Luận Án Tiến Sĩ Về Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam Giai Đoạn 1954 - 1986

Khám phá luận án tiến sĩ về hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954-1986, phân tích nghệ thuật và bối cảnh lịch sử.

• Tác giả: Phạm Trung
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Bá Dũng
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật
• Đề tài: Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam (1954 - 1986)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ HỘI HỌA HTXHCN Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong văn học nghệ thuật
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong mỹ thuật
• 1.1.3. Đánh giá chung
• 1.2. Khái niệm cơ bản của đề tài
• 1.3. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.4. Khái quát về hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 1.4.1. Bối cảnh chính trị, xã hội và văn hóa Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 1.4.2. Quá trình tiếp biến ảnh hưởng của phương pháp HTXHCN vào đường lối văn nghệ Việt Nam
• 1.4.3. Sự hình thành hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 1.4.4. Chủ thể sáng tạo của hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT CỦA HỘI HỌA HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 2.1. Nội dung nghệ thuật của Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 2.1.1. Hình tượng nghệ thuật
• 2.2. Hình thức nghệ thuật của Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 2.2.1. Chất liệu và kỹ thuật
• 2.2.2. Thủ pháp tạo hình
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG, GIÁ TRỊ VÀ BÀN LUẬN VỀ HỘI HỌA HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 3.1. Đặc trưng của hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 3.1.1. Tính tạo hình hàn lâm, kết hợp phẩm chất nghệ thuật dân gian
• 3.1.2. Tính lãng mạn cách mạng
• 3.1.3. Tính giai cấp
• 3.1.4. Tính dân tộc
• 3.1.5. Tính phong trào
• 3.2. Giá trị của hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 3.2.1. Giá trị lịch sử
• 3.2.2. Giá trị nghệ thuật
• 3.3. Bàn luận về hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại
• 3.3.1. Sự tương đồng, khác biệt của hội họa giai đoạn 1925 - 1945 và hội họa HTXHCN giai đoạn 1954 - 1986
• 3.3.2. Từ tinh thần yêu nước đến với chủ nghĩa xã hội
• 3.3.3. Sự chuyển biến của hội họa HTXHCN ở Việt Nam
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam 1954 1986

Hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954-1986 là một lĩnh vực nghệ thuật quan trọng, phản ánh những biến động lịch sử và xã hội của đất nước. Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của nghệ thuật, với nhiều tác phẩm nổi bật thể hiện tinh thần cách mạng và khát vọng xây dựng xã hội mới. Nghiên cứu về hội họa trong thời kỳ này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nghệ thuật mà còn về bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội Việt Nam.

1.1. Bối cảnh lịch sử và văn hóa Việt Nam giai đoạn 1954 1986

Giai đoạn 1954-1986 là thời kỳ đầy biến động của Việt Nam, từ việc kháng chiến chống Pháp đến thống nhất đất nước. Bối cảnh này đã ảnh hưởng sâu sắc đến nội dung và hình thức của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa, tạo ra những tác phẩm mang đậm dấu ấn lịch sử.

1.2. Đặc điểm nổi bật của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, như tính tuyên truyền mạnh mẽ, sự kết hợp giữa nghệ thuật dân gian và hiện đại, cùng với việc phản ánh chân thực cuộc sống của nhân dân. Những đặc điểm này đã tạo nên giá trị nghệ thuật độc đáo cho các tác phẩm.

II. Vấn đề và Thách thức trong Nghiên Cứu Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa

Mặc dù hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa đã có những đóng góp quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc nghiên cứu và đánh giá. Các nhà nghiên cứu cần phải đối mặt với những quan điểm khác nhau về giá trị nghệ thuật và ý nghĩa xã hội của các tác phẩm.

2.1. Những quan điểm trái chiều về giá trị nghệ thuật

Có nhiều ý kiến khác nhau về giá trị nghệ thuật của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Một số cho rằng nó thiếu tính sáng tạo, trong khi những người khác nhấn mạnh vai trò của nó trong việc phản ánh thực tế xã hội.

2.2. Thách thức trong việc bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật

Việc bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa đang gặp nhiều khó khăn. Cần có những giải pháp hiệu quả để bảo tồn di sản văn hóa này trong bối cảnh hiện đại.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa

Để nghiên cứu hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ phân tích nội dung đến so sánh hình thức nghệ thuật. Những phương pháp này giúp làm rõ hơn các đặc trưng và giá trị của hội họa trong giai đoạn này.

3.1. Phân tích nội dung và hình thức nghệ thuật

Phân tích nội dung và hình thức nghệ thuật là phương pháp quan trọng giúp hiểu rõ hơn về các tác phẩm hội họa. Qua đó, có thể nhận diện được các yếu tố nghệ thuật và ý nghĩa xã hội mà tác phẩm muốn truyền tải.

3.2. So sánh với các phong cách nghệ thuật khác

So sánh hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa với các phong cách nghệ thuật khác giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt của nó. Điều này cũng giúp nhận diện được sự ảnh hưởng của các trường phái nghệ thuật khác đến hội họa Việt Nam.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa không chỉ mang lại giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giáo dục và định hướng thẩm mỹ cho thế hệ trẻ. Những kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong các chương trình giảng dạy và trưng bày nghệ thuật.

