CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Một số vấn đề lý luận chung về chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất 1. Khái niệm về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 1. Khái niệm chi phí sản xuất Trong quá trình sản xuất kinh doanh, các doanh nghiệp phải sử dụng nhiều nguồn lực để tiến hành các hoạt động nhằm đạt được những mục tiêu nhất định.
Các nguồn lực của doanh nghiệp là các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất kinh doanh như nguyên vật liệu, công cụ dụng cụ, tài sản cố định, sức lao động,… luôn bị hao phí trong quá trình sản xuất kinh doanh. Chúng bị tiêu hao về số lượng, biến đổi về hình thái vật chất, giảm dần về giá trị sử dụng để hình thành nên thực thể vật chất của sản phẩm với các giá trị sử dụng tương ứng, phục vụ nhu cầu của xã hội. Để thuận lợi cho việc tổng hợp số liệu, người ta quy những hao phí về các yếu tố đầu vào trong quá trình sản xuất kinh doanh về một đơn vị tiền tệ nhất định. Khi đó, những hao phí này được gọi là chi phí.
Tuy nhiên, trên thực tế, có nhiều khái niệm khác nhau về chi phí. Dưới góc độ kế toán, với vai trò là công cụ cung cấp thông tin về tài sản và sự vận động của tài sản trong các đơn vị, kế toán không chỉ phản ánh sự tiêu hao các yếu tố đầu vào ở dạng vật chất mà còn tính toán sự tiêu hao đó trên phương diện giá trị theo đơn vị tiền tệ thống nhất. Theo đó, chi phí là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ lao động sống và lao động vật hoá mà doanh nghiệp đã bỏ ra để tiến hành hoạt động kinh doanh trong một thời kỳ nhất định. Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01 “Chuẩn mực chung” (Ban hành và công bố theo Quyết định số 165/2002/QĐ-BTC ngày 31 tháng 12 năm 2002 của Bộ trưởng Bộ Tài chính): “Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm các khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”.
Luan van 8 Theo Thông tư 200/2014/TT-BTC ngày 22 tháng 12 năm 2014 của BTC về Hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp: “Chi phí là những khoản làm giảm lợi ích kinh tế, được ghi nhận tại thời điểm giao dịch phát sinh hoặc khi có khả năng tương đối chắc chắn sẽ phát sinh trong tương lai không phân biệt đã chi tiền hay chưa”. Theo Giáo trình Kế toán tài chính trong các doanh nghiệp (GS.TS Đặng Thị Loan, 2009, trang 85): “Chi phí sản xuất kinh doanh là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các hao phí về lao động sống, lao động vật hóa mà doanh nghiệp đã bỏ ra có liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh trong một thời kỳ nhất định (tháng, quý, năm)”. Như vậy có thể hiểu rằng: “Chi phí sản xuất là những chi phí phát sinh trong quá trình sản xuất chế tạo sản phẩm và cung ứng dịch vụ bao gồm chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung” [7, tr. Khái niệm giá thành sản phẩm Thực chất giá thành sản phẩm là việc chuyển dịch vốn của doanh nghiệp vào quá trình sản xuất để tạo nên sản phẩm, nó có chức năng là thước đo bù đắp chi phí và tạo nên giá của sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất.
Toàn bộ chi phí sản xuất mà doanh nghiệp chi ra để sản xuất sản phẩm sẽ tạo nên giá trị của sản phẩm hoàn thành được gọi là giá thành sản phẩm. “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các khoản hao phí về lao động sống cần thiết và lao động vật hóa mà doanh nghiệp đã bỏ ra có liên quan đến khối lượng công tác, sản phẩm, lao vụ đã hoàn thành”.91] “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ lao động sống và lao động vật hoá mà doanh nghiệp đã bỏ ra có liên quan đến khối lượng sản phẩm, công việc, lao vụ và dịch vụ đã hoàn thành trong kỳ”.253] Tóm lại, quá trình sản xuất là một quá trình thống nhất gồm hai mặt: hao phí sản xuất và kết quả sản xuất. Tất cả những khoản chi phí gồm: chi phí phát sinh trong kỳ, chi phí kỳ trước chuyển sang và các chi phí trích trước có liên quan tới khối lượng sản phẩm, lao vụ, dịch vụ đã hoàn thành trong kỳ sẽ tạo nên giá thành sản phẩm. Giá thành sản phẩm là một phạm trù của sản xuất hàng hóa, phản ánh lượng giá trị của những hao phí lao động sống và lao động vật hóa đã thực sự chi ra Luan van 9 cho sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.
