Chương 1 SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC HỘI ĐOÀN CÔNG GIÁO Ở TỈNH THÁI BÌNH 1. KHÁI NIỆM VÀ PHÂN LOẠI HỘI ĐOÀN CÔNG GIÁO 1. Khái niệm về hội đoàn Công giáo Việc duy danh định nghĩa về hội đoàn Công giáo tất nhiên là cần thiết và như là điều kiện tiên quyết giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những tổ chức mang tính quần chúng của giáo dân trong cơ cấu tổ chức của Giáo hội Công giáo. Song, ngay trong các văn bản của Giáo hội Công giáo, khái niệm này cũng không đồng nhất về cách gọi.
hội đoàn Công giáo có một quá trình biến đổi về cách gọi theo thời gian mà Giáo hội Công giáo sử dụng. Trong cuốn Điển ngữ Đức tin Công giáo của Linh mục Hồng Phúc 1996 ghi là: Danh từ hội đoàn có thể hiểu về hai tổ chức trong giáo hội: 1) Hội đoàn đạo đức: Hội đoàn quy tụ các thành phần, như thanh niên thiếu nữ, các người lập gia đình, cha mẹ, để giúp nhau sống đạo đức hay bác ái. Họ là giáo dân, không có lời khấn hứa. 2) Tu hội hay dòng tu.
Tập thể các tu sĩ nam nữ có lời khấn thường. Hoặc cộng đoàn tu sĩ sống chung, chỉ có lời cam đoan hay lời hứa, thường gọi là tu hội đời [22, tr. Trong Bộ giáo luật (GL 1986), ở điều 298 sau khi phân biệt sự khác nhau giữa các Hội dòng tận hiến, các Tu đoàn tông đồ của những tu sĩ, giáo sĩ (sống tập thể trong các tu viện, có quy chế độc lập hay tương đối độc lập) ra thì các tổ chức của giáo sĩ hay giáo dân hoặc gồm cả giáo sĩ, giáo dân chung nhau hoạt động được gọi là Hiệp hội" [33, tr. Trong Công đồng Vatican II, ở Chương IV: Các phương thức hoạt động tông đồ - Phần nhập đề ghi là: "Giáo dân có thể thực hiện việc tông 7 đồ từng người hoặc liên kết thành cộng đoàn hay gọi là hội đoàn" [34, tr.
Như vậy, khái niệm về hội đoàn mà Linh mục Hồng Phúc nêu lên trong Tự điển Đức tin Công giáo (1996) chỉ đề cập đến các Hiệp hội của giáo dân chuyên chăm lo về phần tu đức, bác ái chứ không đề cập đến loại Hiệp hội tông đồ giáo dân, và phân định rất rõ các hội đoàn của giáo dân và tu sĩ; giáo dân không tham gia vào các tu hội hay dòng tu đó là lẽ cố nhiên, nhưng lại chỉ rõ: tu sĩ, giáo sĩ không tham gia vào các hội đoàn của giáo dân. Điều này khác với điều đã nêu trong giáo luật là giáo sĩ có thể tham gia vào các Hiệp hội của giáo dân; dù họ chỉ là thành viên trong các Hiệp hội này. Qua ba văn bản trên, ta thấy có hai cách gọi thống nhất về khái niệm hội đoàn; một cách gọi khái niệm này là hiệp hội, và cũng có những cách phân chia khác nhau. Song dù với cách gọi và phân chia như thế nào đi nữa thì khái niệm hội đoàn Công giáo cũng dùng để chỉ các tổ chức của giáo dân (có thể có tu sĩ, giáo sĩ tham gia) được thành lập để phục vụ cho những nhu cầu trần thế của Giáo hội Công giáo.
