CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT CÔNG NGHIỆP 1.1 Những vấn đề chung về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất 1.1 Chi phí sản xuất và phân loại chi phí sản xuất 1.1 Khái niệm chi phí sản xuất Trong các doanh nghiệp sản xuất, chi phí sản xuất thường chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng chi phí. Chi phí sản xuất phát sinh thường xuyên trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp để phục vụ cho quản lý và hạch toán kinh doanh, chi phí sản xuất được tập hợp theo thời kỳ hàng tháng, hàng quý, hàng năm. Chi phí sản xuất là sự chuyển dịch vốn của doanh nghiệp vào đối tượng tính giá nhất định, nó là vốn của doanh nghiệp bỏ vào quá trình sản xuất kinh doanh. Vì vậy, để quản lý có hiệu quả và kịp thời đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của mình, các nhà quản trị doanh nghiệp luôn cần biết số chi phí chi ra cho từng loại hoạt động, sản phẩm, dịch vụ trong kỳ là bao nhiêu, số chi phí đã chi đó cấu thành trong số sản phẩm, lao vụ, dịch vụ đã hoàn thành là bao nhiêu.
Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01 - Chuẩn mực chung, tại đoạn 31: “Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm các khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”.[1, đoạn 31] Theo giáo trình kế toán tài chính của Học viện tài chính xuất bản năm 2013 của GS.TS Ngô Thế Chi và PGS.TS Trương Thị Thủy có viết “Chi phí được nhìn nhận như những khoản phí tổn phát sinh gắn liền với hoạt động của doanh nghiệp để đạt được một sản phẩm, lao vụ, dịch vụ nhất định. Chi phí được xác định bằng tiền của nhữnng hao phí về lao động sống và hao phí về lao động vật hóa,.trên cơ sở chứng từ, tài liệu bằng chứng chắc chắn” [3, tr278] Luan van 8 Theo giáo trình kế toán tài chính trong các doanh nghiệp của Trường Đại học Kinh tế quốc dân năm 2011 của GS.TS Đặng Thị Loan thì “ Chi phí sản xuất là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các hao phí về lao động sống và lao động vật hóa mà doanh nghiệp đã bỏ ra có liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh trong một thời kỳ nhất định (tháng, quý, năm) ”. [10, tr85] Từ các phân tích trên, có thể khái quát về chi phí sản xuất là các chi phí mà doanh nghiệp phải bỏ ra để mua các yếu tố đầu vào cần thiết cho quá trình sản xuất hàng hóa, chế tạo sản phẩm. Bất kỳ một doanh nghiệp nào hoạt động trong nền kinh tế thị trường cũng đều mong muốn giảm chi phí sản xuất và tăng lợi nhuận của doanh nghiệp.
Việc nghiên cứu và nhận thức về chi phí sản xuất còn phụ thuộc vào góc độ nhìn nhận của từng loại kế toán khác nhau: Dưới góc độ kế toán tài chính: Chi phí sản xuất được nhìn nhận là những khoản phí tổn đã phát sinh mà doanh nghiệp phải bỏ ra để thực hiện quá trình sản xuất nhằm đạt được mục đích là tạo ra sản phẩm, lao vụ ,dịch vụ nhất định. Những khoản phí tổn này được định lượng và thể hiện dưới dạng một lượng tiền chi ra, các khoản tương đương tiền, hàng tồn kho, khấu hao máy móc thiết bị, một khoản nợ dịch vụ và để xác định được chi phí thì phải có chứng từ, tài liệu, bằng chứng chứng minh chắc chắn việc phát sinh của chúng. Đối với kế toán tài chính, chi phí sản xuất bao gồm các khoản chi phí đã phát sinh hoặc sẽ phát sinh trong tương lai nhưng liên quan đến kết quả của kỳ kinh doanh và được tính vào chi phí sản xuất của kỳ này Dưới góc độ kế toán quản trị: Mục đích của kế toán quản trị chi phí là cung cấp thông tin thích hợp về chi phí, kịp thời cho việc ra quyết định của các nhà quản trị doanh nghiệp. Do đó, đối với kế toán quản trị không chỉ đơn thuần nhận thức về chi phí như trong kế toán tài chính mà còn nhìn nhận chi phí theo góc độ nhận diện thông tin để phục vụ cho việc ra quyết định kinh doanh.
