Hoạt Động của Công Ty Đông Ấn Anh ở Vương Quốc Xiêm Thế Kỷ XVII

Khám phá luận án tiến sĩ về hoạt động của công ty Đông Ấn Anh tại Vương quốc Xiêm thế kỷ XVII, phân tích lịch sử và tác động kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Văn Vinh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Anh Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Hoạt Động Của Công Ty Đông Ấn Anh Tại Vương Quốc Xiêm Thế Kỷ XVII
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn sử liệu
• 5. Đóng góp của luận án
• 6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước. Các sách nghiên cứu, báo, tạp chí
• 1.3. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu
• 1.3.1. Những vấn đề các công trình nghiên cứu đã giải quyết mà luận án có thể kế thừa
• 1.3.2. Những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THÀNH LẬP CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH VÀ NHỮNG LIÊN HỆ ĐẦU TIÊN VỚI VƯƠNG QUỐC XIÊM ĐẦU THẾ KỶ XVII
• 2.1. Sự thành lập công ty Đông Ấn Anh năm 1600
• 2.1.1. Nước Anh trong bối cảnh thương mại Tây Âu đến cuối thế kỷ XVI
• 2.1.2. Sự thành lập Công ty Đông Ấn Anh năm 1600
• 2.2. Vương quốc Xiêm đến thế kỷ XVII
• 2.2.1. Khôi phục nền độc lập dưới thời Naresuan (1555-1605)
• 2.2.2. Vài nét về thương mại Xiêm đến thế kỷ XVII
• 2.3. Những mối liên hệ Anh - Xiêm đầu tiên (1587-1611) trong bối cảnh thâm nhập của người phương Tây vào Đông Nam Á
• 3. CHƯƠNG 3: CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM (1612-1623): THỜI KỲ THỬ NGHIỆM
• 3.1. Phái đoàn Thomas Essington - Lucas Antheunis đến Xiêm (1612)
• 3.2. Quan hệ Anh - Xiêm (1613 - 1620): thăm dò, thử nghiệm, và mở rộng mạng lưới ra khu vực
• 3.3. Nhân tố Hà Lan trong quan hệ Anh - Xiêm đến nửa đầu thế kỷ XVII
• 3.4. Quan hệ Anh - Xiêm (1620-1623): suy thoái và đóng cửa thương điếm
• 4. CHƯƠNG 4: CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM: MỞ RỘNG VỊ THẾ NGOẠI GIAO VÀ THƯƠNG MẠI (1659-1682)
• 4.1. Vương quốc Xiêm dưới triều vua Narai (1656-1688): những cải cách hỗ trợ giao thương
• 4.2. Thương điếm Anh ở Vương quốc Xiêm (1659-1674)
• 4.3. Thương điếm Anh ở Vương quốc Xiêm (1674-1682)
• 4.4. Các đợt thanh tra thương điếm Anh ở Xiêm năm 1678 và 1681
• 5. CHƯƠNG 5: CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM (1683-1685): ÁP LỰC CẠNH TRANH VỚI PHÁP VÀ ĐÓNG CỬA THƯƠNG ĐIẾM
• 5.1. Phái đoàn Strangh và nỗ lực cứu vãn nền thương mại Anh ở vương quốc Xiêm (1683-1684)
• 5.2. Nỗ lực bất thành của Hội đồng Surat trong việc khôi phục nền thương mại Anh ở vương quốc Xiêm năm 1685
• 5.3. Nhân tố Pháp trong quan hệ Anh-Xiêm trong thập niên 80 của thế kỷ XVII
• 5.4. Constance Phaulkon: từ hợp tác với người Anh đến bắt tay với người Pháp
• 5.5. Từ chiến tranh Xiêm - Golconda đến cuộc chiến tranh Anh-Xiêm năm 1687
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Tổng Quan Công Ty Đông Ấn Anh tại Xiêm XVII

Thế kỷ XVII chứng kiến sự trỗi dậy của Công ty Đông Ấn Anh (EIC) như một thế lực thương mại hàng đầu. Vương quốc Xiêm, với vị trí chiến lược và nền kinh tế phát triển, trở thành mục tiêu quan trọng trong mạng lưới thương mại của EIC. Bài viết này sẽ đi sâu vào hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Vương quốc Xiêm trong giai đoạn này, phân tích những thành công, thất bại, và ảnh hưởng mà công ty này mang lại. Hoạt động của EIC tại Xiêm không chỉ là câu chuyện thương mại, mà còn là sự giao thoa văn hóa và chính trị giữa hai quốc gia. Sự xuất hiện của các thương nhân phương Tây, trong đó có người Anh, đã góp phần định hình nên nhiều nét đặc sắc trong truyền thống chính trị, thương mại của người Thái. "Records of the Relations between Siam and Foreign Countries in the 17th century" cung cấp một cái nhìn sâu sắc về giai đoạn lịch sử này.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Thương Mại Đông Nam Á Thế Kỷ XVII

