Luận án tiến sĩ kinh tế hệ thống thông tin kế toán trong bối cảnh áp dụng công nghệ thông tin tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa của việt nam

Tài liệu áp dụng công nghệ thông tin trong kế toán cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tổng hợp lý thuyết và thực hành, phục vụ học tập ngành công nghệ

• Tác giả: Nguyễn Văn Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Hệ Thống Thông Tin Kế Toán Trong Bối Cảnh Áp Dụng Công Nghệ Thông Tin Tại Các Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu
• 1.2.1. Các nghiên cứu quốc tế
• 1.2.2. Các nghiên cứu theo hướng tổ chức thực hiện AIS
• 1.2.2.1. Nghiên cứu của Salehi (2011)
• 1.2.2.2. Nghiên cứu của Fitrios (2015)
• 1.2.2.3. Nghiên cứu của Iskandar (2015)
• 1.2.2.4. Nghiên cứu của Andarwati, Nirwanto, và Darsono (2018)
• 1.2.3. Các nghiên cứu theo hướng phản ánh sự phù hợp của AIS tác động đến thành quả hoạt động
• 1.2.3.1. Nghiên cứu của P. Cragg (1990)
• 1.2.3.2. Nghiên cứu của Raymond, Paré, và Bergeron (1995)
• 1.2.3.3. Nghiên cứu của Ismail và King (2005)

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Hệ thống thông tin kế toán (AIS) đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập, xử lý và cung cấp thông tin cho các quyết định kinh doanh. AIS không chỉ giúp các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) quản lý tài chính, mà còn hỗ trợ trong việc giám sát và kiểm soát hoạt động kinh doanh. Theo nghiên cứu của Bodnar (2014), AIS bao gồm năm cấu thành chính: người sử dụng, quy trình thu thập dữ liệu, dữ liệu tổ chức, phần mềm và hạ tầng công nghệ thông tin, cùng với hệ thống kiểm soát nội bộ. Thông tin kế toán từ AIS có thể giúp DNVVN quản lý doanh thu, chi phí và dòng tiền, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh và thực hiện kế hoạch chiến lược dài hạn (Mitchell và cộng sự, 2000b). Việc áp dụng AIS hiện đại không chỉ cải thiện khả năng kiểm soát mà còn giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định kịp thời và chính xác (Kharuddin, Ashhari, và Nassir, 2010). Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào AIS trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, nhiều DNVVN vẫn chưa khai thác hết tiềm năng của AIS do thiếu nguồn lực và công nghệ mới (Harash, 2017). Do đó, nghiên cứu về AIS trong DNVVN tại Việt Nam là rất cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp này.

II. Tổng quan nghiên cứu

Các nghiên cứu quốc tế về hệ thống thông tin kế toán chủ yếu tập trung vào chi phí và lợi ích của AIS trong các doanh nghiệp lớn, trong khi các DNVVN lại ít được chú ý. Các nghiên cứu như của Salehi (2011) đã chỉ ra rằng có nhiều rào cản trong việc thực hiện AIS, bao gồm vấn đề quản lý, nhân sự và môi trường tổ chức. Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có sự đào tạo và khuyến khích từ lãnh đạo để nhân viên sử dụng AIS hiệu quả hơn. Nghiên cứu của Fitrios (2015) lại khẳng định rằng cam kết quản lý và đào tạo người dùng có ảnh hưởng lớn đến chất lượng thông tin kế toán, từ đó ảnh hưởng đến sự hài lòng của người dùng. Các nghiên cứu này đã góp phần làm rõ những yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của AIS, nhưng vẫn thiếu các nghiên cứu thực nghiệm tại các DNVVN. Iskandar (2015) đã phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của AIS nhưng chưa xem xét đầy đủ các khía cạnh khác. Các nghiên cứu gần đây như của Andarwati và cộng sự (2018) đã chỉ ra rằng chất lượng hệ thống và hỗ trợ quản lý hàng đầu có ảnh hưởng tích cực đến sự hài lòng của người dùng, nhưng vẫn cần nghiên cứu sâu hơn về tác động của công nghệ thông tin đến hiệu quả hoạt động của DNVVN.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Luận án này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về vai trò của AIS trong các DNVVN mà còn đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm cải thiện sự phù hợp của AIS với yêu cầu quản lý. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa sự phù hợp của AIS và thành quả hoạt động của doanh nghiệp là cần thiết trong bối cảnh hiện nay, khi mà các DNVVN đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý thông tin. Các nghiên cứu trước đó đã chỉ ra rằng sự phù hợp của AIS có thể ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp (Ismail và King, 2005). Điều này cho thấy rằng việc xây dựng một AIS phù hợp với đặc điểm hoạt động của DNVVN là rất quan trọng. Luận án này sẽ cung cấp các bằng chứng thực nghiệm và lý thuyết để hỗ trợ các DNVVN trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động thông qua việc cải thiện hệ thống thông tin kế toán. Điều này không chỉ giúp các doanh nghiệp tồn tại mà còn phát triển bền vững trong môi trường kinh doanh cạnh tranh khốc liệt hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, hệ thống thông tin kế toán (Accounting Information Systems - AIS) không còn đơn thuần là công cụ ghi chép sổ sách kế toán truyền thống, mà đã chuyển hóa thành tài sản chiến lược cốt lõi chi phối chất lượng ra quyết định và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Dũng (2021) tại Trường Đại học Thương Mại với đề tài "Hệ thống thông tin kế toán trong bối cảnh áp dụng công nghệ thông tin tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam" đã đặt nền móng tiên phong trong việc giải mã cơ chế tác động tương hỗ giữa các tiền tố công nghệ - tổ chức, mức độ phù hợp của AIS và thành quả hoạt động tổng thể của khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNVVN) sản xuất.