Vì vậy, chi phí có thể là phí tổn thực tế phát sinh trong thực tế hoạt động sản xuất kinh doanh được tổng hợp theo từng bộ phận, từng trung tâm chi phí cũng như xác định giá trị hàng tồn kho trong từng khâu của quá trình sản xuất, tiêu thụ. Chi phí cũng có thể là những phí tổn ước tính hoặc dự kiến trước để thực hiện một hoạt động sản xuất kinh doanh,.2 Phân loại chi phí sản xuất Xuất phát từ yêu cầu và mục đích sử dụng thông tin khác nhau của nhà quản lý, chi phí sản xuất phải được phân loại theo những tiêu thức khác nhau dưới hai góc độ kế toán tài chính và kế toán quản trị Dưới góc độ kế toán tài chính thì chi phí sản xuất được phân loại như sau: Phân loại chi phí sản xuất theo nội dung và tính chất kinh tế của chi phí - Chi phí nguyên liệu, vật liệu: Là toàn bộ giá mua và chi phí mua của nguyên vật liệu chính, nguyên vật liệu phụ, nhiên liệu, phụ tùng thay thế, công cụ, dụng cụ sử dụng vào sản xuất (không bao gồm giá trị nguyên liệu, vật liệu dùng không hết nhập lại kho và phế liệu thu hồi); - Chi phí nhiên liệu, động lực sử dụng vào quá trình sản xuất trong kỳ (không bao gồm giá trị dùng không hết nhập lại kho và phế liệu thu hồi); - Chi phí nhân công: Là các khoản chi phí phải trả cho người lao động về tiền lương, tiền công, phụ cấp mang tính chất lương và các khoản trích BHXH, BHYT, BHTN, KPCĐ theo tiền lương của người lao động; - Chi phí công cụ, dụng cụ: là tư liệu lao động không đủ tiêu chuẩn để ghi nhận là tài sản cố định và công cụ, dụng cụ thường tham gia vào nhiều chu kỳ sản xuất kinh doanh. Bao gồm: Các loại bao bì dùng để đựng vật liệu, hàng hóa trong quá trình thu mua, bảo quản, tiêu thụ; Các loại bao bì kèm hàng hóa có tính giá riêng nhưng bỏ qua quá trình bảo quản hàng hóa vận chuyển trên đường và dự trữ trong kho có tính giá trị hao mòn để trừ dần vào giá trị của bao bì; Những dụng cụ, đồ nghề bằng thủy tinh, sành, sứ…Quần áo và dụng cụ bảo hộ lao động;…. - Chi phí khấu hao TSCĐ: Bao gồm toàn bộ số khấu hao TSCĐ phải trích trong kỳ dùng vào hoạt động sản xuất của doanh nghiệp; - Chi phí dịch vụ mua ngoài: Bao gồm toàn bộ các khoản chi phí về các loại dịch vụ mua ngoài, thuê ngoài phục vụ cho hoạt động sản xuất trong kỳ của doanh nghiệp như điện, nước, điện thoại, thuê nhà, quảng cáo, khuyến mại, vệ sinh công nghiệp…; - Chi phí bằng tiền khác: Bao gồm toàn bộ các chi phí bằng tiền phát sinh Luan van 10 ngoài các chi phí nói trên dùng vào quá trình sản xuất trong kỳ như công tác phí, thuế giá trị gia tăng (GTGT) không được khấu trừ, thuế môn bài, chi tiếp khách, chi hội họp…; Phân loại chi phí sản xuất theo tính chất kinh tế có tác dụng: Quản lí sản xuât, phân tích đánh giá tình hình thực hiện dự toán chi phí sản xuất, đồng thời là căn cứ để lập báo cáo chi phí sản xuất theo yếu tố ở bảng thuyết minh báo cáo tài chính, cung cấp tài liệu tham khảo để lập dự toán chi phí sản xuất, lập kế hoạch cung ứng vật tư, tính toán nhu cầu vốn lưu động cho kỳ sau.
Phân loại chi phí sản xuất theo khoản mục chi phí Theo tiêu thức phân loại này thì chi phí sản xuất gồm 3 khoản mục: - Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Bao gồm toàn bộ chi phí về vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu, bán thành phẩm mua ngoài sử dụng trực tiếp cho quá trình sản xuất chế tạo sản phẩm, lao vụ, dịch vụ; - Chi phí nhân công trực tiếp: Bao gồm toàn bộ chi phí về tiền lương, các khoản trích theo tiền lương của công nhân trực tiếp sản xuất như BHXH, BHYT, BHTN, KPCĐ theo tỷ lệ quy định và các khoản phải trả cho công nhân trực tiếp tham gia vào hoạt động sản xuất gồm: Lương trong thời gian làm việc theo quy định, lương làm ngoài giờ…; - Chi phí sản xuất chung: Là những khoản chi phí dùng cho hoạt động sản xuất chung ở các phân xưởng, đội sản xuất. CPSX được theo dõi chi tiết cho từng loại như: + Lương và các khoản trích theo lương của nhân viên quản lý phân xưởng, đội trại sản xuất như: nhân viên kế toán, thông kê, thủ kho, công nhân vận chuyển, công nhân sửa chữa ở phân xưởng; + Khấu hao TSCĐ khác dùng sản xuất sản phẩm và quản lý phân xưởng sản xuất như: khấu hao máy mọc thiết bị sản xuất, phương tiện vận tải, truyền dẫn, nhà xưởng…; + Chi phí vật liệu: Phản ánh chi phí vật liệu dùng chung cho phân xưởng như vật liệu dùng để sửa chữa bảo dưỡng TSCĐ, vật liệu văn phòng phân xưởng và Luan van 11 những vật liệu dùng cho nhu cầu quản lý chung ở phân xưởng; + Chi phí dụng cụ sản xuất: Gồm chi phí dụng cụ dùng cho nhu cầu sản xuất chung ở phân xưởng như: khuôn mẫu, dụng cụ giá lắp, dụng cụ cầm tay, dụng cụ bảo hộ lao động, ván khuôn…; + Chi phí dịch vụ mua ngoài: Phản ánh những chi phí về lao vụ dịch vụ mua bên ngoài, để phục vụ cho hoạt động sản xuất ở phân xưởng, đội sản xuất như: chi phí điện, nước, khí nén, chi phí điện thoại, Fax…; + Chi phí bằng tiền khác: Phản ánh các chi phí bằng tiền ngoài những hi phí nêu trên phục vụ cho sản xuất ở tổ, phân xưởng sản xuất; Phân loại theo tiêu thức này có tác dụng phục vụ cho việc quản lý chi phí sản xuất theo định mức, cung cấp số liệu cho công tác tính giá thành, phân tích tình hình thực hiện kế hoạch giá thành, làm tài liệu tham khảo để lập định mức chi phí sản xuất và lập kế hoạch giá thành sản phẩm cho kỳ sau.