Thế kỷ XVII là thời kỳ hoàng kim của thương mại Đông Á. Các vương quốc trong khu vực, bao gồm cả Vương quốc Xiêm, tích cực tham gia vào mạng lưới thương mại quốc tế. Sự xuất hiện của các cường quốc châu Âu như Bồ Đào Nha, Hà Lan, và Anh đã tạo ra một môi trường cạnh tranh khốc liệt, đồng thời thúc đẩy sự phát triển kinh tế của khu vực. Lịch sử thương mại giai đoạn này cho thấy sự năng động và khả năng thích ứng của các quốc gia Đông Nam Á trước những biến động toàn cầu. Xiêm nổi lên như một trung tâm giao thương quan trọng, thu hút các thương nhân từ khắp nơi trên thế giới.

1.2. Vai Trò Của Công Ty Đông Ấn Anh Trong Thương Mại Toàn Cầu

Công ty Đông Ấn Anh đóng vai trò then chốt trong việc mở rộng ảnh hưởng của Anh ở châu Á. Với nguồn vốn lớn và mạng lưới rộng khắp, EIC nhanh chóng thiết lập các thương điếm và chi phối nhiều tuyến đường thương mại quan trọng. Sự thành công của EIC không chỉ mang lại lợi nhuận cho các nhà đầu tư, mà còn góp phần củng cố vị thế của Anh trên trường quốc tế. Chính sách của Công ty Đông Ấn Anh thường mang tính thực dụng, tập trung vào tối đa hóa lợi nhuận và duy trì quyền lực.

II. Thách Thức và Khó Khăn Nghiên Cứu Công Ty Đông Ấn Anh

Nghiên cứu về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh tại Xiêm thế kỷ XVII đối mặt với nhiều thách thức. Nguồn tài liệu lịch sử phân tán và đôi khi mâu thuẫn đòi hỏi sự phân tích tỉ mỉ và đánh giá khách quan. Bên cạnh đó, việc hiểu rõ bối cảnh chính trị và xã hội của Vương quốc Xiêm trong giai đoạn này là yếu tố then chốt để giải mã những hành động và quyết định của EIC. Sự cạnh tranh gay gắt từ các thế lực thương mại khác, đặc biệt là Hà Lan và Pháp, cũng tạo ra những khó khăn không nhỏ cho Công ty Đông Ấn Anh. "Royal Chronicles of Ayutthaya" là một nguồn sử liệu vô song giúp hiểu sâu hơn về lịch sử Xiêm.

2.1. Nguồn Tài Liệu Lịch Sử Về Quan Hệ Anh Xiêm

Nguồn tài liệu về quan hệ Anh - Xiêm thế kỷ XVII khá phong phú, bao gồm các báo cáo thương mại, thư tín ngoại giao, và nhật ký của các thương nhân. Tuy nhiên, nhiều tài liệu gốc vẫn còn nằm rải rác trong các thư viện và kho lưu trữ ở châu Âu và châu Á. Việc tiếp cận và phân tích các nguồn tài liệu này đòi hỏi sự kiên trì và chuyên môn cao. Sự thiếu hụt thông tin từ phía Xiêm cũng là một trở ngại lớn trong việc tái hiện bức tranh toàn cảnh về mối quan hệ này.

2.2. Ảnh Hưởng Của Chính Trị Xiêm Đến Thương Mại Đông Ấn

Chính trị Xiêm thế kỷ XVII có ảnh hưởng sâu sắc đến hoạt động thương mại của Công ty Đông Ấn Anh. Triều đình Xiêm thường can thiệp vào hoạt động thương mại, áp đặt các quy định và thuế khóa nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia. Sự bất ổn chính trị và các cuộc tranh giành quyền lực cũng gây ra những gián đoạn và rủi ro cho các thương nhân nước ngoài. Khả năng thích ứng với những thay đổi chính trị ở Xiêm là yếu tố quyết định sự thành công của EIC.

III. Giải Pháp Phân Tích Chính Sách Của Công Ty Đông Ấn Anh

Để hiểu rõ hơn về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh tại Xiêm, cần phân tích chi tiết các chính sách của Công ty Đông Ấn trong giai đoạn này. Các chính sách này bao gồm chiến lược thương mại, quản lý nhân sự, và quan hệ ngoại giao. Việc so sánh chính sách của Công ty Đông Ấn với các đối thủ cạnh tranh như Hà Lan và Pháp cũng giúp làm nổi bật những điểm mạnh và điểm yếu của EIC. Nghiên cứu về chính sách của Công ty Đông Ấn không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hoạt động kinh doanh, mà còn về vai trò của công ty này trong quá trình thực dân hóa châu Á.