4.1. Giáo dục và định hướng thẩm mỹ

Nghiên cứu hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa có thể được tích hợp vào chương trình giáo dục nghệ thuật, giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử và giá trị văn hóa của đất nước.

4.2. Trưng bày và bảo tồn di sản nghệ thuật

Các kết quả nghiên cứu có thể hỗ trợ trong việc trưng bày và bảo tồn các tác phẩm hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa, góp phần gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa

Hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954-1986 là một lĩnh vực nghệ thuật phong phú và đa dạng. Nghiên cứu về nó không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử nghệ thuật mà còn mở ra hướng đi mới cho việc phát triển nghệ thuật trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh lịch sử và văn hóa Việt Nam. Nó không chỉ là di sản nghệ thuật mà còn là tài liệu lịch sử quý giá.

5.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu nghệ thuật

Nghiên cứu hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa cần tiếp tục được phát triển, với những phương pháp và cách tiếp cận mới, nhằm đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa (HTXHCN) giữ vai trò hệ hình sáng tác chủ đạo, chi phối toàn bộ tiến trình vận động của nền mỹ thuật cách mạng Việt Nam suốt hơn ba thập kỷ (1954 - 1986). Xuất phát điểm từ Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật (Mã số: 9210101) của nghiên cứu sinh Phạm Trung, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Bá Dũng và PGS.TS Nguyễn Văn Cương tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (2022), công trình đã xác lập một khảo cứu toàn diện, mang tính tổng kết học thuật sâu sắc về một thời kỳ nghệ thuật đặc thù trong lịch sử văn hóa Việt Nam hiện đại.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án nhận diện là: Dù có số lượng ấn phẩm, tiểu luận và hội thảo tiếp cận HTXHCN dưới góc độ chính trị - xã hội học, nền học thuật mỹ thuật học vẫn thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống hóa, giải mã chuyên sâu mối quan hệ hữu cơ giữa nội dung tư tưởng và hình thức tạo hình, cũng như đánh giá bản chất tiếp biến văn hóa độc đáo của mỹ thuật Việt Nam so với các mô hình kinh điển tại Liên Xô và Trung Quốc.

Để giải quyết khoảng trống học thuật này, luận án tập trung vào 3 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 có những biểu hiện đặc thù nào về nội dung nghệ thuật và hình thức ngôn ngữ tạo hình?
2. Quá trình giao lưu, tiếp biến mỹ học HTXHCN quốc tế đã tác động và làm biến chuyển cấu trúc sáng tác mỹ thuật Việt Nam như thế nào?
3. Những đặc trưng và giá trị nghệ thuật cốt lõi của hội họa HTXHCN khẳng định vị thế lịch sử ra sao trong diễn trình mỹ thuật Việt Nam hiện đại?

Tương ứng với các câu hỏi trên, 3 giả thuyết khoa học được kiểm chứng bao gồm:

• Giả thuyết 1: Hội họa HTXHCN giai đoạn 1954 - 1986 biểu hiện sự dung hợp linh hoạt giữa tri thức tạo hình hàn lâm phương Tây với di sản thẩm mỹ truyền thống dân tộc trên các chất liệu bản địa như sơn mài, lụa, bột màu.
• Giả thuyết 2: Tồn tại mối liên kết biện chứng giữa nội dung hiện thực cách mạng và hình thức nghệ thuật biểu đạt, kiến tạo một diện mạo nghệ thuật vừa mang nội dung tư tưởng chính trị, vừa bảo lưu sâu sắc căn tính dân tộc.
• Giả thuyết 3: Hội họa giai đoạn này tạo lập hệ thống “tư liệu lịch sử hình ảnh” chân thực, xác lập giá trị thẩm mỹ kinh điển và giữ vị trí bản lề chuyển tiếp trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

Khung khổ nghiên cứu bao quát 154 tài liệu tham khảo chuyên khảo trong và ngoài nước, khảo sát trực tiếp hàng trăm tác phẩm tiêu biểu trong bộ sưu tập của 3 bảo tàng lớn (Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng) cùng các bộ sưu tập tư nhân quý giá trải dài từ vĩ tuyến 17 đến các vùng chiến trường khốc liệt.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử nghiên cứu cho thấy tiến trình lý luận về HTXHCN tại Việt Nam trải qua nhiều giai đoạn định hình và phân hóa:

Dòng chảy lý luận chính thống bắt đầu từ Đề cương về văn hóa Việt Nam (1943) do Tổng Bí thư Trường Chinh khởi thảo, lần đầu tiên xác định phương pháp sáng tác của nền văn nghệ mới là "tả thực xã hội", tiếp nối bởi báo cáo Chủ nghĩa Mác và vấn đề văn hoá Việt Nam (1948) khẳng định: "Về tư tưởng, lấy học thuyết duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm gốc. Về sáng tác văn nghệ, lấy chủ nghĩa HTXHCN làm gốc". Sự tiếp thu các văn bản mỹ học Mác - Lênin từ Liên Xô và Trung Quốc (Andrei Zhdanov, 1962; Maxim Gorky, 1970; V. Vanslov, 1960; A. Ovcharenko, 1981) đã cung cấp khung lý thuyết nền tảng cho các nhà nghiên cứu trong nước như Nguyễn Lương Ngọc (1961), Lê Đình Kỵ (1962), Hồng Chương (1962), Đỗ Huy, Đỗ Văn Khang, Phan Cự Đệ và Trần Đình Sử.