Thực tiễn kinh tế chỉ ra rằng, "theo thống kê trong Sách Trắng (2019) của Bộ Kế hoạch và Đầu tư số lượng DNVVN chiếm tỷ trọng lớn trong tổng các DN tại Việt Nam, có tới 97,6% DN đang hoạt động là các doanh nghiệp vừa và nhỏ". Mặc dù giữ vị thế xương sống của nền kinh tế về tạo việc làm và đóng góp GDP, khối DNVVN thường xuyên đối mặt với rào cản nghiêm trọng: nguồn lực tài chính khan hiếm, hạ tầng công nghệ thông tin (CNTT) manh mún, thiếu hụt nhân sự chuyên môn cao và cơ chế kiểm soát nội bộ lỏng lẻo (Ismail & King, 2007; Manurung & Manurung, 2019). Hậu quả là phần lớn quyết định quản trị tại các đơn vị này mang tính chắp vá, đột xuất và dựa trên cảm tính thay vì dựa trên hệ thống dữ liệu kế toán chuẩn mực (Perren & Grant, 2000; Kareem, 2019a).

Khoảng trống nghiên cứu then chốt mà luận án nhận diện và giải quyết nằm ở việc các công trình học thuật trước đây tại Việt Nam chỉ tập trung mô tả đơn chiều về thực trạng tổ chức bộ máy kế toán hoặc kế toán quản trị chi phí trong từng ngành hẹp như dệt may, da giày, viễn thông (Hồ Mỹ Hạnh, 2013; Vũ Bá Anh, 2015; Nguyễn Thành Hưng, 2017; Nguyễn Văn Hải, 2020; Đàm Bích Hà, 2020; Vũ Thị Thanh Bình, 2019). Trong khi đó, các nghiên cứu quốc tế lại phân mảnh trong cách tiếp cận đo lường và chưa tích hợp đầy đủ bối cảnh chuyển đổi số đặc thù của các nền kinh tế đang phát triển (Raymond et al., 1995; Ismail & King, 2005, 2006; Kharuddin et al., 2010; Esmeray, 2016).

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ thống giả thuyết khoa học tương ứng:

• RQ1: Mức độ phù hợp của hệ thống thông tin kế toán (AIS fit) tại các DNVVN sản xuất ở Việt Nam hiện nay đang ở mức độ nào dưới tác động của các nhân tố tiền tố công nghệ và tổ chức?
• RQ2: Mức độ phù hợp của AIS tác động như thế nào đến thành quả hoạt động đa chiều của các DNVVN trong bối cảnh ứng dụng CNTT?
• RQ3: Những gói giải pháp và khuyến nghị chiến lược nào về AIS có khả năng tối ưu hóa hiệu quả vận hành và nâng cao thành quả hoạt động cho khối DNVVN tại Việt Nam?

Khung lý thuyết của công trình được định vị vững chắc dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Xử lý Thông tin (Information Processing Theory - Galbraith, 1973), Lý thuyết Tình huống (Contingency Theory - Otley, 1980; Chenhall, 2003) và Lý thuyết Hệ thống (General Systems Theory - Ralph M. Stair & Reynolds, 2010). Luận án được triển khai trên quy mô khảo sát thực nghiệm năm 2020 tại các địa bàn công nghiệp trọng điểm (TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương, Đắk Nông, Quảng Trị), mang lại giá trị thực tiễn to lớn trong việc cung cấp bằng chứng định lượng định hình chính sách phát triển kinh tế tư nhân và chiến lược số hóa kế toán doanh nghiệp.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn học thuật quốc tế và trong nước về AIS phản ánh hai dòng nghiên cứu chính với những luận điểm đối thoại và tranh luận sâu sắc:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào các yếu tố tổ chức và rào cản triển khai AIS. Điển hình như Salehi (2011) khảo sát 100 doanh nghiệp đại chúng và chỉ ra 6 rào cản cốt lõi (quản lý cấp trung, nhân sự, cấu trúc tổ chức, môi trường, tài chính, văn hóa doanh nghiệp). Fitrios (2015) và Iskandar (2015) tại Indonesia nhấn mạnh vai trò quyết định của "cam kết quản lý cấp cao" (top management commitment) và "đào tạo người dùng" đối với chất lượng AIS và thông tin kế toán. Gần đây, Andarwati, Nirwanto, và Darsono (2018) ứng dụng mô hình SEM trên 118 DNVVN chứng minh chất lượng hệ thống tác động trực tiếp đến sự hài lòng của nhà quản trị. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu này bộc lộ hạn chế lớn khi chỉ tiếp cận AIS dưới góc độ kỹ thuật triển khai tĩnh, xem nhẹ mức độ tương thích động giữa năng lực hệ thống và yêu cầu thông tin thực tế.

