng cục thống kê, 2012) các vùng trồng tập chung chủ yếu ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ.
Hiện nay, chúng ta đang từng bước hình thành các vùng chuyên canh sản xuất cây cà chua như Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh… đem lại lợi nhuận cao cho người nông dân. Đó là do có sự ứng dụng các khoa học tiến bộ kỹ thuật về giống và quy trình thâm canh vào trong sản xuất. Có thể kể tên đến một số giống cà chua chất lượng cao nổi trội ví dụ như HT7, HT42, HT160, HT144. 1 Cây cà chua chủ yếu phát triển mạnh trong vụ Đông (chính vụ, từ tháng 9 – 12).
Trong vụ này, cây cà chua cho năng suất cao, chất lượng và mẫu mã quả đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng. Song cũng do năng suất cao nên giá thành cà chua trong vụ chính thường thấp và không ổn định. Cà chua trồng rải vụ (trái vụ) không những giải quyết được vấn đề rau giáp vụ cho người dân mà còn cung cấp được một phần nguyên liệu cho các nhà máy chế biến, hiệu quả đem lại khá cao so với chính vụ. Tuy nhiên trên thực tế, cà chua trồng trong vụ này gặp một số khó khăn nhất định, ví dụ như năng suất thấp, chất lượng quả chưa cao, mẫu mã quả không đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng.
Nguyên nhân là do trong vụ này, điều kiên ngoại cảnh nóng ẩm, mưa nhiều dẫn đến quá trình thụ phấn, thụ tinh của cà chua gặp khó khăn, cây dễ nhiễm các loại sâu bệnh. Chính vì thế, việc tuân thủ nghiệm ngặt các biện pháp kỹ thuật cùng với việc chọn được các giống mang tính chống chịu, thích nghi tốt với điều kiện vụ trái vụ là vô cùng cần thiết. Một giống tốt, ngoài yêu cầu về năng suất, chất lượng, mẫu mã quả, khả năng bảo quản, vận chuyển thì giống đó cần phải có khả năng chịu nhiệt tốt, có tỷ lệ hữu dục cao, quả phát triển tốt và ổn định trong điều kiện nhiệt độ cao, mưa nhiều. Bộ giống cà chua đáp ứng được các yêu cầu trên ở nước ta hiện nay còn khá khiêm tốn so với nhu cầu của các nhà sản xuất và người tiêu dùng.
Đại đa số diện tích sản xuất cà chua ở nước ta hiện nay đang sử dụng các giống ngoại nhập, bên cạnh các ưu điểm thì vẫn tồn tại một số nhược điểm nhất định như: giá thành hạt giống F1 khá cao, thời gian sinh trưởng kéo dài, chưa thực sự phù hợp với điều kiện sinh thái nước ta. Chính vì thế, việc chọn tạo để tìm ra những giống cà chua cho năng suất cao, chất lượng tốt và ổn định, đồng thời có khả năng chống chịu mạnh với các điều kiện bất thuận của môi trường nước ta như chịu nóng, chịu bệnh cây là một yêu cầu vô cùng cần thiết. Với mục tiêu tìm ra những giống cà chua mới trong nước nghiên cứu và sản xuất, làm phong phú thêm cho bộ giống cà chua có triển vọng, trồng được nhiều vụ trong năm, góp phần nâng cao thu nhập cho người nông dân đồng thời giảm bớt sự phụ thuộc về giống vào các công ty nước ngoài, phát triển ngành sản xuất, chọn tạo giống cà chua trong nước, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu khả năng kết hợp và tuyển chọn các tổ hợp lai cà chua triển vọng vụ Xuân Hè và Thu Đông năm 2015”. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU CỦA ĐỀ TÀI 1.
Mục đích Xác định được khả năng sinh trưởng, cấu trúc cây, năng suất, chất lượng của các THL cà chua, từ đó tuyển chọn được những THL có triển vọng và đánh giá được các khả năng kết hợp của các dòng bố mẹ theo một số tính trạng như các yếu tố cấu thành năng suất, độ brix, tổng số quả trên cây. Yêu cầu - Đánh giá khả năng sinh trưởng và các đặc điểm hình thái cấu trúc cây của các THL cà chua ở 2 thời vụ. - Đánh giá các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các THL cà chua ở vụ Xuân Hè và vụ Thu Đông. - Đánh giá một số đặc điểm hình thái quả, một số chỉ tiêu về chất lượng quả của các THL cà chua ở 2 thời vụ.