3.1. Chiến Lược Thương Mại Của Công Ty Đông Ấn Anh Ở Xiêm

Chiến lược thương mại của Công ty Đông Ấn Anh tại Xiêm tập trung vào việc khai thác các nguồn tài nguyên quý giá như thiếc, gỗ, và gia vị. EIC cũng tích cực tham gia vào các hoạt động buôn bán trung gian, kết nối các thị trường khác nhau trong khu vực. Tuy nhiên, chiến lược thương mại này không phải lúc nào cũng thành công do sự cạnh tranh gay gắt và những hạn chế về chính sách thương mại của Xiêm. Thương mại Đông Ấn cần có chiến lược lâu dài và bài bản.

3.2. Quản Lý Nhân Sự Và Mạng Lưới Thương Điếm Của Công Ty

Việc quản lý nhân sự và xây dựng mạng lưới thương điếm hiệu quả là yếu tố quan trọng để Công ty Đông Ấn Anh thành công tại Xiêm. EIC thường tuyển dụng các thương nhân và quan chức có kinh nghiệm, đồng thời xây dựng mối quan hệ chặt chẽ với các đối tác địa phương. Tuy nhiên, tình trạng tham nhũng và sự thiếu kỷ luật trong nội bộ EIC đôi khi gây ra những vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động.

IV. Ảnh Hưởng Của Anh Ở Xiêm Phân Tích Giao Thương Anh Xiêm

Hoạt động giao thương Anh - Xiêm thế kỷ XVII có ảnh hưởng đáng kể đến cả hai quốc gia. Đối với Vương quốc Xiêm, sự xuất hiện của Công ty Đông Ấn Anh mang lại nguồn thu ngân sách đáng kể và thúc đẩy sự phát triển của các ngành nghề liên quan đến thương mại. Tuy nhiên, sự cạnh tranh từ các thương nhân nước ngoài cũng gây ra những khó khăn cho các thương nhân địa phương. Đối với Anh, giao thương Anh - Xiêm mở ra cơ hội tiếp cận các nguồn tài nguyên quý giá và mở rộng ảnh hưởng của Anh ở Xiêm nói riêng và khu vực Đông Nam Á nói chung.

4.1. Tác Động Kinh Tế Của Công Ty Đông Ấn Đến Xiêm

Sự có mặt của Công ty Đông Ấn Anh góp phần vào sự phát triển của kinh tế Xiêm thế kỷ XVII. Tuy nhiên, tác động này không hoàn toàn tích cực. Sự cạnh tranh từ các thương nhân nước ngoài có thể gây ra những khó khăn cho các thương nhân địa phương. Bên cạnh đó, việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên có thể gây ra những hệ lụy môi trường nghiêm trọng. Kinh tế Xiêm thế kỷ XVII phát triển nhờ thương mại nhưng cũng đối mặt nhiều thách thức.

4.2. Ảnh Hưởng Văn Hóa Và Xã Hội Từ Thương Mại Anh Xiêm

Thương mại Anh - Xiêm không chỉ có tác động kinh tế, mà còn ảnh hưởng văn hóa và xã hội. Sự giao lưu văn hóa giữa hai quốc gia mang lại những thay đổi trong phong tục tập quán, kiến trúc, và nghệ thuật. Tuy nhiên, sự du nhập của các giá trị văn hóa phương Tây cũng có thể gây ra những xung đột và mâu thuẫn trong xã hội Xiêm. Ảnh hưởng văn hóa cần được xem xét một cách toàn diện.

4.3. Vai Trò Của Constance Phaulkon Trong Quan Hệ Anh Pháp Xiêm

Constance Phaulkon là một nhân vật quan trọng trong lịch sử quan hệ giữa Anh, Pháp và Xiêm. Từ hợp tác với người Anh, đến bắt tay với người Pháp, những thăng trầm trong sự nghiệp của ông đã có ảnh hưởng lớn đến hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh và sự cạnh tranh giữa các cường quốc phương Tây ở Xiêm. Vai trò của Constance Phaulkon là một ví dụ điển hình về sự phức tạp và biến động của chính trị khu vực.

V. Nguyên Nhân Suy Thoái Sự Suy Tàn Của Công Ty Đông Ấn Anh

Hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh tại Xiêm không kéo dài mãi. Đến cuối thế kỷ XVII, sự suy tàn của Công ty Đông Ấn trở nên rõ rệt. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, bao gồm sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ, sự bất ổn chính trị ở Xiêm, và những sai lầm trong chính sách quản lý của EIC. Việc nghiên cứu sự suy tàn của Công ty Đông Ấn giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý giá cho các doanh nghiệp quốc tế ngày nay.

5.1. Cạnh Tranh Từ Các Thế Lực Thương Mại Châu Âu Khác

Sự cạnh tranh gay gắt từ các thế lực thương mại châu Âu khác, đặc biệt là Hà Lan và Pháp, là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy tàn của Công ty Đông Ấn Anh tại Xiêm. Các đối thủ này thường có lợi thế về vốn, công nghệ, và mạng lưới quan hệ, gây khó khăn cho EIC trong việc duy trì vị thế cạnh tranh. Cạnh tranh khốc liệt đòi hỏi chiến lược linh hoạt.