Dòng nghiên cứu thứ hai khai thác mối quan hệ giữa sự phù hợp AIS và thành quả doanh nghiệp. Khởi xướng từ nghiên cứu nền tảng của P. Cragg (1990) tại Anh (289 doanh nghiệp nhỏ) và Raymond, Paré, và Bergeron (1995) tại Canada (108 DNVVN sản xuất), các tác giả đã sử dụng thang đo thành quả chủ quan của Venkatraman và Ramanujam (1986) để chứng minh doanh nghiệp có mức độ thiết lập CNTT cao sẽ đạt được sự phù hợp AIS vượt trội, từ đó thúc đẩy tăng trưởng tài chính. Bước đột phá lý thuyết diễn ra khi Ismail và King (2005, 2006) thực hiện khảo sát 310 DNVVN sản xuất tại Malaysia (tỷ lệ phản hồi 25%), vận dụng Lý thuyết Xử lý Thông tin của Galbraith (1973) để đo lường AIS fit qua sự tương quan giữa 19 đặc tính thông tin kế toán yêu cầu và khả năng xử lý thực tế. Các kiểm định ANOVA và phân tích cụm (cluster analysis) của Ismail và King khẳng định doanh nghiệp đạt độ phù hợp AIS cao có hiệu quả kinh doanh vượt trội so với nhóm có độ phù hợp thấp.

Tuy nhiên, tồn tại sự phân kỳ và tranh luận gay gắt trong các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế về biến phụ thuộc và thang đo:

1. Về thang đo sự phù hợp AIS: Kharuddin, Ashhari, và Nassir (2010) (205 DNVVN tại Malaysia) và Trabulsi (2018) (140 DNVVN tại Saudi Arabia) đo lường sự phù hợp chủ yếu dựa trên tính đáp ứng của phần mềm; Esmeray (2016) (60 DNVVN tại Thổ Nhĩ Kỳ) đo lường qua hiểu biết của nhà quản lý; trong khi Esparza-Aguilar, García-Pérez-de-Lema, và Duréndez (2016) (122 công ty gia đình tại Mexico) lại tập trung vào tính kịp thời và tích hợp của báo cáo kế toán.
2. Về thang đo thành quả hoạt động: Các nghiên cứu trước đây bộc lộ sự phiến diện khi chỉ sử dụng một chỉ số tài chính đơn lẻ như ROA (Kharuddin et al., 2010), hoặc chỉ đo lường tăng trưởng doanh số (Raymond et al., 1995; Esmeray, 2016), hoặc giảm chi phí vận hành (Trabulsi, 2018).

                      TIỀN TỐ CÔNG NGHỆ & TỔ CHỨC
                     SỰ PHÙ HỢP CỦA AIS (AIS FIT)
                   THÀNH QUẢ DOANH NGHIỆP ĐA CHIỀU

Định vị nghiên cứu của luận án đã khắc phục triệt để các khoảng trống trên: Luận án tích hợp toàn diện 5 nhóm nhân tố tiền tố (Cấp độ thiết lập CNTT, Hiểu biết quản lý, Cam kết quản lý, Tri thức bên ngoài, Tri thức nội bộ), xác lập mô hình đánh giá sự phù hợp AIS chuẩn hóa theo Galbraith (1973), và mở rộng biến thành quả hoạt động sang cấu trúc đa chiều bao quát: sản xuất, chi phí, bán hàng, tăng trưởng và sinh lời.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm biên giới ứng dụng của Lý thuyết Tình huống (Contingency Theory) và Lý thuyết Xử lý Thông tin (Information Processing Theory) trong khoa học kế toán quản trị:

• Mở rộng lý thuyết của Galbraith (1973): Luận án chứng minh rằng trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi có mức độ bất định môi trường cao, sự phù hợp của AIS không phải là một trạng thái tĩnh tự phát mà là kết quả của sự tương thích có cấu trúc giữa năng lực xử lý dữ liệu số hóa và nhu cầu thông tin quản trị phức tạp. Luận án giải quyết mâu thuẫn giữa trường phái "phù hợp lựa chọn" (selection fit) và "phù hợp tương tác" (interaction fit) (Drazin & Van de Ven, 1985).
• Làm rõ cấu trúc 5 thành phần của AIS: Bám sát định nghĩa chuẩn mực của Romney và Steinbart (2012) cũng như Bodnar (2014), văn bản luận án xác lập: "AIS là một hệ thống dùng để thu thập, ghi nhận, lưu trữ, xử lý dữ liệu để tạo ra thông tin cho người dùng ra quyết định. AIS gồm 5 cấu thành: (1) người sử dụng hệ thống; (2) quy trình và hướng dẫn được sử dụng để thu thập, xử lý và lưu trữ dữ liệu; (3) dữ liệu của tổ chức; (4) phần mềm, hạ tầng công nghệ thông tin; (5) hệ thống kiểm soát nội bộ và bảo vệ dữ liệu".
• Thiết lập các mệnh đề và giả thuyết khoa học:
  • H1: Cấp độ thiết lập CNTT có tác động thuận chiều (+) đến Sự phù hợp của AIS.
  • H2: Mức độ hiểu biết của chủ sở hữu/người quản lý có tác động thuận chiều (+) đến Sự phù hợp của AIS.
  • H3: Cam kết của chủ sở hữu/người quản lý có tác động thuận chiều (+) đến Sự phù hợp của AIS.
  • H4: Tri thức bên ngoài (chuyên gia tư vấn, nhà cung cấp phần mềm, hỗ trợ chính phủ) có tác động thuận chiều (+) đến Sự phù hợp của AIS.
  • H5: Tri thức nội bộ (năng lực đội ngũ kế toán và kỹ thuật IT) có tác động thuận chiều (+) đến Sự phù hợp của AIS.
  • H6: Sự phù hợp của AIS có tác động thuận chiều (+) trực tiếp và mạnh mẽ đến Thành quả hoạt động đa chiều của DNVVN.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 nền tảng lý thuyết:

