Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐÔNG KIỂM SÁT THU THẬP, ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự 1. Khái niệm giai đoạn điều tra vụ án hình sự Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm hại đến các quan hệ xã hội ở mức độ nguy hiểm nhất được pháp luật hình sự quy định bảo vệ. Hành vi đó gây ra hoặc đe dọa gây ra các thiệt hại ở mức độ cấu thành tội phạm theo quy định của BLHS.
Vì vậy phải kiên quyết đấu tranh làm rõ xử lý, trừng trị và qua đó giáo dục mọi người ý thức pháp luật mang lại công lý, công bằng. Để làm rõ được hành vi phạm tội cần phải khám phá, điều tra. Hoạt động khám phá tội phạm đặt ra cho các cơ quan bảo vệ pháp luật phải làm rõ các yếu tố như có hành vi phạm tội hay không, ai là người gây ra hành vi đó; mức độ lỗi, hậu quả thiệt hại; nguyên nhân điều kiện và các yếu tố khác phải chứng minh trong vụ án hình sự. Theo Điều 63 BLTTHS năm 2003 thì những vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự: - Có hành vi phạm tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi phạm tội.
- Ai là người thực hiện hành vi phạm tội; có lỗi hay không có lỗi, do cố ý hay vô ý; có năng lực trách nhiệm hình sự hay không; mục đích, động cơ phạm tội. - Những tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo và những đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo. - Tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Để chứng minh các nội dung trên thì phải dựa vào chứng cứ, chứng cứ được coi là phương tiện chứng minh trong vụ án hình sự; theo pháp luật TTHS Việt Nam trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về CQTHTT trong hoạt động điều tra trách nhiệm thu thập, đánh giá chứng cứ chủ yếu thuộc về CQĐT và cơ quan này thực hiện hoạt động điều tra thông qua hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự.
BLTTHS quy định trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về CQĐT. Bị can, bị cáo có quyền nhưng không bắt buộc chứng minh mình vô tội vì thế CQĐT phải tìm cho được những chứng cứ để làm rõ yêu cầu trên, đó chính là hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự. Nói cách khác: hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong hoạt động điều tra vụ án hình sự là hoạt động của CQĐT bằng các hành vi tố tụng hợp pháp khám phá tội phạm, làm rõ bức tranh toàn cảnh chân thực về vụ án đã xảy ra, để từ đó xử lý vụ án hình sự theo quy định của pháp luật TTHS (TTHS). Hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự là hoạt động tố tụng của CQĐT trong giai đoạn điều tra, giai đoạn điều tra với ý nghĩa là giai đoạn của TTHS được bắt đầu từ khi tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và căn cứ để khởi tố vụ án hình sự cho đến khi kết thúc điều tra theo quy định pháp luật TTHS.
Giai đoạn điều tra VAHS có mục đích khám phá sự thật khách quan vụ án để cơ quan có thẩm quyền giải quyết. Trong khoa học pháp lý Việt Nam cũng tồn tại các quan điểm khác nhau về hoạt động điều tra. Cách hiểu phổ biến ở Việt Nam hiện nay cho rằng điều tra là hoạt động của CQĐT trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự. Quan điểm này cho rằng điều tra là tổng hợp tất cả các hành vi thực hiện trong giai đoạn điều tra và do một CQĐT thực hiện.
Từ điển Luật học giải thích "điều tra là hoạt động TTHS do người và cơ quan có thẩm quyền thực hiện nhằm xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ làm cơ sở cho việc truy cứu hay không truy cứu trách nhiệm hình sự" [29, tr. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạt động TTHS để chứng minh sự thật vụ án là một quá trình liên tục, kế tiếp nhau trải qua nhiều giai đoạn, giai đoạn trước là tiền đề của giai đoạn sau, giai đoạn sau tiếp tục giải quyết nội dung vụ án trên cơ sở kết quả của giai đoạn trước. Mỗi giai đoạn là một bước độc lập của chu trình tố tụng, lý luận về giai đoạn chỉ ra mỗi giai đoạn khác nhau bởi các yếu tố: Chủ thể và thẩm quyền tố tụng khác nhau; nhiệm vụ quyền hạn tố tụng khác nhau; hành vi tố tụng và kết quả khác nhau; văn bản tố tụng và thời hạn tố tụng riêng biệt [31, tr. Trong cả chu trình đó theo BLTTHS thì giai đoạn khởi tố vụ án là giai đoạn thứ nhất, giai đoạn điều tra vụ án là giai đoạn hai.
Giai đoạn điều tra vụ án có trách nhiệm làm rõ tất cả các yếu tố phải chứng minh trong vụ án hình sự được quy định tại Điều 63 BLTTHS năm 2003. Giai đoạn điều tra có nhiệm vụ chính là áp dụng mọi biện pháp điều tra tiến hành làm rõ và kết luận vụ án để giải quyết nhiệm vụ này phải tiến hành các hoạt động điều tra. Như vậy giai đoạn điều tra là khái niệm của luật TTHS chỉ một giai đoạn, chu trình của TTHS. Tóm lại, từ những nhận định trên có thể chỉ ra khái niệm của giai đoạn điều tra vụ án hình sự là: Giai đoạn điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn của tố tụng hình sự bắt đầu từ khi tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố đến khi kết luận điều tra vụ án.