5.2. Bất Ổn Chính Trị Ở Xiêm Và Hậu Quả Với Thương Mại

Sự bất ổn chính trị ở Xiêm, đặc biệt là vào cuối thế kỷ XVII, gây ra những gián đoạn và rủi ro lớn cho hoạt động thương mại của Công ty Đông Ấn Anh. Các cuộc tranh giành quyền lực và xung đột nội bộ làm suy yếu chính quyền, tạo điều kiện cho các hành vi tham nhũng và gian lận, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường kinh doanh. Chính trị Xiêm thế kỷ XVII tác động mạnh đến thương mại.

VI. Kết Luận và Tương Lai Nghiên Cứu Lịch Sử Thương Mại

Nghiên cứu về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh tại Xiêm thế kỷ XVII mang lại những hiểu biết sâu sắc về lịch sử thương mại, quan hệ quốc tế, và ảnh hưởng của thực dân hóa đối với khu vực Đông Nam Á. Những bài học kinh nghiệm từ quá khứ vẫn còn giá trị trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày nay. Việc tiếp tục nghiên cứu lịch sử giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ, định hình hiện tại, và xây dựng tương lai.

6.1. Ý Nghĩa Của Việc Nghiên Cứu Lịch Sử Thương Mại Đông Ấn

Nghiên cứu lịch sử thương mại Đông Ấn không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ, mà còn cung cấp những bài học kinh nghiệm quý giá cho các doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách ngày nay. Việc phân tích những thành công và thất bại của Công ty Đông Ấn Anh giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những yếu tố quyết định sự thành công trong môi trường kinh doanh quốc tế. Nghiên cứu lịch sử rất quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quan Hệ Anh Xiêm

Các hướng nghiên cứu tiếp theo về quan hệ Anh - Xiêm có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về ảnh hưởng văn hóa, xã hội của Công ty Đông Ấn Anh đối với Xiêm, hoặc khám phá vai trò của các thương nhân địa phương trong mạng lưới thương mại của EIC. Bên cạnh đó, việc so sánh quan hệ Anh - Xiêm với quan hệ của Xiêm với các cường quốc khác cũng là một hướng nghiên cứu đầy tiềm năng. Cần nhiều nghiên cứu lịch sử hơn nữa về quan hệ này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Vương quốc Xiêm thế kỷ XVII" do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Vinh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hoàng Anh Tuấn (chuyên ngành Lịch sử Thế giới, mã số 62 22 03 11, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2018) là một công trình nghiên cứu sử học tiên phong, tái hiện toàn diện bức tranh bang giao và thương mại hàng hải giữa Công ty Đông Ấn Anh (English East India Company - EIC) và Vương triều Ayutthaya trong giai đoạn cận đại sơ kỳ (Early Modern Period). Thế kỷ XVII được giới sử học quốc tế định danh là "Kỷ nguyên thương mại" (Age of Commerce) tại Đông Nam Á, nơi kinh đô cảng thị Ayutthaya vươn mình thành một đô thị quốc tế phồn vinh (cosmopolitan city) được ví như "Venice của phương Đông".

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết xuất phát từ thực trạng: phần lớn các công trình kinh điển trước đây (John Anderson 1890, E. Hutchinson 1940) chịu ảnh hưởng nặng nề bởi quan điểm "Âu châu trung tâm luận" (Eurocentrism), trong khi các nghiên cứu hiện đại của Thái Lan và quốc tế (Dhiravat na Pombejra 1984, Bhawan Ruangsilp 2007) lại tập trung áp đảo vào Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC). Vị thế, cơ cấu vận hành nội tại và nguyên nhân thất bại mang tính hệ thống của EIC tại Xiêm trong tương quan mạng lưới thương mại nội Á (Intra-Asian Trade Network) vẫn chưa được giải mã tường tận từ nguồn tư liệu lưu trữ gốc.

Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Quá trình thâm nhập, thiết lập, mở rộng và suy tàn của các thương điếm EIC tại Xiêm (1612–1688) đã diễn ra theo những quy luật vận động và bước ngoặt lịch sử cụ thể nào?
2. Cơ cấu quản trị của EIC và sự tương tác giữa giới thương nhân tự do (English interlopers) với nền ngoại thương độc quyền hoàng gia Xiêm đã tác động ra sao đến kết quả thương mại của công ty?
3. Triều đình Ayutthaya đã vận dụng đối sách ngoại giao - thương mại như thế nào để vừa tối đa hóa lợi ích kinh tế, vừa cân bằng quyền lực giữa các thế lực thực dân Tây Âu (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp)?