Trong lĩnh vực nghiên cứu và phê bình mỹ thuật, các cuộc tranh luận chuyên môn sâu rộng đã diễn ra, tiêu biểu là Kỷ yếu hội thảo Phương pháp HTXHCN trong nghệ thuật tạo hình (Viện Mỹ thuật, 1982). Tại đây, sự đối thoại giữa hai luồng quan điểm đã bộc lộ: một bên bảo vệ tính phản ánh hiện thực nghiêm ngặt và tính Đảng (Trịnh Phòng, Hà Xuân Trường), trong khi phía đối trọng cảnh báo nguy cơ minh họa cơ học, sơ lược hóa đề tài (Sĩ Ngọc, Lê Thanh Đức, Nguyễn Quân) và tái định nghĩa hiện thực mang chiều sâu tâm tưởng như luận điểm của nhà phê bình Thái Bá Vân: "Hiện thực không phải cái ta nhìn thấy mà là cái ta tâm tưởng... Chủ nghĩa xã hội phải ở trong lòng ta trước đã".

Ở bình diện quốc tế, luận án định vị và đối thoại trực tiếp với các công trình nghiên cứu Đông Nam Á học và Lịch sử nghệ thuật quốc tế:

• So sánh với công trình của Corinne de Ménonville (2003) La peinture Vietnamienne, une aventure entre tradition et modernité, luận án khắc phục góc nhìn ngoại quan vốn xem nhẹ vai trò của cơ cấu tổ chức mỹ thuật cách mạng miền Bắc.
• Đối thoại với luận án tiến sĩ của Phoebe Scott (2012, Đại học Sydney) Forming and Reforming: The Artist, Modernity, Agency and the Discourse of Art in North Vietnam, 1925 - 1954, công trình của Phạm Trung mở rộng biên độ phân tích đến năm 1986, giải mã cụ thể cấu trúc trung gian của thể chế bao cấp mỹ thuật và tính tự giác của chủ thể sáng tạo.
• Tương phản với nghiên cứu của Huỳnh Bội Trân (2005) và ấn phẩm của Bảo tàng Mỹ thuật Singapore (SAM, 2009 - Post-Doi Moi), luận án không nhìn nhận HTXHCN như một giai đoạn gián đoạn giáo điều, mà chứng minh đây là quá trình tiếp biến văn hóa chủ động, kết nối mạch nguồn kỹ thuật phương Tây với tinh hoa tạo hình dân gian Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo lập bước tiến lý luận quan trọng khi mở rộng và tái cấu trúc lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Cultural Acculturation) khởi xướng bởi F. Schmidt và được A. Radugin hệ thống hóa trong Từ điển Bách khoa Văn hóa học. Luận án chỉ rõ, khi du nhập vào Việt Nam, học thuyết HTXHCN không vận hành theo quy tắc chuyển giao cơ học đơn chiều từ Liên Xô hay Mao-izm Trung Quốc, mà đi qua một "màng lọc văn hóa nội sinh" (endogenous cultural filter).

Hệ thống luận điểm lý thuyết chứng minh:

• Đề xuất mô hình hóa 3 mẫu hình "Chủ thể sáng tạo" đặc thù của mỹ thuật XHCN Việt Nam: (1) Họa sĩ - chiến sĩ (trực tiếp cầm súng và cầm cọ tại chiến trường như Nguyễn Quang Thọ, Lê Huy Toàn, Mai Văn Hiến, Sĩ Tốt); (2) Họa sĩ - cán bộ văn hóa (vừa quản lý thiết chế, nghiên cứu lý luận vừa sáng tác như Trần Văn Cẩn, Nguyễn Đỗ Cung); (3) Họa sĩ - công dân (đông đảo lực lượng quần chúng, công nhân, bộ đội phục viên sáng tác phong trào).
• Định nghĩa lại khái niệm "Hiện thực tâm tưởng" trong mỹ thuật cách mạng: Vượt qua ranh giới tả chân kinh viện châu Âu, hội họa HTXHCN Việt Nam tích hợp mỹ cảm lãng mạn cách mạng, lấy tinh thần lạc quan tập thể và lòng yêu nước làm động lực thẩm mỹ chủ đạo.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 trục lý thuyết trụ cột:

1. Mỹ học Mác - Lênin và Đường lối Văn nghệ Cách mạng: Đánh giá tác phẩm dựa trên các phạm trù tính Đảng (Partiynost), tính nhân dân (Narodnost), tính giai cấp và nguyên tắc chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Văn hóa phải XHCN về nội dung và dân tộc về hình thức".
2. Lý thuyết Tiếp biến văn hóa: Phân tích sự chuyển dịch từ phong cách Hiện thực - Lãng mạn - Ấn tượng trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1925 - 1945) sang nghệ thuật phục vụ kháng chiến và kiến quốc (1954 - 1986).
3. Lý thuyết Hình thái học Nghệ thuật thị giác (Visual Morphology): Phân tích cấu trúc nội tại của tác phẩm thông qua các biến số tạo hình: tuyến tính nét, khối mảng, hòa sắc, nhịp điệu không gian và thủ pháp xử lý chất liệu (đặc biệt là sơn mài truyền thống chuyển hóa thành phương tiện tả thực).