Trong giá thành sản phẩm bao gồm những chi phí tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào quá trình sản xuất, giá tiêu thụ sản phẩm phải được bồi hoàn để tái sản xuất ở doanh nghiệp mà không bao gồm những chi phí phát sinh trong kỳ kinh doanh của doanh nghiệp. Những chi phí đưa vào giá thành sản phẩm phải phản ánh được giá trị thực của các tư liệu sản xuất tiêu dùng cho sản xuất, tiêu thụ và các khoản chi tiêu khác có liên quan tới việc bù đắp giản đơn hao phí lao động sống. Như vậy “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền các chi phí sản xuất tính cho một khối lượng sản phẩm (công việc, lao vụ) nhất định đã hoàn thành”.242] Khi nghiên cứu về giá thành, ta nên xem xét và phân biệt được sự khác nhau giữa giá thành và giá gốc của doanh nghiệp: - Tài sản trong doanh nghiệp được ghi nhận theo giá gốc; - Sản phẩm được hình thành qua quá trình sản xuất thì gọi là giá thành. Vậy giá thành là toàn bộ chi phí thực tế đã bỏ ra để có được sản phẩm (chi phí này là chi phí hợp lý phát sinh ở mức độ bình thường chứ không phải là toàn bộ chi phí hợp lý ở thực tế).
Phân loại chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 1. Phân loại chi phí sản xuất Phân loại chi phí sản xuất là việc sắp xếp chi phí sản xuất vào từng loại, từng nhóm khác nhau theo những đặc tính nhất định. Chi phí sản xuất kinh doanh có nhiều loại, nhiều khoản mục khác nhau cả về nội dung, tính chất, công dụng, … Để thuận lợi cho công tác quản lý và kế toán chi phí sản xuất kinh doanh thì cần thiết phải phân loại chi phí sản xuất kinh doanh. Phân loại chi phí có tác dụng kiểm tra và phân tích quá trình phát sinh chi phí và hình thành giá thành sản phẩm nhằm động viên mọi khả năng tiềm tàng trong việc hạ giá thành sản phẩm, nâng cao hiệu quả sản xuất của doanh nghiệp.
Tùy theo việc xem xét chi phí ở góc độ khác nhau và mục đích quản lý chi phí khác nhau mà chúng ta lựa chọn tiêu thức phân loại chi phí cho phù hợp. Chi phí sản xuất được phân loại theo một số tiêu thức sau: Luan van 10 - Phân loại chi phí sản xuất theo yếu tố chi phí Theo cách phân loại này, chi phí sản xuất được tập hợp và quản lý theo nội dung kinh tế của nó mà không xét đến công dụng cụ thể, địa điểm phát sinh chi phí. Tuy nhiên, thực chất của cách phân loại này vẫn chỉ có 03 yếu tố chi phí là chi phí về lao động sống, về đối tượng lao động và tư liệu lao động. Cách phân loại này còn nhằm giúp doanh nghiệp biết được cơ cấu, tỷ trọng từng yếu tố chi phí mà doanh nghiệp đã chi ra trong tổng chi phí nhằm đánh giá tình hình thực hiện dự toán chi phí sản xuất theo yếu tố lập dự toán chi phí cho kỳ tiếp theo, cung cấp tài liệu cho việc lập thuyết minh báo cáo tài chính về các yếu tố chi phí.
Theo quy định hiện hành, chi phí được chia làm 07 yếu tố như sau: + Yếu tố chi phí nguyên liệu, vật liệu: Bao gồm toàn bộ giá trị nguyên vật liệu chính, vật liệu phụ, phụ tùng thay thế, công cụ dụng cụ. sử dụng vào quá trình sản xuất sản phẩm (trừ giá trị vật liệu dùng không hết nhập lại kho và phế liệu thu hồi). + Yếu tố chi phí nhiên liệu, động lực sử dụng vào quá trình sản xuất sản phẩm (trừ trường hợp sử dụng không hết nhập lại kho và phế liệu thu hồi). + Yếu tố chi phí tiền lương và các khoản phụ cấp lương: Phản ánh tổng số tiền lương và các khoản phụ cấp có tính chất lương phải trả cho người lao động.
+ Yếu tố chi phí bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, kinh phí công đoàn: Phản ánh khoản tiền về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, kinh phí công đoàn được tính theo tỷ lệ quy định trên tổng số tiền lương và phụ cấp lương phải trả cho người lao động. + Yếu tố chi phí khấu hao tài sản cố định: Phản ánh số khấu hao tài sản cố định phải trích trong kỳ. + Yếu tố chi phí dịch vụ mua ngoài: Phản ánh toàn bộ chi phí dịch vụ mua ngoài. + Yếu tố chi phí khác bằng tiền: Phản ánh toàn bộ chi phí khác bằng tiền.
- Phân loại chi phí theo khoản mục chi phí trong giá thành sản phẩm Phân loại chi phí theo khoản mục chi phí trong giá thành sản phẩm là cơ sở để xác định số chi phí sản xuất đã chi cho từng khâu, từng lĩnh vực, từng mục đích cụ thể. Theo cách phân loại này chi phí sản xuất kinh doanh chia thành các khoản mục chi phí: Luan van 11 + Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Là toàn bộ chi phí nguyên vật liệu được sử dụng trực tiếp cho quá trình sản xuất chế tạo sản phẩm, lao vụ, dịch vụ.