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Hệ thống Thế giới (World-Systems Theory) của Immanuel Wallerstein, Lý thuyết Thể chế Kinh tế và Người đại diện (Principal-Agent Theory) trong phân tích tổ chức thương mại tiền tư bản, cùng Mô hình Ngoại giao Cân bằng Quyền lực (Hedging/Balance of Power) của các quốc gia tiền thuộc địa. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ tiến trình lịch sử 76 năm (1612–1688), khảo cứu toàn diện khối dữ liệu đồ sộ gồm 1.194 trang tư liệu gốc của thương điếm EIC tại Ayutthaya, qua đó xác lập một đóng góp đột phá trong việc tái định vị vai trò của thương trường Xiêm trong chiến lược thương mại châu Á của nước Anh thời tiền thuộc địa.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu quốc tế ghi nhận công trình mở đầu của John Anderson (1890) mang tên "English Intercourse with Siam in the Seventeenth Century", đặt nền móng khai thác các ghi chép lưu trữ của EIC nhưng bộc lộ nhiều hạn chế về niên đại, định kiến thực dân và thiếu cái nhìn nội tại về xã hội Xiêm. Năm 1940, E. Hutchinson xuất bản "Adventures in Siam in the Seventeenth Century", tập trung vào trục ngoại giao phức tạp thời vua Narai (1656–1688) và nhân vật gây tranh cãi Constantine Phaulkon, song lại nhìn nhận cuộc cách mạng cung đình 1688 như một hành động bài ngoại cực đoan, tự cô lập vương quốc. Đến thập niên 1960, D.K. Bassett qua công trình "English Relations with Siam in the Seventeenth Century" (1961) đã tiến hành hiệu chỉnh mang tính "xét lại" (revisionist) đối với các nhận định của Anderson và Hutchinson, chứng minh quy mô thương mại của EIC tại Viễn Đông trước năm 1700 còn rất khiêm tốn so với giai đoạn thế kỷ XVIII.

Trong khi đó, trường phái nghiên cứu dựa trên văn khố Hà Lan (VOC) phát triển rực rỡ với George Vinal Smith (1977, "The Dutch in Seventeenth-Century Thailand"), Han ten Brummelhuis (1987) và đặc biệt là Dhiravat na Pombejra (1984, "A Political History of Siam under the Prasatthong Dynasty, 1629-1688"). Các tác giả này đã bác bỏ luận điểm về sự suy tàn sau năm 1688, chứng minh Ayutthaya vẫn duy trì giao thương thịnh vượng với VOC và các đối tác châu Á. Gần đây nhất, Bhawan Ruangsilp (2007, "Dutch East India Company Merchants at the Court of Ayutthaya 1604-1765") khẳng định khả năng thích ứng thể chế vượt trội của người Hà Lan trước triều đình Xiêm.

Tại Việt Nam, các công trình của GS. Nguyễn Văn Kim (2003) về quan hệ Nhật Bản - Đông Nam Á thế kỷ XV-XVII đã mở ra hướng tiếp cận mạng lưới hải thương khu vực; PGS.TS Hoàng Anh Tuấn (2010, 2015) khai phóng hệ thống tư liệu VOC và EIC tại Kẻ Chợ - Đàng Ngoài; các nghiên cứu của Trần Thị Nhẫn (2010) và Lê Thanh Thủy (2009, 2016) phác thảo chính sách đối ngoại của Ayutthaya và bước đường thâm nhập Đông Nam Á của EIC nhưng chưa đi sâu vào quan hệ Anh - Xiêm.

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Vinh định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa lịch sử hàng hải Đông Á và lịch sử thể chế thương mại Tây Âu, so sánh đối chiếu trực tiếp giữa mô hình EIC với VOC và Công ty Đông Ấn Pháp (Compagnie des Indes Orientales - CIO), từ đó vượt qua các định kiến đơn tuyến để chứng minh sự thất bại của người Anh tại Xiêm là hệ quả tất yếu từ sự xung đột thể chế giữa một công ty cổ phần sơ khai bị xói mòn bởi nạn tham nhũng nội bộ (interlopers) với một thể chế độc quyền ngoại thương hoàng gia chặt chẽ của người Thái.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng ba lý thuyết nền tảng trong khoa học lịch sử và kinh tế chính trị học:

1. Lý thuyết Thể chế Kinh tế và Vấn đề Người đại diện (Principal-Agent Problem): Đóng góp của Douglass North và Oliver Williamson được luận án vận dụng sáng tạo khi chỉ ra sự bất cân xứng thông tin và khoảng cách địa lý nửa vòng Trái Đất giữa Hội đồng Quản trị EIC tại Luân Đôn với các nhân viên thương điếm tại Ayutthaya. Sự thất bại của EIC không thuần túy do năng lực cạnh tranh hàng hóa, mà do sự phân hóa lợi ích: nhân viên công ty cấu kết với các "thương nhân tự do" (interlopers) để trục lợi cá nhân thông qua thương mại tư nhân, làm tê liệt dòng vốn công ty.
2. Lý thuyết Mạng lưới Thương mại Nội Á (Intra-Asian Trade Theory): Mở rộng luận điểm của Anthony Reid và Sanjay Subrahmanyam, luận án chứng minh EIC tại Xiêm không vận hành như một thực thể đơn lẻ mà cố gắng thiết lập tam giác mậu dịch Xiêm – Nhật Bản – Ấn Độ (xuất khẩu da hươu, gỗ vang từ Xiêm sang Nhật Bản để đổi lấy bạc; nhập vải bông Ấn Độ vào Xiêm để đổi lấy khoáng sản và nông sản).
3. Mô hình Ngoại giao Nước nhỏ và Cân bằng Động (Hedging Paradigm): Đóng góp cho lý thuyết quan hệ quốc tế tiền cận đại khi chứng minh triều đình Ayutthaya dưới thời Vua Prasat Thong và Vua Narai đã chủ động kiến tạo thế cân bằng đa cực giữa Anh, Hà Lan và Pháp, sử dụng thương mại như một công cụ bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba biến số cấu trúc:

• Biến số Môi trường Chính trị Bản địa: Cơ chế quản lý ngoại thương thông qua hệ thống cơ quan Krom Phra Khlang (Bộ Tài chính và Ngoại vụ) và chế độ thương mại độc quyền của Nhà vua (Royal Monopoly).
• Biến số Thể chế và Vận hành của EIC: Mô hình công ty cổ phần mạo hiểm sơ khai (Joint-stock venture), áp lực quay vòng vốn từ Luân Đôn và Surat/Madras, xung đột giữa thương mại chính ngạch và thương mại tư nhân phi pháp.
• Biến số Cạnh tranh Địa - Chính trị Quốc tế: Cuộc đối đầu hải quân và thương mại giữa EIC với VOC hùng mạnh, sự can thiệp tôn giáo - quân sự của CIO Pháp dưới thời Louis XIV, cùng vai trò trung gian trục lợi của nhân vật quyền lực Constance Phaulkon.

Ranh giới phân tích (boundary conditions) được xác lập rõ: Khung lý thuyết này áp dụng cho các mô hình thương điếm tiền thuộc địa tại các quốc gia châu Á có chính quyền phong kiến trung ương tập quyền vững mạnh trong thế kỷ XVII, nơi người châu Âu chưa thể thiết lập quyền cai trị thực dân bằng vũ lực.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án sử dụng thế giới quan hiện thực lịch sử (Historical Realism) kết hợp phương pháp luận lịch sử - logic và trường phái Sử học Cấu trúc (Annales School). Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc (Multi-level research design) được triển khai qua ba cấp độ phân tích:

• Cấp độ Vĩ mô (Macro-level): Bối cảnh chuyển dịch kinh tế toàn cầu, sự trỗi dậy của các công ty độc quyền thương mại Tây Âu và kỷ nguyên hải thương Đông Á.
• Cấp độ Trung mô (Meso-level): Mối quan hệ ngoại giao, hiệp ước thương mại, cơ cấu thể chế giữa triều đình Ayutthaya và chính quyền thuộc địa EIC tại Surat/Fort St. George (Madras).
• Cấp độ Vi mô (Micro-level): Hoạt động giao dịch thực tế, sổ sách thu chi, nhật ký hành trình, các vụ thanh tra nội bộ và hành vi vi phạm kỷ luật của từng thương nhân (factors) tại thương điếm Ayutthaya và Patani.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật phê phán sử liệu (Source Criticism) trong sử học kinh điển, bao gồm:

1. Phê phán ngoại tại (External Criticism): Giám định văn bản học, xác thực niên đại, đối chiếu tính nguyên bản của các văn kiện lưu trữ viết tay bằng tiếng Anh, tiếng Hà Lan và tiếng Pháp cổ thế kỷ XVII.
2. Phê phán nội tại (Internal Criticism): Phân tích độ tin cậy và động cơ thiên kiến của người viết tư liệu (sự thù hằn cá nhân giữa nhân viên EIC với Constance Phaulkon, sự cường điệu của các giáo sĩ Dòng Tên Pháp).
3. Kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo 4 nguồn tài liệu độc lập:
   • Hồ sơ lưu trữ của EIC từ Văn phòng Ấn Độ (Oriental and India Office Collections - OIOC) tại Thư viện Quốc gia Anh (British Library).
   • Bộ tư liệu gốc 5 tập "Records of the Relations between Siam and Foreign Countries in the 17th century" do Thư viện Vajiranana (Bangkok) xuất bản (1915–1921).
   • Biên niên sử Hoàng gia Xiêm (Royal Chronicles of Ayutthaya) qua bản dịch của Richard D. Cushman và hiệu đính của David Wyatt.
   • Hồi ký, nhật ký ngoại giao của các quan sát viên đương thời: Tomé Pires (Suma Oriental), Jeremias Van Vliet (Van Vliet's Siam), Abbé de Choisy, Chevalier de Chaumont, Guy Tachard và nhật ký Kosa Pan.

Data và phân tích

Toàn bộ ngữ liệu lịch sử định tính và các bảng thống kê hàng hóa lưu kho, doanh số xuất nhập khẩu được mã hóa và phân tích theo chuyên đề (Thematic Coding Analysis).

