LỜI MỞ ĐẦU Nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nên hệ thực vật vô cùng đa dạng và phong phú đặc biệt là cây có tinh dầu và cây làm thuốc. Theo thống kê bước đầu, nước ta có hơn 600 loài cây có tinh dầu, nhưng phần lớn chưa được nghiên cứu đầy đủ, hệ thống và triệt để. Hệ thực vật phong phú và đa dạng của mỗi vùng, mỗi quốc gia được xem là một trong những nguồn tài nguyên quí giá, có quan hệ trực tiếp tới đời sống con người. Hóa học các hợp chất thiên nhiên với vai trò nghiên cứu thành phần hóa học và tìm hiểu hoạt tính sinh học của cây thuốc mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn.
Việc nghiên cứu các hợp chất có hoạt tính sinh học trong cây thuốc dân tộc là vấn đề không những hấp dẫn về khoa học mà còn đóng góp cho việc sử dụng cây thuốc có hiệu quả hơn, chính xác hơn. Góp phần phong phú cho hệ thực vật Việt Nam, lại rất gần gũi với đời sống nhân dân phải kể đến họ gừng (Zingiberaceae). Nhu cầu sử dụng các sản phẩm từ các cây họ gừng làm thuốc và hương liệu trên thế giới và trong nước ngày càng tăng. Các nghiên cứu về các cây họ gừng đến nay là rất nhiều nhưng nó luôn là điều hấp dẫn với các nhà nghiên cứu.
Trong họ gừng có một chi mà ở Việt Nam chưa được nghiên cứu rộng rãi đó là chi ngải Hedychium. Trong khi đó thế giới với rất nhiều các nghiên cứu báo cáo rằng đây là một chi rất hấp dẫn bởi hương thơm của hoa và những hợp chất có hoạt tính sinh học thú vị thuộc dãy các - lacton diterpen , không no. Đây là những hợp chất có hoạt tính chống ung thư, chống viêm rất mạnh đang được các nhà khoa học thế giới quan tâm một cách đặc biệt. Với định hướng như vậy chúng tôi đã chọn đề tài: “ Nghiên cứu các hợp chất có hoạt tính sinh học trong cây ngải tiên ( Hedychium coronarium Koenig) ‖ 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1.
Khái quát về chi Hedychium 1.1 Đặc điểm thực vật học Hedychium (chi ngải) là một chi thuộc họ gừng (Zingiberaceae) gồm những cây lâu năm phổ biến với chiều cao khi phát triển khoảng 120 – 180 cm. Chi này thường được gọi với cái tên là chi của những cây hoa loa kèn gừng và chi của các loại cây thân thảo, thân rễ mập và phân nhánh. Chi này có nguồn gốc từ những vùng đất nhiệt đới ở Châu Á và dãy Himalaya. Các loài của chi này thường có hoa rất đẹp, rực rỡ và hấp dẫn bởi mùi hương.
Tại Nam Á, chi Hedychium đã có hơn 80 loài. Các nghiên cứu gần đây báo cáo có 41 loài ở Ấn Độ, trong đó có 17 loài đặc hữu của Ấn Độ [29]. Ba loài mới của chi Hedychium từ Thái Lan mới được nhận dạng và phân lập năm 1995 là H.[30] Theo cuốn ―Cây cỏ Việt Nam‖ của Phạm Hoàng Hộ thì ở Việt Nam chi Hedychium có 12 loài, phân bố ở hầu hết các tỉnh từ Bắc chí Nam [4] 1) Hedychium coronarium Koen. Thường gọi là ngải tiên.
Địa thực vật: Dạng giống gừng, lá thơm, phiến to, không lông, mép cao 2-3 cm. Phát hoa ở chót thân, có nhiều lá hoa xanh, hoa trắng rất thơm. Đài là ống dài; vành có 3 tai hẹp, dài ; tiểu nhụy lép dạng cánh hoa to; 1 tiểu nhụy thụ; môi to, 2 thùy. Nang cao 2,5 cm; mảnh vàng; hột đỏ.
Phân bố ở Lào Cai, Đà Lạt, Hà Giang. 2) Hedychium coronarium var. Gọi là ngải tiên vàng vàng. Cành ngắn, có sợi; thân cao đến 2m, đáy đo đỏ.
Lá có phiến thon dài, mặt trên láng, mặt dưới có lông; mép cao 3-4 cm. Phát hoa hơi thông; đài có ống có lông; vành có ống dài đến 10 cm; phiến vàng lợt; môi có bớt vàng sẫm. Hoa thơm ngọt, màu vàng. 3) Hedychium coronarium var.