Các sinh hoạt tôn giáo có một đặc điểm là mang tính cộng đồng cao. Đặc điểm này được thể hiện rõ nét hơn, sâu đậm hơn và liên tục hơn trong các nghi lễ phụng vụ của đạo Công giáo. Kinh Tân ước ghi rõ, việc "Cầu nguyện chung" đem lại những ân sủng to lớn mà người giáo dân có được "Nếu có hai người trong anh em hợp ý với nhau mà xin bất cứ sự gì, thì cha ta ở trên trời sẽ ban cho họ", "Vì ở đâu có hai hoặc ba người hội họp nhân danh Ta, thì ta ở giữa họ [12, tr. Nhờ cầu nguyện, thông qua cầu nguyện, và đặc biệt nhờ vào việc cầu nguyện tập thể, người giáo dân tin là sẽ được trực tiếp thông công với Thiên Chúa của họ, họ phó thác đời sống của mình trong lời cầu xin để Thiên Chúa thương xót và ban ơn cho họ; cũng nhờ cầu nguyện, đức tin, 8 đức cậy, đức mến được biểu lộ, được tỏ rõ, được củng cố.
Bởi vì cầu nguyện là một hình thức phụng tự trong nghi lễ Công giáo "cho người tín hữu sống trung thành với điều họ đã lĩnh nhận nhờ đức tin" [34, tr. Chúng ta có thể coi đây là một hình thức tông đồ đối nội - là hoạt động trong các cộng đồng giáo dân nhằm củng cố đức tin, tránh khô nhạt đạo "rời bỏ Chúa Kitô", Một đặc điểm nổi bật nữa của lễ nghi Công giáo là các hình thức phụng tự phải được biểu hiện ra ngoài: "Phụng vụ cũng bày tỏ cho những kẻ bên ngoài thấy giáo hội như một dấu chỉ nêu cao trước mặt các nước ngõ hầu con cái Thiên Chúa đang tản mác được quy tụ nên một" [34, tr. Ngoài việc đề cao các lễ nghi phụng tự ra, Giáo hội Công giáo còn chỉ rõ: "Phụng vụ không phải là hoạt động duy nhất của giáo hội" [34, tr. 70], bởi vì việc cầu nguyện dù của cá nhân hay tập thể cũng chỉ là biểu hiện của người đã chịu phép rửa tội, là việc củng cố đức tin của người có đạo; còn một sứ mệnh lớn lao nữa mà mỗi một tín đồ Công giáo phải thực hiện đó là việc truyền đạo (truyền bá Phúc Âm).
Theo họ thì con người cần được mời gọi để tin và hoán cải trước khi có thể đến tham gia phụng vụ: "Làm sao kêu đấng họ không tin? Làm sao tin đấng họ không được nghe? Làm sao nghe được nếu không có người rao giảng? Làm sao rao giảng nếu không được sai đi?" [34, tr. Do vậy khi đã chịu phép rửa tội để trở thành một tín đồ Công giáo "Mọi người giáo dân, dù thuộc thành phần nào đi nữa, dù không có cơ hội hay khả năng để cộng tác trong các hội đoàn đều được kêu gọi và hơn nữa phải làm việc tông đồ cá nhân" [34, tr. 550], giáo hội cũng chỉ rõ việc tông đồ cá nhân có môi trường hoạt động đặc biệt trong những miền người Công giáo ít ỏi và tản mác thì hiệu quả sẽ rất thấp. Như vậy, mỗi một tín đồ Công giáo đều phải thực hiện hai nhiệm vụ: 9 1- Tham dự các lễ nghi phụng tự.
2- Tham gia vào hoạt động truyền giáo. Việc tham dự các lễ nghi mang tính tập thể sẽ nảy sinh ra một nhu cầu, đó là sự liên kết thành những nhóm, những hội mang tính quần chúng trong phụng vụ cũng như trong hoạt động truyền giáo, và với một ý thức cộng đồng sâu đậm của người Việt Nam: "một cây làm chẳng nên non" thì việc hình thành các hội, nhóm sẽ là điều tất yếu xảy ra trong sinh hoạt tôn giáo của người giáo dân. Hội đoàn Công giáo ở Việt Nam ra đời trên cơ sở đó, để vừa đáp ứng được đặc điểm lễ nghi Công giáo, vừa thỏa mãn được nhu cầu truyền giáo và cũng vừa phù hợp với tâm thức cố kết cộng đồng của người Việt trong các sinh hoạt tôn giáo của giáo dân. Từ Hội được sử dụng ngay từ thời Alexandre de Rhodes, khi vị thừa sai này lập ra "Hội thầy giảng" đầu thế kỷ XVII (1929?) để tập hợp những người bản xứ giúp các giáo sĩ phương Tây trong việc "truyền bá Phúc Âm", và làm các việc thay cho các vị thừa sai trong những "hoàn cảnh đặc biệt".