- Đánh giá tình hình nhiễm virus trên đồng ruộng theo các triệu trứng quan sát trên cây qua các lần theo dõi. - Đánh giá khả năng kết hợp của các dòng bố mẹ cà chua ở vụ Xuân Hè 2015 theo một số tính trạng chọn giống. PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Đề tài được thực hiện trên đối tượng là các THL cà chua quả lớn do Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển giống rau chất lượng cao – Học viện Nông nghiệp Việt Nam cung cấp tại khu thí nghiệm của trung tâm trong 2 vụ Xuân Hè và Thu Đông năm 2015. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ 1.
Ý nghĩa khoa học - Tìm ra một số dòng cà chua có khả năng kết hợp tốt phục vụ cho vật liệu tạo giống ưu thế lai. - Xác định được những THL cà chua triển vọng cho năng suất cao, chất lượng tốt, khả năng thu quả kéo dài; sử dụng cho các đánh giá tiếp theo ở các vùng, vụ, địa bàn. Ý nghĩa thực tiễn - Xác định được những tổ hợp cà chua lai có chất lượng tốt, năng suất cao, có khả năng chống chịu (đặc biệt là tính chịu nóng) đáp ứng được yêu cầu của sản xuất, phục vụ cho những đánh giá, khảo nghiệm tiếp theo, tìm ra những THL ưu tú trong thử nghiệm sản xuất. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU Hiện nay phần lớn diện tích trồng cà chua của nước ta sử dụng các giống lai ngoại nhập. Các giống này mặc dù có nhiều ưu điểm song cũng còn mang một số nhược điểm nhất định. Phần lớn các giống ngoại nhập trồng được ở trong các vụ sớm hoặc vụ muộn (rải vụ) thì chất lượng chưa cao; khi chất lượng tăng thì chủ yếu chỉ trồng được ở chính vụ (điều kiện thuận lợi). Bên cạnh đó, hầu như các giống này có thời gian sinh trưởng dài, chín muộn, thời gian cung cấp sản phẩm ngắn, tính chống chịu sâu bệnh yếu và kém phù hợp với cơ cấu luân canh cây trồng ở miền Bắc, khó phát triển trên diện rộng và hạn chế thời gian cung cấp sản phẩm.
Ngoài ra, các giống ngoại nhập trồng trong sản xuất phần lớn còn có chất lượng chưa cao. Những giống nhập nội có chất lượng cao hầu hết kém phù hợp với khí hậu và đặc điểm trồng rải vụ ở miền Bắc. Giá thành hạt giống cũng là một vấn đề đáng lưu tâm. Phần lớn các giống ngoại nhập có giá thành khá cao.
Nếu hạt giống có thể sản xuất được trong nước và đảm bảo các yếu tố về chất lượng cũng như năng suất giống, thì đây sẽ là một thuận lợi lớn cho người dân và nhà sản xuất. Chính vì thế, yêu cầu cấp thiết đặt ra chính là nghiên cứu đề tài tạo giống cà chua ưu thế lai có khả năng khắc phục được nhược điểm của các giống ngoại nhập. Đề tài tiến hành nghiên cứu khả năng kết hợp của một số THL và tuyển chọn ra các THL triển vọng trong vụ Xuân Hè và Thu Đông năm 2015 tại Hà Nội. NGUỒN GỐC, PHÂN LOẠI VÀ GIÁ TRỊ CỦA CÂY CÀ CHUA 2.
Nguồn gốc Học thuyết về trung tâm phát sinh cây trồng của N. Vavilop đề xướng và P. Zukovxki bổ sung ghi nhận quê hương của cây cà chua ở vùng Nam Mỹ (Nguyễn Văn Hiển, 2000). Nguồn gốc của cây cà chua được nhiều nhà nghiên cứu khẳng định ở khu vực Andean bao gồm các vùng của Colombia, Peru, Ecuado, Bolivia và Chile.
Những loài cà chua hoang dại gần gũi với cà chua trồng ngày nay vẫn được tìm thấy ở dọc dãy núi Andes (Peru), Ecuador (đảo Galapagos) và Bolivia (De Candolle, 1984); (Mai Thị Phương Anh và cs, 1996). Có nhiều ý kiến khác nhau về tổ tiên của cây cà chua trồng. Một số tác giả 4 cho rằng cà chua trồng có nguồn gốc từ L. pimpinellifolium, tuy nhiên nhiều tác giả lại nhận định L.
cerasiforme (cà chua anh đào) là tổ tiên của cà chua trồng. Với nhiều bằng chứng khảo cổ học, thực vật học, ngôn ngữ học, lịch sử đã thừa nhận Mêhicô là trung tâm thuần hóa cà chua trồng (Jenkin,1948). Theo nhà thực vật học người Ý Pier Andrea Mattioli (1554), những giống cà chua đầu tiên được đưa vào châu Âu bởi các nhà buôn Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha có nguồn gốc từ Mêhicô (Heiser, 1969). Từ Châu Âu cà chua được di thực sang châu Phi qua những người thực dân đi chiếm thuộc địa.