[Bối cảnh Lịch sử - Xã hội 1954-1986]

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng phương pháp luận Duy vật lịch sử và Duy vật biện chứng, kết hợp tiếp cận liên ngành giữa Nghệ thuật học, Lịch sử mỹ thuật, Nhân học văn hóa và Xã hội học nghệ thuật. Thiết kế nghiên cứu định tính đa tầng kết hợp phân tích văn bản lưu trữ, phân tích tác phẩm thị giác (formal visual analysis) và điều tra hồi cố thông qua phỏng vấn nhân chứng lịch sử.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế chặt chẽ qua 4 giai đoạn chuẩn hóa:

• Thu thập và xử lý tài liệu thứ cấp: Phân tích toàn diện 154 công trình, nghị quyết, kỷ yếu và giáo trình xuất bản từ năm 1936 đến 2020.
• Khảo sát điền dã thực địa: Nghiên cứu, đo đạc, chụp ảnh và giám định trực quan tác phẩm nguyên bản tại hệ thống trưng bày và kho lưu trữ của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội), Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia sâu (In-depth Expert Interviews): Thiết kế bán cấu trúc phỏng vấn 5 nhân vật lịch sử và chuyên gia đầu ngành có uy tín học thuật cao:
  1. Họa sĩ Dương Ánh (nguyên Phó Giám đốc Xưởng tranh Cổ động Trung ương).
  2. PGS. Họa sĩ Huy Oánh (nguyên Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam).
  3. Họa sĩ Lê Huy Tiếp (nguyên Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật Hội Mỹ thuật Việt Nam).
  4. Họa sĩ Trần Nguyên Đán (nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam).
  5. Nhà phê bình mỹ thuật Bùi Như Hương (Viện Mỹ thuật).
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản chỉ đạo đường lối, tác phẩm nghệ thuật hiện vật và ký ức trực tiếp của nhân chứng nhằm loại trừ thiên kiến lịch sử.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao gồm toàn bộ các tác phẩm hội họa đoạt giải thưởng tại các Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc từ năm 1955 đến 1985, các tác phẩm của các tác giả được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt 1 (1996) và các đợt tiếp theo. Các chất liệu hội họa chính được phân loại và định lượng phân tích bao gồm: Sơn dầu hàn lâm, Sơn mài kháng chiến, Tranh lụa cổ điển và Hiện thực, Bột màu và Ký họa thuốc nước chiến trường.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự đột phá kỹ thuật trong việc chuyển hóa chất liệu Sơn mài truyền thống thành phương tiện tả thực hiện đại: Luận án giải quyết thỏa đáng cuộc tranh luận lịch sử năm 1949 tại chiến khu Việt Bắc về câu hỏi "Sơn mài có thể tả thực được không?". Bằng chứng là các kiệt tác đỉnh cao như Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ (1956) của Nguyễn Sáng, Tát nước đồng chiêm (1958) của Trần Văn Cẩn, Nhớ một chiều Tây Bắc (1955) của Phan Kế An đã chứng minh nghệ nhân - họa sĩ Việt Nam đã vượt qua giới hạn trang trí mỹ nghệ truyền thống, làm chủ kỹ thuật mài, phủ, dùng vỏ trứng, vàng, bạc để miêu tả giải phẫu cơ thể, không gian chiến hào và ánh sáng phức tạp.
2. Hình thành hệ thống 4 hình tượng thẩm mỹ trung tâm mang tính điển hình hóa: Đúng như nhận định của nhà nghiên cứu Nguyễn Quân (2010), hội họa thời kỳ này xác lập 4 trụ cột biểu tượng: Công nhân trong sản xuất công nghiệp hóa (Công nhân cơ khí của Nguyễn Đỗ Cung); Nông dân tập thể hóa hợp tác xã (Tát nước đồng chiêm); Chiến sĩ quân đội nhân dân anh dũng (Trận Bình Giã của Nguyễn Hiêm, ký họa đảo Cồn Cỏ của Nguyễn Quang Thọ); và Hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh - biểu tượng kết tinh đạo đức và ý chí độc lập dân tộc.
3. Đặc trưng "Tính tạo hình hàn lâm kết hợp phẩm chất nghệ thuật dân gian": Hội họa HTXHCN Việt Nam không sao chép lối vẽ hiện thực kinh viện nặng nề của phương Tây mà chắt lọc mảng phẳng, nét viền dứt khoát, mầu sắc nguyên chất từ tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống và nghệ thuật chạm khắc đình làng cổ, tạo nên phong cách tạo hình cô đọng, khúc triết, mang đậm căn tính Việt.
4. Chuyển dịch ngôn ngữ thị giác giai đoạn 1975 - 1986 báo hiệu thời kỳ Đổi mới: Phát hiện các tác phẩm hậu chiến như Nắng xuân năm 1975 của Nguyễn Quang Thọ hay các sáng tác quy mô lớn sử thi của Lê Huy Toàn đã bắt đầu tích hợp thủ pháp đồng hiện, phân rã ánh sáng Ấn tượng và cấu trúc Trừu tượng hóa, chuẩn bị nền tảng thẩm mỹ vững chắc cho cuộc chuyển mình nghệ thuật sau 1986.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án bổ sung một trường hợp điển cứu xuất sắc vào kho tàng lý luận mỹ thuật thế giới về cách một nền nghệ thuật ngoại biên tiếp nhận và bản địa hóa một hệ tư tưởng thẩm mỹ toàn cầu.
• Về mặt phương pháp luận: Xác lập mô hình phân tích tác phẩm mỹ thuật kết hợp giữa giải mã hình thái học tạo hình với xã hội học nghệ thuật và bối cảnh chính trị - lịch sử.
• Về ứng dụng thực tiễn và chính sách: Cung cấp hệ tiêu chí khoa học cho Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hội Mỹ thuật Việt Nam và các Bảo tàng quốc gia trong việc thẩm định, định giá, lập hồ sơ xếp hạng Bảo vật Quốc gia và xây dựng quy hoạch trưng bày di sản mỹ thuật chiến tranh cách mạng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn địa hạt tư liệu: Do điều kiện phân tán sau chiến tranh và cơ chế bảo quản thời bao cấp, một số tác phẩm hội họa HTXHCN tại các cơ sở địa phương và vùng chiến trường miền Nam chưa được số hóa đầy đủ để đưa vào phân tích trắc lượng chi tiết.
• Phạm vi địa lý miền Nam trước 1975: Luận án tập trung chủ yếu vào dòng chảy mỹ thuật cách mạng miền Bắc và vùng giải phóng, chưa đi sâu so sánh đối chứng toàn diện với các khuynh hướng mỹ thuật đô thị miền Nam (Sài Gòn) cùng thời kỳ 1954 - 1975.

Hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai:

1. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Comparative Transnational Studies) giữa hội họa HTXHCN Việt Nam với các nền mỹ thuật XHCN Đông Âu (Ba Lan, Hungary, Đông Đức) và Cuba.
2. Ứng dụng kỹ thuật bảo tồn hiện đại và giám định hóa lý đối với các tác phẩm sơn dầu, sơn mài, lụa thời kỳ kháng chiến đang đối diện nguy cơ xuống cấp cơ học.
3. Nghiên cứu kinh tế học nghệ thuật và thị trường mỹ thuật quốc tế đối với các bộ sưu tập tranh ký họa và hội họa hiện thực cách mạng Việt Nam thế kỷ XX.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng cho công tác đào tạo bậc đại học và sau đại học tại Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Đại học Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh và các khoa Văn hóa học, Lịch sử Nghệ thuật trên toàn quốc.
• Tác động bảo tồn di sản: Đóng góp trực tiếp vào căn cứ khoa học giúp các bảo tàng mỹ thuật công lập tái định vị giá trị sưu tập, bảo tồn phục chế hàng ngàn hiện vật mỹ thuật thời kỳ kháng chiến.
• Ảnh hưởng chính sách văn hóa: Định hướng công tác giáo dục truyền thống thẩm mỹ, khơi dậy tinh thần tự hào dân tộc và cung cấp bài học lịch sử về quản lý văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế toàn diện.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Mỹ thuật học, Văn hóa học: Kế thừa khung lý thuyết tiếp biến văn hóa và hệ thống phương pháp luận nghiên cứu thị giác đa tầng.
• Các nhà nghiên cứu lịch sử nghệ thuật quốc tế: Tiếp cận nguồn tư liệu sơ cấp chuẩn xác, giải mã cơ chế vận hành độc đáo của mỹ thuật hiện đại Đông Nam Á.
• Chuyên viên bảo tàng và nhà giám định nghệ thuật: Nắm bắt tiêu chí phân loại, đặc điểm chất liệu và phong cách tạo hình của từng tác giả tiêu biểu giai đoạn 1954 - 1986.
• Các nhà hoạch định chính sách văn hóa nghệ thuật: Rút ra các quy luật về mối quan hệ giữa tự do sáng tạo nghệ thuật, trách nhiệm công dân và sự lãnh đạo của Đảng đối với văn học nghệ thuật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đó là việc xác lập luận điểm: Hội họa HTXHCN Việt Nam là sản phẩm của quá trình tiếp biến văn hóa chủ động chứ không phải là sự sao chép giáo điều mô hình Xô viết. Luận án chứng minh sự hòa quyện hữu cơ giữa 3 nhân tố: Thẩm mỹ học Mác - Lênin; Nền tảng kỹ thuật tạo hình phương Tây từ trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương; và Trực giác thẩm mỹ dân gian truyền thống bản địa.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Khác với các công trình trước chỉ thuần túy bình luận văn học sử hoặc miêu tả tiểu sử tác giả, luận án kết hợp phương pháp phân tích hình thái học tạo hình chuyên sâu (hình khối, đường nét, hòa sắc, chất liệu sơn mài/lụa) với điều tra xã hội học và phỏng vấn hồi cố các nhân chứng lịch sử then chốt (Dương Ánh, Huy Oánh, Lê Huy Tiếp, Trần Nguyên Đán, Bùi Như Hương).