Alexandre de Rhodes viết: "Khi tôi ngồi tòa thì các thầy giảng làm phận sự dạy người tân tòng" [23, tr. Để trở thành thầy giảng và gia nhập "Hội thầy giảng" thì phải tuyên khấn các điều sau đây: "Suốt đời thờ phụng giáo hội, không lập gia đình và vâng lời các cha dòng đến giảng Phúc Âm" [23, tr. Hội thầy giảng được thành lập ra để hoạt động tông đồ tập thể, và hiệu quả của việc tông đồ tập thể này được Alexandre de Rhodes đánh giá rất cao: "Các thầy giảng đã giúp tôi cách rất lạ lùng để vun trồng vườn nho tốt đẹp ấy và phát triển đạo thánh của chúng ta. Sau Thiên Chúa họ đã làm hết mọi việc trong sự tiến triển giáo hội ở đây.
Tôi thấy chỉ mình tôi là Linh mục biết giảng được, vì cha theo tôi không nói được tiếng bản xứ, cho nên tôi đã lo liệu tìm kiếm những người giáo hữu 10 chưa kết bạn, sốt sắng và đạo đức, để giúp tôi khuyên giục người ta trở lại" [21, tr. Như vậy, đây là lần đầu tiên ở Việt Nam xuất hiện hình thức tập hợp các thầy giảng thành một tổ chức dưới sự chỉ đạo của giáo quyền và tuyên hứa những điều buộc theo giáo quyền để truyền đạo tập thể - tức là hoạt động tông đồ tập thể bằng hình thức hội đoàn của các tu sĩ người bản xứ. Kế tiếp việc làm của Alexandre de Rhodes, các thừa sai dòng Tên cũng thành lập ra một hội đoàn khác: đó là "Đạo binh nhi đồng" - Đây là loại hình hội đoàn của giáo dân lần đầu tiên xuất hiện ở Việt Nam được thành lập dưới sự hướng dẫn của giáo quyền. Đến đầu thế kỷ XX xuất hiện thêm một số hội đoàn như "Nghĩa binh thánh thể" (1915), "Hướng đạo Công giáo" (1916), "Hội bác ái Vinh Sơn Phaolô" (1933) [25, tr.
Riêng ở địa phận Bùi Chu, vào năm 1923 đã xuất hiện các hội đoàn Công giáo thuộc phong trào Công giáo tiến hành. Như vậy từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX các hội đoàn Công giáo ở Việt Nam đã hình thành và phát triển. Đến giai đoạn 1914 - 1939, thời kỳ đương nhiệm của Giáo hoàng Pio XI, một phong trào hội đoàn mới được tổ chức chặt chẽ với tên gọi là Công giáo tiến hành. Phong trào này được phát động với quy mô toàn cầu.
Lý giải việc phát động phong trào Công giáo tiến hành, Giáo hoàng Pio XI nêu rõ: "Hoàn cảnh vạch rõ cho chúng ta con đường phải tiến bước cũng như những thời kỳ đầu trong lịch sử giáo hội, ngày nay chúng ta phải đối phó với một thế giới hầu như đã chìm đắm trong làn sóng vô đạo. Có những lớp người đã từ bỏ Chúa Kitô" [21, tr. Công giáo tiến hành: "Theo nghĩa đen, tiếng actiô catholien dịch là hành động Công giáo thì đúng, vì chỉ tất cả các hoạt động theo nguyên tắc Công giáo của người Công giáo, như đọc kinh, xem lễ, thăm viếng kẻ liệt, 11 giúp đỡ người nghèo v., còn theo nghĩa hẹp thì Công giáo tiến hành còn phải nhằm mục đích truyền giáo, là làm cho nước Chúa lan rộng trên thế gian và thấm nhập vào mọi tâm hồn" [21, tr.