1. Lý thuyết Hệ thống (General Systems Theory): Định hình cấu trúc phân hệ dữ liệu đầu vào (Inputs) - Xử lý (Processing) - Thông tin đầu ra (Outputs) - Phản hồi kiểm soát (Feedback) (Ralph M. Stair & Reynolds, 2010; Trịnh Hoài Sơn, 2016).
2. Lý thuyết Xử lý Thông tin (Information Processing Theory): Xác định rằng "khả năng xử lý thông tin của tổ chức phải phù hợp với các yêu cầu thông tin của tổ chức để mang lại thành quả hoạt động cho tổ chức" (Galbraith, 1973). Sự phù hợp được mô hình hóa toán học thông qua độ lệch tuyệt đối và tương tác nhân tử giữa yêu cầu và năng lực AIS trên 19 tiêu chí thông tin kế toán.
3. Lý thuyết Tình huống (Contingency Theory): Nhận định không có một mô hình AIS duy nhất tối ưu cho mọi doanh nghiệp; hiệu quả của AIS phụ thuộc vào sự thích ứng linh hoạt với quy mô, đặc thù công nghệ sản xuất và năng lực nhận thức của lãnh đạo (Otley, 1980; Chenhall, 2003).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung lý thuyết áp dụng tối ưu cho các doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa thuộc khu vực sản xuất chế biến - chế tạo, nơi quy trình vận hành đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa chi phí định mức, quản trị tồn kho và phân tích tài chính tức thời.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên thế giới quan thực chứng (Positivism) với lập trường nhận thức luận khách quan (Objectivist Epistemology), sử dụng phương pháp diễn dịch (deductive approach) kết hợp quy trình định lượng đa bước chặt chẽ:

• Thiết kế nghiên cứu kết hợp (Mixed-method Sequential Design): Giai đoạn định tính sơ bộ sử dụng kỹ thuật phỏng vấn chuyên gia sâu (gồm các nhà nghiên cứu kế toán, giám đốc tài chính và chuyên gia phần mềm ERP/AIS) để điều chỉnh thang đo phù hợp với ngữ cảnh thể chế Việt Nam; giai đoạn định lượng chính quy sử dụng bảng hỏi khảo sát diện rộng.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level perspective): Đánh giá đồng thời cấp độ cá nhân lãnh đạo (hiểu biết, cam kết), cấp độ nhóm/phòng ban (tri thức nội bộ) và cấp độ toàn tổ chức (cấp độ thiết lập CNTT, sự phù hợp AIS và thành quả doanh nghiệp).
• Quy mô và đối tượng khảo sát: Nhắm vào các chủ sở hữu, giám đốc điều hành (CEO), giám đốc tài chính (CFO) và kế toán trưởng tại các DNVVN sản xuất có quy mô từ 20 đến dưới 300 lao động.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và sàng lọc dữ liệu tuân thủ các chuẩn mực quốc tế khắt khe:

• Chiến lược lấy mẫu: Kết hợp phương pháp lấy mẫu có chủ đích và phân tầng phi xác suất tại 5 trung tâm sản xuất đại diện cho các vùng kinh tế: TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai (vùng kinh tế trọng điểm phía Nam), Đắk Nông (Tây Nguyên) và Quảng Trị (Bắc Trung Bộ).
• Công cụ thu thập: Bảng câu hỏi cấu trúc đóng sử dụng thang đo Likert 5 điểm (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý/Không có kiến thức đến 5 = Hoàn toàn đồng ý/Kiến thức sâu rộng). Thang đo được kế thừa và chuẩn hóa từ các công trình quốc tế uy tín:
  • Cấp độ thiết lập CNTT: Kế thừa từ Cragg (1990), Raymond et al. (1995), Raymond et al. (2011).
  • Hiểu biết và cam kết của nhà quản lý: Kế thừa từ Yap et al. (1992), DeLone (1988), Ismail & King (2007), Budiarto et al. (2014, 2018).
  • Tri thức bên ngoài và tri thức nội bộ: Kế thừa từ Thong et al. (1994), Reid & Smith (2000), Cragg et al. (2013).
  • Sự phù hợp AIS và Thành quả hoạt động: Kế thừa từ Ismail & King (2005, 2007), Venkatraman & Ramanujam (1986).
• Kiểm định độ giá trị và độ tin cậy: Thử nghiệm Pilot test trên 30-50 doanh nghiệp trước khi phát hành chính thức. Đánh giá tính đơn hướng, độ tin cậy nhất quán nội tại qua hệ số Cronbach's Alpha ($\alpha \ge 0.70$), phân tích nhân tố khám phá (EFA) và khẳng định (CFA) để xác nhận Giá trị hội tụ (Convergent Validity với hệ số tải chuẩn hóa $> 0.50$, $AVE > 0.50$, $CR > 0.70$) và Giá trị phân biệt (Discriminant Validity theo tiêu chuẩn Fornell-Larcker).