Gọi là ngải tiên vàng. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thân cỏ cao, cành ngắn; thân đo đỏ ở dưới. Lá có phiến thon, chót có đuôi dài 4- 6 cm; mép cao đến 5cm. Phát hoa hình bắp cao đến 15cm, lá hoa có lông ở chót, mang 3 – 4 hoa; hoa vàng; ống vành dài 5 cm, môi to, chẻ ở chót.
4) Hedychium bousigoniamun Pierre ex Gagn. Gọi là Ngải tiên Bousigon. Thân cỏ, cao 1-1,2 m. Căn hành to 6 – 7 mm.
Lá có phiến thon hẹp, nhọn, dài 30 – 50 cm, rộng 7 cm, không lông. Gié thưa, dài 20 cm; lá hoa có lông, dài 2,5 cm; hoa to, vàng; tiểu nhụy lép hẹp, dài 4cm; môi xoan, chẻ đến ½; noãn sào có lông. Thường mọc trong rừng ở Đà Lạt. 5) Hedychium coccineum Hamilt.
Địa thực vật: cao 1,5 – 2m. Lá có phiến dài 25 – 50 cm, rộng 3- 5 cm, đáy tà, có khi hình tim; mép cao 1- 2,5 cm; hoa đỏ; đài dài 3 cm, cánh hoa 3 cm; môi 2 thùy, noãn sao có lông. Thường mọc ở những nơi đất ẩm lầy, vùng núi cao. 6) Hedychium ellipticum Sm.
, Ngải tiên bầu dục. Lá có phiến bầu dục, to 20 – 40 x 10-15 cm, mỏng, có điểm trong; mép nâu, cao 1 cm; bẹ không lông. Phát hoa nghiên, dày, to 12x3-4 cm; lá hoa không lông, cao 3 cm; hoa trắng, cao 8 cm; vành có lông nhung; noãn sào có lông. Mọc ở những nơi triền núi.
7) Hedychium gardnerianum Roscoe. Ngải tiên Gardner. Kanili Ginger, Ginger Lily Địa thực vật: Cao đến 1 m, dạng như gừng. Lá có phiến bầu dục, không cuống; mép cao.
Phát hoa đứng cao; lá hoa xanh, 2x1 cm; đài là 2 vảy; hoa vàng bua; ống hoa dài 5-6 cm; cánh hoa hẹp, dài 3 cm, rộng 3 – 4 mm; tiểu nhụy lép dẹp, vàng tươi; môi vàng chanh, xoan có 2 thùy; tiểu nhụy thụ màu cam đậm, chi tía, chứa nuốm ở giữa, lục; noãn sào không lông. Thích hợp với đất cầm thủy: Đà Lạt. 8) Hedychium forresti Diels var. Ngải tiên lá hoa rộng.
Địa thực vật: cao 1,2 m, thơm. Lá có phiến thon nhọn, to 40 x 10 cm; mép cao 2,5 – 3 cm; bẹ không lông. Phát hoa cao 15 cm; lá hoa dài 3 -4 cm; hoa vàng tươi; môi tam giác, có 2 thùy xoan thon. (sống ở những nơi cao 1500 m, Sapa) 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9) Hedychium poilanei K.
Ngải tiên Poilane Địa thực vật: Thân cỏ cao 1,3 m. Lá có phiến thon he ̣p nho ̣n , to 40x12 cm; mép cao 1 – 1,5 cm, ria nâu. Phát hoa dài 12 cm; lá hoa to 4-5 x 2- 3 cm, hoa thanh, thơm dịu; ống vành dài đến 10 cm. Cánh hoa trắng hay ngà.
Phân bố ở Bảo Lô ̣c. 10) Hedychium stenopetalum Lodd. Ngải tiên Cánh hoa hẹp Địa thực vật: cao hơn 1 m, lá có phiến to , đến 60x10 cm, mặt trên không lông,mă ̣t dưới có lông dài, nằm; mép mỏng, cao 1-2 cm, phát hoa chót thân, to, dài đến 35 cm có lá hoa to , gắn thẳng góc vào trục ; hoa trắ ng hoa thơm ngào ngạt ; cánh hoa hẹp; bao phấn dài 7 mm, môi bầu dục, có 2 thùy, noãn sào có lông phún. Thường mọc ở Quảng Trị vào tháng 6.