Công trình khai thác khối lượng tư liệu định lượng thực chứng:

• Khảo cứu toàn diện 2 tập tư liệu kinh điển "The English Factory in Siam, 1612-1685" (Anthony Farrington & Dhiravat na Pombejra, 2007) dày 1.194 trang tư liệu gốc.
• Đối chiếu 6 tập biên bản lưu trữ EIC của Ethel Bruce Sainsbury (A Calendar of the Court Minutes, etc. of the East India Company, 1635–1663), 11 tập tư liệu thương điếm Ấn Độ của William Foster (The English Factory in India), và 2 tập thương điếm Nhật Bản (The English Factory in Japan, 1613–1623).
• Khảo sát các dữ liệu tài chính cụ thể: ngân khố hoàng gia Elizabeth I đạt khoảng 300.000 bảng Anh/năm; nguồn vốn khởi điểm thành lập EIC vào tháng 9/1599 đạt 30.133 bảng Anh do hơn 100 thương nhân (1/3 thuộc Công ty Levant) góp vốn.
• Đánh giá sự biến động về quy mô hàng hóa: số lượng kiện vải nỉ, vải len Luân Đôn ứ đọng không bán được tại vùng nhiệt đới Ayutthaya; sản lượng da hươu và gỗ vang xuất khẩu sang Nhật Bản qua thương cảng Hirado và Nagasaki.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án xác lập 4 phát hiện lịch sử then chốt mang tính đột phá:

Thứ nhất, phân kỳ lịch sử khoa học và sự thăng trầm của EIC tại Xiêm qua ba giai đoạn bản lề:

• Giai đoạn thử nghiệm (1612–1623): Bắt đầu từ phái đoàn tàu Globe do Thomas Essington và Lucas Antheunis chỉ huy cập bến Patani và Ayutthaya năm 1612. Doanh số nhanh chóng đình trệ do không cạnh tranh nổi với VOC tại Nhật Bản và Indonesia, buộc EIC phải đóng cửa thương điếm vào năm 1623.
• Giai đoạn tái lập và mở rộng (1659–1682): EIC quay lại Ayutthaya năm 1659 dưới thời vua Narai nhằm tìm kiếm thị trường tơ lụa và đồng từ Trung Quốc, Nhật Bản. Tuy nhiên, giai đoạn này bị chi phối bởi tình trạng mất kiểm soát tài chính nội bộ, dẫn đến hai cuộc thanh tra lớn của EIC vào năm 1678 và 1681 sau thảm họa hỏa hoạn thiêu rụi thương điếm.
• Giai đoạn khủng hoảng, đối đầu và chấm dứt (1683–1688): Phái đoàn William Strangh (1683–1684) thất bại trong việc cứu vãn hòa ước; sự trỗi dậy của Constance Phaulkon chuyển trục ủng hộ sang Pháp; dẫn đến cuộc chiến tranh hải quân Anh - Xiêm (Anglo-Siamese War 1687) và vụ tàn sát tại cảng Mergui, chấm dứt hoàn toàn sự hiện diện của EIC trước cuộc đảo chính 1688 của Phetracha.

Thứ hai, giải mã nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự sụp đổ của EIC tại Xiêm: Trái ngược với quan điểm truyền thống đổ lỗi cho "sự thất thường của triều đình Xiêm", luận án chỉ rõ thất bại của EIC bắt nguồn từ hai sai lầm chiến lược: (1) Sai lầm cơ cấu sản phẩm khi cố gắng xuất khẩu các loại vải len dạ dày của Anh vào một thị trường nhiệt đới tự cung tự cấp vải bông; và (2) Sự thất bại hoàn toàn trong việc kiểm soát các thương nhân tự do (English interlopers). Điển hình như các nhân viên Samuel White, Richard Burnaby đã cấu kết với Phaulkon, sử dụng tàu mang cờ Xiêm để tấn công tàu buôn Ấn Độ thuộc quyền bảo hộ của Anh tại vịnh Bengal (chiến tranh Xiêm - Golconda), đẩy EIC vào thế thù địch không thể hòa giải với triều đình Narai.

Thứ ba, làm sáng tỏ vai trò chính trị - thương mại của Constance Phaulkon: Từ một nhân viên phục vụ trên tàu của EIC, Phaulkon đã lợi dụng sự am hiểu ngôn ngữ và tài chính để trở thành Tể tướng đắc lực của vua Narai. Phaulkon thao túng hệ thống độc quyền ngoại thương của Xiêm để làm giàu cá nhân, sau đó phản bội quyền lợi của EIC khi nhận thấy người Anh không đủ tiềm lực quân sự để bảo vệ ông ta trước các đối thủ triều đình, dẫn đến việc ông chuyển hướng dâng nộp các pháo đài Bangkok và Mergui cho quân đội Pháp của Louis XIV.