3. Phát hiện nghệ thuật nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu? Trả lời: Tính linh hoạt và tính trữ tình cách mạng của hội họa Việt Nam. Mặc dù tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc tính Đảng và tính giai cấp, các tác phẩm tiêu biểu như Nữ dân quân miền biển của Trần Văn Cẩn, Nhớ một chiều Tây Bắc của Phan Kế An hay Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh không hề rơi vào sự khô cứng, mà tràn đầy vẻ đẹp nữ tính, chất thơ mộc mạc và tinh thần nhân văn sâu sắc.

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol)? Trả lời: Có. Quy trình khảo sát hiện vật tại 3 bảo tàng quốc gia, tiêu chí phân loại 3 nhóm chủ thể sáng tạo và khung phân tích hình thái học thị giác được xây dựng thành các tiêu chí định tính tường minh, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và áp dụng mở rộng cho các phân môn điêu khắc, đồ họa tuyên truyền cùng thời kỳ.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Trả lời: Luận án đề xuất chương trình số hóa 3D và lập hồ sơ khoa học toàn diện cho di sản mỹ thuật chiến tranh cách mạng Việt Nam; đồng thời mở rộng nghiên cứu sang phân tích tâm lý học tiếp nhận của công chúng trẻ thế hệ số đối với nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ của Phạm Trung đã xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện, khoa học toàn bộ tiến trình lịch sử, bối cảnh chính trị - xã hội và cơ chế hình thành của hội họa HTXHCN tại Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1986.
2. Giải mã sâu sắc bản chất tiếp biến văn hóa, khẳng định sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật hàn lâm phương Tây, mỹ học cách mạng Xô viết và bản sắc thẩm mỹ truyền thống dân tộc.
3. Làm rõ sự chuyển hóa mang tính cách mạng của các chất liệu hội họa cổ truyền, đặc biệt là việc nâng tầm tranh sơn mài và tranh lụa thành các phương tiện biểu đạt hiện thực đỉnh cao.
4. Xây dựng mô hình phân loại 3 mẫu hình chủ thể sáng tạo (Họa sĩ - chiến sĩ, Họa sĩ - cán bộ văn hóa, Họa sĩ - công dân), làm sáng tỏ động lực xã hội và ý thức công dân của người nghệ sĩ cách mạng.
5. Xác lập kho tư liệu lịch sử - mỹ thuật có giá trị tham chiếu cao, đóng góp nền tảng học thuật vững chắc cho công tác bảo tồn, giảng dạy và phát triển nền mỹ thuật Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tính Đảng, yêu cầu văn nghệ sĩ trung thành với lý tưởng cộng sản, và nhắc lại “Nhưng chúng ta khuyên văn nghệ sĩ nên chọn chủ nghĩa HTXHCN, một phương pháp sáng tác tốt nhất đã từng được thể nghiệm, và nhất là đừng sa vào những trường phái của nghệ thuật suy đồi, trừu tượng” [78, tr. Nhận thức thế giới quan Mác - Lênin, lập trường lý luận HTXHCN còn được các nhà lãnh đạo như Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng… nhiều lần huấn thị trong các ý kiến phát biểu với các cán bộ hoạt động văn hoá văn nghệ. Trong bài viết “Tổ quốc ta, nhân dân ta, sự nghiệp ta và người nghệ sĩ” thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng có ý kiến: “Những tác phẩm chúng ta mong muốn cần phải có giá trị tư tưởng đầy đủ và phải có giá trị nghệ thuật đầy đủ… mặt nào cũng phải có nội dung XHCN đầy đủ và tính chất dân tộc đầy đủ” [78, tr. Phạm Văn Đồng cho rằng sáng tác phải có quan điểm nhân đạo cộng sản, quan điểm giai cấp, và đề cao cái mới XHCN ở miền Bắc.

Tổng bí thư Lê Duẩn khẳng định mối liên kết chặt chẽ giữa chính trị, tư tưởng, văn hóa, kinh tế và vai trò của văn nghệ trong cải tạo tư tưởng gắn liền 13 thực hiện các nhiệm vụ cách mạng [78, tr. Báo cáo chính trị tại Đại hội toàn quốc lần 3, Đảng Lao động Việt Nam tháng 9 - 1960 do Lê Duẩn đọc, nhấn mạnh: “Chúng ta phải xây dựng một nền văn nghệ mới có tính chất dân tộc và nội dung XHCN phong phú. Văn nghệ phải có tính Đảng và tính nhân dân rõ rệt, phải thật sự đi vào cuộc sống và gắn chặt với cuộc sống” [37, tr. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong mỹ thuật Các công trình liên quan đến hội họa HTXHCN ở Việt Nam có thể tạm chia thành hai nhóm tài liệu chính.