11) Hedychium villosum Wall. Ngải tiên lông Địa thực vật cao 1,5 m. Lá có phiế n tròn dài , thon hẹp; mép cao 2-3cm. Phát hoa dài 10 – 15 cm, dày; lá hoa có lông nhung , nâu hoe, dài 2- 2,5 cm, rộng 1 cm; lá hoa phụ ngắn hơn , hoa trắ ng, ống đài 2 cm; ống vành dài 4 cm cánh hoa và tiểu nhụy lép dài 3 cm; môi hẹp, thùy sâu; tiểu nhụy cao 4,5 cm bao phấ n không dài.
Có ở Đèo Btian 12) Hedychium yunnanensis Gagn., Ngải tiên Vân nam Địa thực vật: Lá có phiến thon, to 30x8 -13 cm; mép mỏng,cao 3-6 cm, nâu. Phát hoa dài 20 cm, thưa; lá hoa nhỏ, không lông; hoa trắng hay vàng, thơm; ống đài không lông; ống vành 2 cm, cánh hoa và tiểu nhụy lép hẹp, dài 2 cm; chỉ tiểu nhụy dài 5,5 cm, bao phấn cam; môi hình tam giác hẹp, chẻ hai. Phân bố ở Đà Lạt. Thành phần hóa học của chi Hedychium Trong thiên nhiên có các loại hợp chất : Terpenoit, Steroit, Flavonoit, ancaloit, cacbohidrat, lipit, protit… Nhưng không phải loài thực vật nào cũng có chứa đủ các loại trên mà tùy loài thực vật mà hợp chất này là chủ yếu mà lại không có loại hợp chất kia.
Trong mỗi loại thực vật, các bộ phận khác nhau cũng có thành phần hóa học khác nhau. Đối với các loài thuộc chi Ngải (Hedychium) đều có đặc điểm chung là các bộ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phận thân rễ và hoa có mùi thơm đặc biệt. Vì vậy người ta chú ý trước tiên là các chất dễ bay hơi, các chất có mùi, đó chính là thành phần của tinh dầu hai bộ phận này. Tinh dầu là hỗn hợp của các chất thu được bằng chưng cất lôi cuốn hơi nước, vì vậy chúng là các chất không phân cực hay kém phân cực, không tan trong nước hay kém tan trong nước.
Vì nhiệt độ sôi thấp nên dễ bay hơi, có mùi, và thành phần chủ yếu là Hemiterpen (C5), monoterpen (C10), sesquiterpen (C15), điterpen(C20)… và các dẫn xuất oxi của chúng. Thành phần của tinh dầu không những phụ thuộc vào loài, vào bộ phận mà còn phụ thuộc vào phương pháp điều chế nữa. Quả vậy, khi nghiên cứu tinh dầu của một số loài thuộc chi Ngải H. spicatum, Sushil Joshi và các cộng sự đã chỉ ra các kết quả như sau: [12] Tinh dầu của H.coronarium chứa trans-meta- metha-2,8-diene (25,2%), linalool (21,7%), - tecpineol (10,9%), Terpin-4-ol (4,1%), - pinen (4,0%),- terpinene (3,6%), và camphene (3,1%), tổng đóng góp 83,1% được xác định trong tinh dầu thân rễ.
ellipticum chứa hơn 30 hợp chất, trong đó có 28 thành phần đóng góp chiếm 97,8% tổng hàm lượng tinh dầu, hợp chất chính là 1,8 -cineole (33,0%), sabinene (22,2%), Terpin-4-ol (14,3%), -terpinene (5,3%), và -caryophyllene (5,6%). Trong tinh dầu thân rễ của H. aurantiacum, Terpin-4-ol (24,8%) đã được xác định là thành phần quan trọng duy nhất, cùng với para-cymene (8,2%), bornyl acetate (7,6%), borneol (3,3%), -pinen ( 3,1%), - pinen (2,8%), -tecpineol (2,4%), germacrene D (2,1%), và sabinene (2. Trong tinh dầu thân rễ của H.
Spicatum được lấy mẫu ở Jageshwar thì hợp chất chính là 1,8 –cineole(42,8%); 10 – epi - - Eudesmol (12,4%); - Selinene(6,8%); - pinen (4%); - cadinol (2,9%) trong tổng đóng góp là 87,5% được xác định trong thành phần thân rễ. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 1: Công thức hóa học các chất được nhận dạng trong tinh dầu các cây thuộc chi Hedychium 1. trans-meta- metha-2,8-diene; 3.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.