Data và phân tích

Phân tích dữ liệu thực nghiệm được xử lý thông qua phần mềm chuyên dụng SPSS và Mô hình Cấu trúc Tuyến tính SEM (Structural Equation Modeling):

• Kiểm soát hiện tượng chệch phương pháp chung (Common Method Bias - CMB) thông qua kiểm định đơn nhân tố Harman (Harman's single factor test).
• Phân tích hồi quy đa biến và mô hình SEM nhằm ước lượng các trọng số đường dẫn (Path coefficients $\beta$), kiểm định mức ý nghĩa thống kê ($p$-value $< 0.05, < 0.01, < 0.001$).
• Kiểm tra tính bền vững (Robustness checks) của mô hình bằng cách kiểm soát các biến đặc tính doanh nghiệp như quy mô (số lượng lao động, vốn điều lệ) và tuổi thọ hoạt động (firm age).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Bằng chứng thực nghiệm về tác động sống còn của AIS Fit: Khẳng định sự phù hợp của AIS là biến số trung gian cốt lõi truyền dẫn toàn bộ tác động từ hạ tầng CNTT và năng lực tổ chức sang thành quả doanh nghiệp. Việc đầu tư CNTT đơn thuần không trực tiếp tạo ra lợi nhuận nếu không đạt được sự tương thích với yêu cầu thông tin kế toán quản trị.
2. Hiểu biết và cam kết của lãnh đạo là đòn bẩy quyết định nhất: Trong môi trường DNVVN, quyền lực ra quyết định tập trung cao độ vào người đứng đầu. Mức độ am hiểu CNTT/kế toán và cam kết tham gia trực tiếp của chủ doanh nghiệp vào việc lựa chọn, triển khai phần mềm thể hiện hệ số tác động $\beta$ cao nhất đến sự phù hợp AIS, củng cố nhận định của DeLone (1988) và Ismail & King (2007).
3. Phát hiện nghịch lý về vai trò của Tri thức bên ngoài: Luận án chỉ ra rằng sự phụ thuộc thụ động vào nhà cung cấp phần mềm hoặc đơn vị tư vấn bên ngoài mà thiếu vắng năng lực tiếp nhận nội bộ (internal absorptive capacity) sẽ làm suy giảm tính phù hợp của AIS. Các DNVVN tại Việt Nam thường mua các phần mềm đóng gói sẵn nhưng không thể tùy biến (customization) do thiếu tri thức nội bộ.
4. Đo lường thành quả hoạt động đa chiều vượt bậc: Sự phù hợp AIS tác động toàn diện và mạnh mẽ nhất đến: (1) Năng lực tối ưu hóa chi phí sản xuất và kiểm soát hao hụt định mức; (2) Tốc độ lập báo cáo tài chính hỗ trợ ra quyết định giá bán; (3) Tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA).

================================================================================
                    BẢNG TỔNG HỢP CÁC KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH GIẢ THUYẾT
================================================================================
Giả thuyết   Mối quan hệ tác động                        Kỳ vọng   Kết quả
--------------------------------------------------------------------------------
================================================================================

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết (Theoretical Advances): Đặt cột mốc quan trọng trong việc hoàn thiện khung lý thuyết AIS Fit tại các nền kinh tế đang chuyển đổi Đông Nam Á; cung cấp bộ thang đo chuẩn hóa đã được kiểm định thực nghiệm nghiêm ngặt cho các nghiên cứu tiếp theo.
• Hàm ý phương pháp luận (Methodological Innovations): Chứng minh tính ưu việt của phương pháp tiếp cận tương hợp (congruence approach) trong đo lường AIS thay vì chỉ đánh giá mức độ sử dụng phần mềm giản đơn.
• Hàm ý thực tiễn quản trị (Practical Applications):
  • Đối với chủ doanh nghiệp DNVVN: Cần chủ động nâng cao năng lực số, trực tiếp chỉ đạo dự án số hóa kế toán, chuyển dịch từ phần mềm kế toán độc lập (stand-alone) sang hệ sinh thái kết nối quản trị sản xuất và kho bãi.
  • Đối với xây dựng đội ngũ: Thiết lập chương trình đào tạo kép về nghiệp vụ kế toán quản trị và kỹ năng khai thác dữ liệu số cho nhân sự nội bộ.
• Hàm ý chính sách (Policy Recommendations): Chính phủ và Bộ Kế hoạch & Đầu tư cần chuyển trọng tâm từ hỗ trợ tài chính dàn trải sang các chương trình đào tạo kiến thức số cho chủ DNVVN; xây dựng khung chuẩn kỹ thuật kết nối AIS và hóa đơn điện tử quốc gia.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Giới hạn về phương pháp chọn mẫu: Việc sử dụng phương pháp lấy mẫu phi xác suất tại 5 tỉnh/thành phố dù đảm bảo tính đại diện cho các vùng công nghiệp trọng điểm nhưng khả năng tổng quát hóa (generalizability) cho toàn bộ 63 tỉnh thành trên cả nước vẫn cần thêm bằng chứng mở rộng.
2. Giới hạn về cấu trúc ngành: Mẫu khảo sát tập trung chủ yếu vào các DNVVN trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, chưa bao quát khối thương mại, logistics và dịch vụ thuần túy.
3. Giới hạn về dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Số liệu thu thập tại một thời điểm (năm 2020) có thể chịu tác động cục bộ của các biến động kinh tế vĩ mô và chưa phản ánh được sự biến chuyển dài hạn của AIS theo thời gian.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Triển khai nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal study) để theo dõi vòng đời phát triển của AIS và tác động trễ (lagged effects) đến thành quả doanh nghiệp.
• Mở rộng mô hình nghiên cứu sang các ngành dịch vụ, thương mại điện tử và fintech.
• Tích hợp thêm các biến điều tiết mới như Văn hóa số doanh nghiệp (Digital Culture) và Áp lực cạnh tranh môi trường (Environmental Dynamism).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Dũng (2021) tạo ra những tác động lan tỏa sâu rộng:

• Tác động học thuật: Định hình chuẩn mực nghiên cứu định lượng mới trong chuyên ngành Kế toán - Hệ thống thông tin tại Việt Nam; cung cấp tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học và các công bố quốc tế thuộc danh mục Scopus/SSCI.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Định hướng trực tiếp cho hơn 800.000 DNVVN tại Việt Nam trong việc tái cấu trúc hệ thống thông tin tài chính, hạn chế lãng phí ngân sách đầu tư CNTT sai lệch.
• Tác động kinh tế - xã hội: Giúp các DNVVN nâng cao năng lực quản trị minh bạch, tạo điều kiện thuận lợi trong việc tiếp cận vốn tín dụng ngân hàng, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và tối ưu hóa nghĩa vụ thuế nhà nước.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Kế thừa mô hình lý thuyết tích hợp và bộ công cụ thang đo chuẩn hóa đã được kiểm định độ tin cậy để phát triển các hướng nghiên cứu chuyên sâu về kế toán số.
• Chủ doanh nghiệp và Lãnh đạo DNVVN: Tiếp cận khung chỉ dẫn thực thi cụ thể để đánh giá chính xác mức độ phù hợp của hệ thống phần mềm kế toán hiện tại, từ đó đưa ra quyết định đầu tư công nghệ tối ưu.
• Các nhà phát triển phần mềm và Tư vấn ERP: Nắm bắt chính xác nhu cầu thông tin kế toán đặc thù của khối DNVVN sản xuất tại Việt Nam nhằm thiết kế các giải pháp phần mềm linh hoạt, dễ tùy biến và chi phí hợp lý.
• Cơ quan quản lý nhà nước: Có cơ sở khoa học xác đáng để ban hành các chính sách thúc đẩy chuyển đổi số và chuẩn hóa báo cáo tài chính cho khối kinh tế tư nhân.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thành công Lý thuyết Xử lý Thông tin của Galbraith (1973) sang bối cảnh chuyển đổi số của khối DNVVN tại nền kinh tế mới nổi, chứng minh bằng định lượng rằng sự phù hợp giữa yêu cầu và năng lực AIS đóng vai trò biến số trung gian bắt buộc để chuyển hóa các nguồn lực CNTT thành lợi thế thành quả hoạt động.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu của Cragg (1990) chỉ dùng hồi quy đơn biến hay Kharuddin et al. (2010) chỉ đo biến phụ thuộc bằng chỉ số ROA đơn lẻ, luận án đã ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính SEM toàn diện, kết hợp phương pháp đo lường sự phù hợp đa tiêu chí trên 19 đặc tính thông tin kế toán và cấu trúc thành quả hoạt động đa chiều (sản xuất, chi phí, bán hàng, sinh lời).

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất? Đó là tác động cận biên yếu của Tri thức bên ngoài khi thiếu vắng Tri thức nội bộ. Thuê ngoài tư vấn hay mua phần mềm đắt tiền hoàn toàn không mang lại sự phù hợp AIS nếu đội ngũ nhân sự nội bộ không đủ năng lực làm chủ công nghệ và chuyển giao quy trình.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (Replication Protocol) không? Có. Luận án mô tả chi tiết toàn bộ quy trình thiết kế bảng hỏi, cấu trúc thang đo Likert, quy trình phân tích độ tin cậy Cronbach's Alpha, EFA, CFA và hệ thống phương trình cấu trúc, cho phép các nhà khoa học khác tái lặp kiểm chứng hoàn toàn trên các tập dữ liệu mới.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Chuyển dịch trọng tâm nghiên cứu sang sự tương thích của AIS trong môi trường Điện toán đám mây (Cloud Accounting), Kế toán tích hợp Trí tuệ nhân tạo (AI-driven Accounting) và Công nghệ Chuỗi khối (Blockchain) trong việc tự động hóa kiểm soát nội bộ và bảo mật dữ liệu tài chính.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Dũng (2021) là một công trình khoa học công phu, chuẩn mực và mang tính đột phá cao trong lĩnh vực Hệ thống thông tin kế toán tại Việt Nam:

1. Đã hệ thống hóa toàn diện và phát triển khung lý luận vững chắc về các cấu thành AIS và cơ chế xác lập sự phù hợp AIS trong bối cảnh ứng dụng CNTT.
2. Xác định và lượng hóa chính xác mức độ tác động của 5 nhóm nhân tố tiền tố (Thiết lập CNTT, Hiểu biết quản lý, Cam kết quản lý, Tri thức bên ngoài, Tri thức nội bộ) đến sự phù hợp của AIS.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm đanh thép khẳng định vai trò quyết định của sự phù hợp AIS đối với việc nâng cao thành quả hoạt động đa khía cạnh của DNVVN sản xuất.
4. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới giữa Kế toán quản trị, Khoa học dữ liệu và Quản trị chiến lược trong kỷ nguyên kinh tế số.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi từ cấp độ doanh nghiệp đến chính sách vĩ mô, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững và năng lực cạnh tranh quốc tế của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hệ thống thông tin kế toán (AIS) là một hệ thống dùng để thu thập, ghi nhận, lưu trữ, xử lý dữ liệu để tạo ra thông tin cho người dùng ra quyết định. AIS gồm 5 cấu thành: (1) người sử dụng hệ thống; (2) quy trình và hướng dẫn được sử dụng để thu thập, xử lý và lưu trữ dữ liệu; (3) dữ liệu của tổ chức; (4) phần mềm, hạ tầng công nghệ thông tin; (5) hệ thống kiểm soát nội bộ và bảo vệ dữ liệu (Bodnar, 2014; M. Romney, and Steinbart, Paul J.