Tình hình nghiên cứu ở trong nước Mỹ thuật Việt Nam hiện đại và hội họa HTXHCN cho đến nay đã được trình bày trong một số công trình như: Nguyễn Phi Hoanh (1970), Lược sử mỹ thuật Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, [49]. Chủ yếu đề cập đến mỹ thuật Việt Nam từ thời nguyên thủy cho tới thời kỳ hòa bình lập lại năm 1954 ở miền Bắc. Chương 7: Thời Dân chủ Cộng hòa: Buổi đầu Cách mạng có đề cập đến hình thức tranh cổ động cách mạng trong giai đoạn Cách mạng tháng Tám và triển lãm mỹ thuật toàn quốc đầu tiên năm 1946, cũng như điểm qua một số hoạt động mỹ thuật thời kỳ đầu Cách mạng tháng 8 và thành tựu của mỹ thuật cách mạng miền Bắc Việt Nam. Viện Mỹ thuật (1982), Phương pháp HTXHCN trong nghệ thuật tạo hình, [121].

Đây là cuốn kỷ yếu tập hợp các tham luận qua hai cuộc hội thảo về phương pháp HTXHCN diễn ra tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, đề cập đến Mỹ thuật Việt Nam hiện đại và những vấn đề liên quan đến hệ thống lý luận phương pháp HTXHCN. Nhiều ý kiến khẳng định thành tựu hội họa HTXHCN ở Việt Nam, họa sĩ Trịnh Phòng đánh giá với phương pháp sáng tác HTXHCN, “anh chị em họa sĩ đã nhận thức được quy luật vận động khách quan, tìm ra những thủ pháp sáng tác tích cực góp phần giải quyết những yêu cầu của xã hội. Nhà phê bình mỹ thuật Thái Bá Vân nêu quan điểm “hiện thực không phải cái ta nhìn thấy mà là cái ta tâm tưởng” đã gây nhiều ý kiến tranh 14 luận trong và sau hội thảo. Tuy nhiên, Thái Bá Vân cho rằng “Chủ nghĩa xã hội phải ở trong lòng ta trước đã” [121, tr.

Họa sĩ Sĩ Ngọc, Lê Thanh Đức, Nguyễn Quân lần lượt nêu ý kiến chỉ ra những hạn chế khi các nghệ sĩ áp dụng một cách máy móc, sơ lược phương pháp HTXHCN vào sáng tác, dẫn đến nhiều tác phẩm thiếu tính tư tưởng, mô phỏng minh họa, không thuyết phục công chúng [121, tr. Một số ý kiến của các họa sĩ Trang Phượng, Thọ Vân và nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc, Trường Lưu đề xuất những cách hiểu, tiếp cận mới về phương pháp HTXHCN do đặc thù riêng của mỗi quốc gia với sự dung nạp đa dạng về bút pháp biểu hiện [121, tr. Phát biểu kết luận hội thảo, đồng chí Hà Xuân Trường sau khi nhắc lại cần nghiên cứu sâu hơn nữa về một số vấn đề: nghệ thuật HTXHCN, sự thống nhất tính giai cấp, tính Đảng và tính nhân đạo… đã nhấn mạnh “HTXHCN cho phép các phong cách, trường phái, các luồng khác nhau cùng tồn tại. Vì vậy ta không nên lấy phong cách này để đối lập với phong cách kia” [121, tr.

Viện Mỹ thuật, Hội Nghệ sĩ tạo hình Việt Nam xuất bản (1985), Những vấn đề nghệ thuật tạo hình 1985 [123], tập hợp bài viết tham luận tại Hội nghị Phấn đấu cho một nền nghệ thuật tạo hình XHCN. Các tác giả đã trình bày nhiều ý kiến có tính tổng kết 40 năm hoạt động mỹ thuật, nhắc đến một số tác giả, tác phẩm hội họa HTXHCN tiêu biểu và đặt ra những vấn đề cấp bách trong giai đoạn tiếp theo của mỹ thuật Việt Nam. Viện Mỹ thuật, Bảo tàng MTVN (1992), Nxb Mỹ thuật in kỷ yếu Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh, tập hợp những tham luận qua cuộc hội thảo cùng tên, đề cập phong cách, giá trị nghệ thuật tranh lụa của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh, kỹ thuật và quan niệm của họa sĩ, từ trước năm 1945 đến những hình tượng phụ nữ đảm việc nhà, giỏi việc nước XHCN thời kỳ chiến tranh chống Mỹ. Quang Phòng, Trần Tuy (1996), Mỹ thuật Hiện đại Việt Nam.

Nxb Mỹ thuật [83] và cuốn sách của Quang Phòng, Quang Việt (2000) Mỹ thuật Thủ đô Hà Nội thế kỷ 20, Nxb Mỹ thuật [84]. Hai cuốn sách có nhiều tư liệu và bình 15 luận về các tác giả, tác phẩm của họa sĩ thế hệ mỹ thuật Đông Dương và hoạt động mỹ thuật được Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức ở Miền Bắc giai đoạn trước và sau năm 1975. Hội Mỹ thuật Việt Nam (1997), 8 Nghệ sĩ được giải thưởng Hồ Chí Minh, Nxb Mỹ thuật [58] tập hợp các bài viết và ảnh minh họa về 8 Họa sĩ, nhà điêu khắc được trao giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 về VHNT gồm Tô Ngọc Vân, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Phan Chánh, Diệp Minh Châu. Các bài viết nhấn mạnh 8 nghệ sĩ có nhiều tác phẩm mỹ thuật phục vụ cách mạng theo phương pháp HTXHCN nhưng chứa đựng giá trị nghệ thuật bậc thày và phẩm chất dân tộc rõ nét.