Ở giai đoạn này CQĐT tiến hành các hoạt động theo quy định của BLTTHS để thu thập chứng cứ, bao gồm chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định vô tội, chứng cứ xác định tình tiết tăng nặng, chứng cứ xác định tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can cũng như chứng cứ xác định các tình tiết khác của vụ án từ đó kết luận và xử lý vụ án theo thẩm quyền. Khái niệm thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra VAHS Như đã phân tích đặc điểm của giai đoạn điều tra có nội dung chính là hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ để kết luận vụ việc thẩm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền của CQĐT đối với vụ án, nói cách khác hoạt động điều tra chính là hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án. Để giải quyết vụ án, ở giai đoạn điều tra là sự tiếp tục giả định của giai đoạn khởi tố với ý nghĩa là đã có hành vi phạm tội và hành vi đó có dấu hiệu tội phạm cần phải điều tra ra Quyết định “khởi tố vụ án”. Ở giai đoạn này CQĐT phải dựa vào chứng cứ để khẳng định sự kiện tội phạm được giả định.
Muốn có được chứng cứ thì CQĐT phải tiến hành các hoạt động thu thập nó, thu thập chứng cứ là khâu đầu tiên của quá trình chứng minh trong điều tra vụ án hình sự. Theo BLTTHS Việt Nam hiện hành thu thập chứng cứ trong TTHS phải bảo đảm các đặc điểm sau đây: Một là, thu thập chứng cứ là hoạt động tố tụng của CQĐT được quy định cụ thể trong BLTTHS về thẩm quyền, nội dung, hình thức, bị giới hạn trong thời gian nhất định (thời hạn điều tra vụ án). Hai là, thu thập chứng cứ là việc phát hiện, ghi nhận phản ánh các thông tin dấu vết, vật chứng từ vụ việc có dấu hiệu tội phạm vào tài liệu hồ sơ vụ án theo các quy định của pháp luật TTHS để làm cơ sở chứng minh trong giải quyết tin tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố và giải quyết vụ án hình sự. Ba là, Thu thập chứng cứ trực tiếp do thủ trưởng CQĐT và ĐTV được giao điều tra vụ án thực hiện; Bốn là, việc tiến hành các hoạt động TTHS ở giai đoạn điều tra (hoạt động phát hiện, thu thập chứng cứ) phải tuân thủ đúng pháp luật (bảo đảm hợp pháp).
Năm là, chứng cứ thu thập được là cơ sở pháp lý để giải quyết vụ án hình sự. Tuy nhiên, xem xét dưới giác độ hoạt động kiểm sát thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án thì hoạt động này được quy định tại Điều 113 BLTTHS năm 2003 gồm các nội dung: Chủ thể tiến hành hoạt động kiểm sát là VKS cùng cấp (trực tiếp là Viện trưởng, Phó viện trưởng và kiểm sát viên); đối tượng hoạt động kiểm sát đối với “kiểm sát việc khởi tố, kiểm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sát các hoạt động điều tra (các hoạt động thu thập và đánh giá chứng cứ) và việc lập hồ sơ vụ án của CQĐT (do thủ trưởng CQĐT và ĐTV) thực hiện; khách thể là bảo đảm hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ có căn cứ và đúng pháp luật; phạm vi từ khi nhận được tin báo về tội phạm đến khi kết thúc giai đoạn điều tra VAHS. Nói cách khác như vậy khái niệm “Giai đoạn điều tra trong hoạt động kiểm sát thu thập đánh giá và sử dụng chứng cứ” rộng hơn quan niệm về giai đoạn tố tụng điều tra VAHS như đã nêu. Từ phân tích trên, chúng tôi đưa ra khái niệm thu thập chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự như sau: Thu thập chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự là hoạt động điều tra theo TTHS của CQĐT mà trực tiếp là ĐTV được phân công thực hiện nhằm phát hiện, ghi nhận phản ánh các thông tin chứng cứ từ vụ việc có dấu hiệu tội phạm vào tài liệu hồ sơ vụ án theo các quy định của pháp luật TTHS để làm cơ sở ra quyết định khởi tố vụ án, bị can và chứng minh trong giải quyết vụ việc đã được khởi tố.
Thu thập chứng cứ kết quả mang lại là hệ thống chứng cứ đã được phản ánh trong hồ sơ VAHS, ĐTV phải sử dụng chứng cứ vào quá trình chứng minh, muốn đưa vào chứng minh thì ĐVT phải đánh giá chứng cứ. Đáng giá chứng cứ là hoạt động tư duy của ĐTV đối với tài liệu chứng cứ đã thu thập được.