Trên gốc dộ lý thuyết Một mặt, thông tin được cung cấp từ AIS gồm thông tin về kế toán, tài chính và các thông tin khác có vai trò quan trọng cho việc ra quyết định của các đối tượng bên trong và bên ngoài doanh nghiệp (A. Jones và Rama, 2006). Trong đó thông tin kế toán có thể giúp cho các doanh nghiệp (DN), đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN ) có thể quản lý các vấn đề ngắn hạn trong quá trình hoạt động như doanh thu, chi phí và dòng tiền… bằng cách cung cấp thông tin để hỗ trợ giám sát và kiểm soát (F. AIS có vai trò là cung cấp thông tin quan trọng để giúp các nhà quản lý kiểm soát các hoạt động và giảm bớt sự không chắc chắn trong quá trình hoạt động kinh doanh của DN (Chong, 1996; B.

Romney, and Steinbart, J. Bên cạnh đó nó cũng có thể giúp các DNVVN hoạt động trong một môi trường năng động và cạnh tranh hơn, ngoài ra còn thuận lợi trong việc thực hiện các kế hoạch chiến lược dài hạn (Mitchell và cộng sự, 2000b). Ngoài ra AIS còn được coi là một cơ chế tổ chức quan trọng, là một công cụ có thể giúp quản lý cải thiện khả năng kiểm soát đối với các hoạt động và của việc ra quyết định. AIS tồn tại trong mọi tổ chức và rất quan trọng đối với các DNVVN, đóng vai trò thiết yếu trong việc cung cấp thông tin một cách kịp thời, chính xác cho chủ sở hữu để ra các quyết định mang tính chiến lược (Budiarto, Prabowo, Djajanto, Widodo, và Herawan, 2018; Naranjo-Gil, 2004).

AIS thường được sử dụng bởi những người 2 ra quyết định như chủ sở hữu, người quản lý cấp trung và người quản lý điều hành. để đưa ra quyết định một cách tối ưu, các chủ sở hữu phải có được thông tin phù hợp, đáng tin cậy và kịp thời được cung cấp từ các hệ thống như AIS (Kharuddin, Ashhari, và Nassir, 2010). Mặt khác, để AIS phát huy hết vai trò thì sự phù hợp của AIS là hết sức quan trọng. Sự phù hợp đã được đề cập trong nghiên cứu phát triển từ lý thuyết xử lý thông tin (IP) của Galbraith (1973).

Galbraith chứng minh rằng khả năng xử lý thông tin của tổ chức phải phù hợp với các yêu cầu thông tin của tổ chức để mang lại thành quả hoạt động cho tổ chức. Sự phù hợp AIS thường dựa trên mức độ giống nhau giữa hai thước đo, trong trường hợp này là mức độ tương đồng giữa yêu cầu của AIS và khả năng của AIS hay nói cách khác sự phù hợp của AIS được xem là sự tương tác của yêu cầu AIS và khả năng của AIS. Bên cạnh đó, kết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp thường được đo lường thông qua các chỉ tiêu hiệu suất hay hiệu quả trong việc sử dụng nguồn lực để tạo ra lợi nhuận. Trong những năm gần đây, việc đánh giá kết quả hoạt động không dừng lại ở các chỉ tiêu hiệu suất hay hiệu quả mà được mở rộng và đo lường bằng cả các chỉ tiêu phi tài chính, sự cân bằng trong hoạt động kinh doanh (BSC) hay các chỉ tiêu đo lường trách nhiệm xã hội (CSR) của doanh nghiệp.

Do đó, khái niệm thành quả hoạt động (performance) được sử dụng với một phạm vi tổng quát hơn để đo lường đa khía cạnh của hoạt động tổ chức. Khi thông tin kế toán được sử dụng cho việc ra quyết định, hệ quả của nó là góp phần nâng cao thành quả hoạt động của các doanh nghiệp. Thành quả đạt được khi các DN chủ động triển khai ứng dụng một AIS hiện đại (Esmeray, 2016). Đã có nhiều nghiên cứu đã chứng minh thành công sự quan hệ thuận chiều từ AIS đến thành quả hoạt động của các DNVVN (Esmeray, 2016; Kareem, 2019b; McMahon, 2001; McMahon và Davies, 1994; Prasad và Green, 2015; Thomas III và Evanson, 1997; R.

Chang (2001) còn khẳng định AIS đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao hiệu quả quản trị của tổ chức, đặc biệt trong môi trường cạnh tranh toàn cầu. Các nghiên cứu từ nhiều năm cho thấy, để các DNVVN thành công trong kinh doanh, và có thành quả tốt họ cần phải có những công cụ đúng đắn, AIS là 3 một trong số những công cụ đó (Argenti, 1976; Beaver, 2003; Berryman, 1983; Harris và Gibson, 2006; Harris, GRUBB III, và Hebert, 2005; Mitchell, Reid, và Terry, 1997; Stokes và Blackburn, 2002). Nó có thể giúp DNVVN nâng cao khả năng tồn tại và thành công hơn bởi việc cung cấp thông tin thông qua việc ghi chép lại các giao dịch tài chính, lập các báo cáo tài chính, lập ngân sách, và phân tích tình hình biến động trong kinh doanh cho quản lý, chủ DN những thông tin phù hợp để họ điều hành doanh nghiệp mình (Harris và cộng sự, 2005). Đối với các DNVVN, thông tin được yêu cầu khác các DN lớn để đối phó với sự không chắc chắn cao hơn trong điều kiện cạnh tranh và nhu cầu thị trường (Louadi, 1998).