Tác giả có những nhận định sắc sảo, hệ thống, nghiên cứu nhiều vấn đề lý thuyết, lịch sử mỹ thuật, các vấn đề sáng tác của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, chủ nghĩa HTXHCN và biểu hiện của nó thông qua các sáng tác của một số nghệ sĩ tiêu biểu. Tuy nhiên, những sự kiện, tác phẩm hội họa HTXHCN lại ít được quan tâm, phân tích kỹ lưỡng. Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật (1999), Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20, Nxb Mỹ thuật [110]. Sách tập trung nhiều bài viết của các tác giả tham gia Hội thảo Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20 đánh giá về vai trò xã hội và thành tựu của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

Hội họa HTXHCN cũng được đề cập và khẳng định thành tựu quan trọng với nhiều tác giả, tác phẩm tiêu biểu. Ngô Mạnh Lân (2004), Dưới mái trường Mỹ thuật thời kháng chiến, Nxb Mỹ thuật [71]. Tác giả cho thấy công việc giảng dạy, học tập của nhà trường mỹ thuật trong kháng chiến, các giảng viên vốn là cựu sinh viên trường CĐMTĐD và lớp sinh viên đầu tiên đã chuyển biến tư tưởng, bám sát thực tiễn cách mạng theo đường lối văn hóa của Đảng. Nhiều học viên khóa kháng chiến sau này trở thành tác giả lớn của mỹ thuật, sáng tác nhiều tác phẩm hội họa HTXHCN tiêu biểu giai đoạn 1954 - 1986.

16 Nguyễn Lương Tiểu Bạch (chủ biên) (2005), Mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, Viện Mỹ thuật xuất bản [9]. Đây là cuốn sách nêu được thành tựu, giá trị nghệ thuật nổi bật của hội họa HTXHCN. Nhóm tác giả viết về giai đoạn từ 1955 - 1975 trong mỹ thuật Việt Nam, đã nhận xét xu hướng HTXHCN là xu hướng chung của mỹ thuật cách mạng cả thời kỳ, được các nghệ sĩ hưởng ứng, chấp nhận: “vẽ con người chủ nhân của đất nước, hồ hởi, vui vẻ trong lao động sản xuất, chiến đấu, thể hiện niềm tin yêu Đảng, Bác, tinh thần lạc quan tập thể, yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội” [9, tr. 104] mặc dù còn những hạn chế khó tránh khỏi.

Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật (2007), kỷ yếu hội thảo khoa học 20 năm mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nxb Mỹ thuật [112]. Sách tổng hợp các tham luận trong hội thảo, có đề cập tới những vấn đề về thẩm mỹ xã hội, các thành tựu nghệ thuật, những cá nhân tiêu biểu của mỹ thuật thời kỳ Đổi mới, những xu hướng nghệ thuật mới, đánh giá vai trò của Hội Mỹ thuật Việt Nam và hội họa HTXHCN trong giai đoạn phát triển mới của xã hội. Hội Mỹ thuật Việt Nam (2008), Hình tượng Bác Hồ trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam, Nxb Mỹ thuật xuất bản [59], là một tập hợp có giá trị về các tác phẩm mỹ thuật HTXHCN sáng tác về chủ đề lãnh tụ, minh chứng cụ thể về quan niệm sáng tác và thành tựu của các nghệ sĩ Việt Nam khi thực hành áp dụng lý thuyết HTXHCN. Nhiều tác phẩm hội họa HTXHCN được tuyển chọn trong minh họa đã trở thành giá trị kinh điển của mỹ thuật cách mạng Việt Nam.

Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội, Hội Mỹ thuật Hà Nội (2010), Một thời Hà Nội, Nxb Mỹ thuật [63], giới thiệu, khẳng định thành tựu nghệ thuật cá nhân của các nghệ sĩ tham gia cách mạng cũng đồng thời là thành tựu mỹ thuật HTXHCN tại Hà Nội. Phần viết Tổng quan về mỹ thuật Hà Nội thế kỷ XX đề cập vắn tắt về một số thành tựu hội họa HTXHCN tại Hà Nội trong thế kỷ XX thông qua các tác phẩm của các tác giả Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tư Nghiêm. 17 Nguyễn Hải Yến (2010), Hội họa Hà Nội những ký ức còn lại, Picture art foundation [128]. Sách chủ yếu đề cập đến những sự kiện hoạt động trong giai đoạn 1925 - 1945 của mỹ thuật Việt Nam và một số chân dung họa sĩ và nhà sưu tập, tuy cũng có nhắc đến một số tác phẩm tiêu biểu hội họa HTXHCN.