Chương 1 TỔNG QUAN 1. Dịch tễ học của chứng hôi miệng 1. Tỷ lệ hôi miệng Hôi miệng đã được mô tả từ hàng nghìn năm trước công nguyên, tuy nhiên, những nghiên cứu về hôi miệng mới có từ hơn 4 thập kỷ nay [2]. Năm 1960, Joseph Tonzetich thấy rằng hôi miệng liên quan với sự có mặt của các hợp chất lưu huỳnh bay hơi (VSCs) [3].
Số lượng nghiên cứu về dịch tễ học chứng hôi miệng rất ít. Có nhiều lý do cho sự thiếu dữ liệu khoa học về chứng bệnh này. Trước tiên, có sự khác biệt trong phương pháp đánh giá mùi hôi của các dân tộc khác nhau cũng như cho người bệnh hay các đánh giá viên. Thứ hai, không có sự thống nhất trong phương pháp đánh giá, cũng như trong đánh giá cảm quan hay các dụng cụ đo độ hôi miệng.
Các nghiên cứu đánh giá tỷ lệ hôi miệng trong dân số nói chung khoảng từ 22% đến hơn 50%. Hiện nay, chưa có tiêu chí chuẩn và khách quan hoặc chủ quan để xác định chứng hôi miệng. Một số nghiên cứu về tỷ lệ HM trong cộng đồng [9],[10],[11] Tỷ lệ hôi miệng Năm Địa điểm Tác giả (%) 1995 Nhật Bản Miyazaki và cộng sự 28 1996 Mỹ Loesche và cộng sự 24 1998 Pháp Frexinos và cộng sự 22 2000 Thụy Điển Söder và cộng sự 24 2006 Trung Quốc Liu XN và cộng sự 27,5 2008 Thổ Nhĩ Kỳ Nalcaci và cộng sự 14,5 2009 Hà Lan Bornstein và cộng sự 20 2010 Nhật Bản Yokoyama và cộng sự 39,6 – 42 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tuổi Hôi miệng có thể gặp ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em đến người già.
Miyazaki và cộng sự phát hiện mối liên quan khá rõ giữa tuổi và mùi hôi miệng. Hôi miệng tăng nhẹ theo tuổi, càng lớn tuổi mùi hôi miệng càng tăng. Tại Hoa Kỳ, Loesche và cộng sự thấy rằng, 43% người trên 60 tuổi có vấn đề về hơi thở. Trong khi đó, cùng lứa tuổi này tại Thổ Nhĩ Kỳ, tỷ lệ bị hôi miệng khoảng 28%.
Năm 1995, Miyazaki và cộng sự sử dụng máy đo Halimeter nghiên cứu trên 2672 viên chức Nhật Bản từ 18 - 64 tuổi thấy tỷ lệ hôi miệng là 28% [11]. Giới tính Tỷ lệ mắc hôi miệng ở nam và nữ gần như nhau. Nghiên cứu của một tác giả Brazil về chứng hôi miệng ở các sinh viên đại học và gia đình họ cho thấy rằng tỷ lệ hôi miệng là 15%, nam nhiều hơn nữ, đặc biệt là những người trên 20 tuổi [9]. Dân tộc Năm 2006, Liu và cộng sự đã khảo sát chứng hôi miệng trong dân số Trung Quốc, thấy tỷ lệ là 27,5% [10].
Năm 2000, tại Nhật Bản, theo Yaegaki và cộng sự, hôi miệng có tỷ lệ khoảng 50%. Nghiên cứu của Miyazaki và cộng sự năm 1995 thấy có 24% người bị hôi miệng [11]. Thành phố Tokyo có 20% người bị hôi miệng và hơn 70% các doanh nhân tự cảm thấy hôi miệng [12]. Một cuộc khảo sát do Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ tiến hành thấy rằng 41% các nha sĩ Mỹ thường xuyên gặp 6 bệnh nhân bị hôi miệng trong một tuần.
Có 55 triệu đến 75 triệu người dân Mỹ cho rằng hơi thở hôi là một mối quan tâm trong xã hội. Điều tra năm 2005 ở Hà Lan cho thấy, chứng hôi miệng là một trong 100 điều gây phiền phức trong cuộc sống [13]. Ở Pháp, có báo cáo kết quả từ 50% đến 60% dân số bị hôi miệng mạn tính. Tại Kuwait, Ansari và cộng sự đánh giá tỷ lệ và các yếu tố liên quan đến LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 chứng hôi miệng trên 1551 bệnh nhân và thấy tỷ lệ hôi miệng là 23,3% [14].