AIS có tiềm năng lớn ảnh hưởng đến thành quả của các doanh nghiệp, đặc biệt là trong bối cảnh của các DNVVN (Ismail, 2009; Ismail và King, 2005). Trên gốc độ thực tiễn Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng như hiện nay, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, việc các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ thông tin vào hệ thống thông tin kế toán ngày càng cần thiết, tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích thiết thực, việc ứng dụng công nghệ thông tin cũng gây nên không ít khó khăn cho người sử dụng, tạo sự rủi ro về tính tin cậy của hệ thống thông tin kế toán. Thực trạng hiện nay cho thấy rằng trong các DNVVN có ít thông tin để quản lý, kiểm soát kém và việc ra quyết định mang tính đột xuất, tức thời và dựa trên cảm tính là chủ yếu (Perren và Grant, 2000). Nhiều DNVVN vẫn chưa chú trọng xem xét việc đánh giá sử dụng và đầu tư công nghệ hiện đại như AIS trong hoạt động kinh doanh của họ (Kareem, 2019a).

Hầu hết các DNVVN không sử dụng đầy đủ và chưa phát huy hết tiềm năng của AIS do thiểu nguồn lực và công nghệ mới (Harash, 2017). Bên cạnh đó việc xử lý thông tin trong các DNVVN là tương đối phức tạp (Mitchell và cộng sự, 2000b). Ngoài ra một trong những hạn chế lớn của các DNVVN nằm ở số lượng nhân viên ít; có khi là không có nhân viên có thể phát triển CNTT, do đó, họ cần thiết lập các công nghệ để có thể cung cấp nhiều thông tin hơn (Ismail và King, 2005, 2007). Mặt khác các DN nhỏ vẫn phải đối mặt với nhiều vấn đề trong quá trình hoạt động, chẳng hạn như quản lý dòng 4 tiền, quản lý nguyên liệu, đáp ứng nhu cầu khách hàng và thiếu tài chính (Manurung và Manurung, 2019).

Ở các nước nghèo và đang phát triển, các DNVVN sử dụng AIS vẫn còn lạc hậu so với các nước phát triển và đặc biệt là hệ thống thông tin không phù hợp với yêu cầu quản lý (Ismail, 2009). Mặc dù vậy, các nghiên về AIS như phân tích đánh gia các yếu tố ảnh hưởng đến sự phù hợp của AIS trong các DNVVN và tác động của nó đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp vẫn chưa được nhiều các nghiên cứu thực hiện để điều tra (Ismail và king, 2007). Chính vì vậy, cần phải khám phá sâu hơn về cách mà các DNVVN nhận thức tầm quan trọng của thông tin kế toán, và hệ thống thông tin kế toán hiện đại để mang lại thành quả tích cực (Ismail, 2009; Ismail và King, 2005, 2007). Tại Việt Nam, theo thống kê trong Sách Trắng (2019) của Bộ Kế hoạch và Đầu tư số lượng DNVVN chiếm tỷ trọng lớn trong tổng các DN tại Việt Nam, có tới 97,6% DN đang hoạt động là các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Trong những năm qua, DNVVN của Việt Nam có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đóng góp không nhỏ vào GDP, tạo công ăn việc làm, ổn định kinh tế. Hiện nay để các DNVVN nâng cao thành quả hoạt động và kiểm soát tốt thông tin DN thì đòi hỏi phải xây dựng và tổ chức một AIS phù hợp với đặc điểm hoạt động của các DNVVN (Phan Đức Dũng, 2015). Do vậy, lúc nay rất cần các nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán trong các DNVVN trong bối cảnh ứng dụng công nghệ thông tin, qua đó đề xuất, khuyến nghị, và đưa ra các giải pháp nhằm giúp cho các DNVVN nâng cao thành quả hoạt động, thúc đẩy phát triền và hội nhập bền vững là hết sức cần thiết. Luận án này tập trung vào việc nghiên cứu về hệ thống thông tin kế toán và đánh giá tác động của sự phù hợp AIS đến thành quả của các DNVVN ở Việt Nam trong bối cảnh áp dụng công nghệ thông tin.

Từ lý thuyết và thực tiễn nêu trên, tôi thực hiện đề tài “Hệ thống thông tin kế toán trong trong bối cảnh áp dụng công nghệ thông tin tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam”. Luận án nghiên cứu có ý nghĩa trong việc hệ thống hóa lại cơ sở lý luận về HTTTK cũng như đưa ra các bằng chứng dựa trên dựa trên số liệu phân tích thực nghiệm các yếu tố tác động của AIS đến thành quả hoạt động của DN để giúp các doanh nghiệp nói chung và DNVVN nói riêng có những biện pháp phù hợp cải thiện AIS hiện hành và nâng cao thành quả hoạt động. Tổng quan nghiên cứu 2. Các nghiên cứu quốc tế Trong nhiều năm qua, phần lớn các công trình nghiên cứu về AIS chủ yếu phản ánh về chi phí và lợi ích của hệ thống thông tin và tổ chức hệ thống thông tin trong các doanh nghiệp có quy mô lớn.

Bên canh đó cũng có một vài nghiên cứu về việc đo lường sự thành công của IS trong các doanh nghiệp. Tuy nhiên, không có nhiều nghiên cứu xem xét về sự AIS và phù hợp AIS và tác động của nó đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp, đặc biệt là trong bối cảnh của các doanh nghiệp vừa và nhỏ.