Một nửa dân số Hoa Kỳ cho biết họ rất quan tâm đến hôi miệng [15]. Giải phẫu khoang miệng Khoang miệng là phần đầu tiên của hệ tiêu hóa gồm có lợi, răng, lưỡi và có các lỗ đổ của các ống tuyến nước bọt, giữ vai trò quan trọng trong việc nhai, nói, nuốt, nếm, tiết nước bọt. Cung răng, lợi ngăn khoang miệng ra làm hai phần: phần hẹp ở phía trước ngoài là tiền đình miệng, phần lớn ở phía trong sau là khoang miệng chính. Hạnh nhân khẩu cái 2.
Vách khẩu cái dọc 3. Tiền đình miệng Hình 1. Các thành phần của khoang miệng (Nguồn: Bài giảng giải phẫu học) Khoang miệng chính là phần phía trong cung răng lợi, thông với hầu qua eo họng. Giới hạn trên là khẩu cái cứng và khẩu cái mềm.
Giới hạn dưới là sàn miệng, trên là lưỡi [16]. Lưỡi là thành phần chính của khoang miệng Lưỡi là một khối cơ di động dễ dàng, được bao phủ bởi niêm mạc miệng, đóng vai trò quan trọng trong việc nhai, nuốt, nếm, nói. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Thung lũng nắp thanh môn 2. Rãnh tận cùng 5.
Nắp thanh môn 8. Nếp lưỡi nắp giữa 9. Nếp lưỡi nắp bên 10. Hạnh nhân khẩu cái Hình 1.
Mặt lưng lưỡi 11. Cung khẩu cái lưỡi (Nguồn: Bài giảng Giải phẫu) Mặt lưng lưỡi gồm hai phần, 2/3 trước trong ổ miệng chính, 1/3 sau trong hầu miệng, cách nhau bởi rãnh chữ V (rãnh tận hay “V lưỡi”), đỉnh rãnh ở sau có lỗ tịt. Sau rãnh, dưới niêm mạc có hạnh nhân lưỡi. Mặt lưng lưỡi có những hạt sần nhám gọi là gai lưỡi.
Gai lưỡi gồm những "núm" vị giác. Bề mặt lưỡi gồm các gai lưỡi và nhiều đường rãnh hẹp dọc ngang là nơi trú ngụ lý tưởng của VK. Chồi vị giác lưỡi (Nguồn: Bài giảng Giải phẫu) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vị trí và chức năng của lưỡi Lưỡi là thành phần chính trong khoang miệng.
Bề mặt lưng lưỡi tập trung hệ VK phức tạp nhất trong hệ sinh thái của con người nhưng kiến thức về vai trò của VK ở lưỡi đối với sức khỏe của con người còn rất hạn chế. Nguyên nhân của chứng hôi miệng Hôi miệng có nhiều nguyên nhân bao gồm 90% nguyên nhân từ miệng và 10% nguyên nhân ngoài miệng [13],[17],[18]. Các nguyên nhân từ miệng Khi bệnh nhân bịt mũi lại thở bằng miệng thấy có mùi hôi. Nhiễm trùng Do mảng bám lưỡi (MBL), vệ sinh răng miệng (VSRM) kém, có nhiều cao răng, mảng bám răng.
Sâu răng, viêm lợi, viêm quanh răng, túi nha chu sâu hơn 4mm, viêm lợi loét hoại tử, áp xe quanh răng, ung thư miệng, bệnh nha chu, bệnh quanh Implant, tủy hoại tử, tổn thương miệng (loét áp – tơ)… 1. Sai sót trong hàn răng và phục hình răng Răng sâu có lỗ hổng thuận tiện cho VK trú ẩn, phát triển. Mảnh vụn thức ăn đọng ở bên dưới hay quanh miếng hàn thừa và phục hình hở khi bị phân hủy là nguồn gây mùi hôi. Khô miệng Khô miệng khi nước bọt giảm trên 50% mức độ bình thường gây mất hoạt động kháng khuẩn của nước bọt.
Bệnh nhân bị khô miệng khi có lưu lượng nước bọt là 0,15 ml/phút thay vì 0,25 - 0,5 ml/phút ở người bình thường. - Các triệu chứng: giảm vị giác, khó nuốt, viêm niêm mạc miệng, dễ sâu răng, nhiều mảng bám trên răng và lưỡi. - Nguyên nhân: Tuyến nước bọt kém hoạt động, liệt dây thần kinh mặt (dây VII), cơ thể mất nước, thở bằng miệng, người >50 tuổi, thiếu sinh tố, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 mãn kinh, bệnh tiểu đường, hội chứng Sjögren, trầm cảm, lạm dụng rượu, thiếu hồng cầu, đa xơ cứng, AIDS, dùng thuốc… 1. Mảng bám lưỡi Mảng bám lưỡi là một “chất lắng mềm” được tạo thành từ một màng sinh học bám vào bề mặt lưỡi.
MBL được phân biệt với các dạng lắng đọng khác trong khoang miệng như mảng bám răng, cao răng [20]. Gần đây, những hiểu biết mới dựa trên mối quan hệ giữa MBL và hôi miệng dẫn đến sự quan tâm nghiên cứu về hệ VK trên MBL và các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường VK. Mảng bám lưỡi (Ảnh sinh viên trong đề tài) - Cấu tạo, thành phần MBL Bình thường, MBL có màu hồng hoặc màu trắng mỏng, nằm phía sau của lưỡi. MBL bao gồm các tế bào biểu mô trong miệng, VK, cặn thức ăn, xác tế bào bạch cầu [21].
Ở lưỡi có các vết nứt tạo ra môi trường ít oxy, ngăn cản hoạt động của nước bọt và tạo điều kiện cho VK kỵ khí phát triển và sản xuất VSCs [22]. Bề mặt của lưỡi khoảng 25cm2 là một vị trí lý tưởng cho VK phát triển. Hơn 100 VK có thể bám vào một tế bào biểu mô ở gốc lưỡi so với hơn 25 VK bám trên một tế bào biểu mô miệng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 - Sự hình thành mảng bám lưỡi MBL có thể nhìn thấy rõ sau 1 đến 2 ngày không VSRM.
Vị trí và tốc độ tích tụ MBL thay đổi tùy thuộc vào thói quen VSRM, chế độ ăn, thành phần và tốc độ dòng chảy nước bọt. Quá trình hình thành MBL được chia thành 3 giai đoạn: hình thành màng phim bao phủ bề mặt lưỡi, tập trung các VK, tích tụ VK thứ phát hình thành mảng bám chính thức. - Phức hợp vi khuẩn trên MBL Sự thay đổi trong hệ VK trên MBL có ảnh hưởng nhất định đến sự khởi phát và tiến triển của bệnh. Một gam mảng bám có chứa 2x10 14 VK gồm khoảng hơn 300 loài khác nhau (theo các nghiên cứu bằng phương pháp nuôi cấy).
Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây dựa trên các kỹ thuật sinh học phân tử thấy có 50% các loài VK có liên quan với HM không được phát hiện bằng nuôi cấy, tức là còn nhiều loài VK trong MBL vẫn chưa được nhận dạng [21]. - Phân loại MBL Miyazaki và cộng sự (1995) phân loại MBL dựa trên sự đánh giá có và không có MBL theo 3 vùng mà không đánh giá độ dày của mảng bám. Diện tíchlớp MBL đã được ghi lại theo mức độ từ 0-3qua sự kiểm tratrực quan[11]. Phân loại MBL trên lâm sàng theo Miyazaki [11] Điểm Tình trạng mảng bám lưỡi 0 Không có mảng bám lưỡi (MBL) 1 MBL độ 1 (nhẹ), MBL chiếm <1/3 bề mặt lưỡi 2 MBL độ 2 (trung bình), 1/3 bề mặt lưỡi< MBL chiếm <2/3 bề mặt lưỡi 3 MBL độ 3 (nặng), MBL chiếm >2/3 bề mặt lưỡi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 - Vai trò của mảng bám lưỡi MBL được coi là nguyên nhân chính gây hôi miệng [9].
Những nghiên cứu gần đây cho thấy rằng, MBL là nguồn gốc sản sinh ra các hợp chất lưu huỳnh bay hơi ở cả người khỏe mạnh và người bị bệnh quanh răng. Bệnh nha chu và tình trạng MBL có liên quan chặt chẽ đến tình trạng hôi miệng [21]. Lưỡi bình thường Hình 1. Mảng bám lưỡi độ 1 Hình 1.
Mảng bám lưỡi độ 2 Hình 1. Mảng bám lưỡi độ 3 (Nguồn: Ảnh sinh viên trong đề tài) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.