Thứ tư, tái hiện chiến lược "Cân bằng Quyền lực" (Hedging) của Vương quốc Xiêm: Triều đình Ayutthaya không thụ động trước phương Tây mà chủ động sử dụng người Anh và người Pháp làm đối trọng quân sự nhằm kiềm chế tham vọng độc quyền hải quân của người Hà Lan (VOC) sau cuộc phong tỏa năm 1664.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Cung cấp một nghiên cứu trường hợp (case-study) điển hình cho mô hình tương tác kinh tế - chính trị giữa các tập đoàn thương mại tiền tư bản phương Tây và các thể chế quân chủ Đông Nam Á, củng cố lý thuyết thể chế trong nghiên cứu lịch sử kinh tế.
• Về mặt Phương pháp luận: Xác lập hình mẫu kết hợp phương pháp phân tích sử liệu văn khố đa ngữ (Anh, Hà Lan, Pháp, Xiêm) với việc giải mã các mạng lưới cá nhân (social network analysis) trong lịch sử thương mại tiền cận đại.
• Về mặt Thực tiễn và Ngoại giao: Bài học lịch sử sâu sắc cho các quốc gia đang phát triển trong việc duy trì chủ quyền kinh tế: ngoại thương chỉ có thể phát triển bền vững khi được đặt trên nền tảng thể chế minh bạch, kiểm soát được sự lạm quyền của các nhóm lợi ích trung gian (crony capitalism / interlopers), và duy trì chính sách ngoại giao đa phương hóa linh hoạt.

Limitations và Future Research

Luận án trung thực thừa nhận ba giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn tư liệu bản địa: Do sự kiện kinh đô Ayutthaya bị quân đội Miến Điện tàn phá và phóng hỏa năm 1767, phần lớn văn thư lưu trữ gốc của Krom Phra Khlang thế kỷ XVII đã bị thiêu rụi. Nghiên cứu phải dựa nhiều vào bản dịch Biên niên sử Hoàng gia Ayutthaya được phục dựng dưới triều Bangkok.
2. Độ bao phủ dữ liệu tài chính định lượng: Một số sổ sách thanh toán chi tiết của các thương điếm phụ tại Mergui và Patani trong các giai đoạn biến động (1620–1659) bị thất lạc trong văn khố EIC tại London, khiến việc tái lập biểu đồ hồi quy liên tục về kim ngạch thương mại gặp nhiều rào cản.
3. Ranh giới địa lý: Nghiên cứu tập trung trọng tâm vào trung tâm quyền lực Ayutthaya và cảng khẩu Mergui/Tenasserim, chưa thể khảo sát sâu các tuyến thương mại phụ cận tại bán đảo Mã Lai và vùng vịnh Siam.

Các hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng phương pháp nhân chủng học lịch sử (Historical Anthropology) để nghiên cứu sâu hơn về đời sống của cộng đồng kiều dân Anh, Hà Lan, Nhật Bản cư trú tại các khu biệt cư (camp) ven sông Chao Phraya.
• Khai thác bổ sung các nguồn tư liệu tiếng Bồ Đào Nha tại Goa và tư liệu tôn giáo của Hội Thừa sai Paris (MEP) để làm rõ thêm các mạng lưới tín dụng xuyên quốc gia tại Xiêm.
• Nghiên cứu so sánh xuyên khu vực (Cross-regional Comparative Study) giữa mô hình thương điếm EIC tại Ayutthaya với mô hình EIC tại Phố Hiến - Kẻ Chợ (Đàng Ngoài) và Hội An (Đàng Trong) cùng thế kỷ XVII.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, lấp đầy khoảng trống lịch sử đối ngoại tiền cận đại của khu vực Đông Nam Á trong nền sử học Việt Nam. Về mặt học thuật, công trình là tài liệu tham khảo bắt buộc cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Quan hệ Quốc tế và Lịch sử Kinh tế tại Đại học Quốc gia Hà Nội và các viện nghiên cứu lớn.

Về mặt địa chính trị đương đại, công trình cung cấp cơ sở sử liệu khoa học khẳng định truyền thống ngoại giao "cây tre" cởi mở, linh hoạt và độc lập tự chủ của các quốc gia Đông Nam Á trước sự cạnh tranh ảnh hưởng của các cường quốc toàn cầu. Luận án nâng cao năng lực đối thoại học thuật của giới nghiên cứu sử học Việt Nam với cộng đồng nghiên cứu quốc tế về lịch sử thương mại hàng hải khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu Lịch sử Hàng hải: Tiếp cận nguồn tư liệu văn khố phương Tây đã được giải mã, hệ thống hóa bài bản và các khung lý thuyết kinh tế thể chế ứng dụng trong sử học.
• Các nhà Hoạch định Chính sách Đối ngoại: Rút ra các bài học lịch sử về đối sách cân bằng quyền lực, nghệ thuật đàm phán thương mại quốc tế và phòng ngừa rủi ro bị thao túng thể chế trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.
• Giảng viên và Sinh viên Đại học: Sở hữu nguồn tư liệu tham khảo chuẩn mực, toàn diện về lịch sử thương mại châu Á thời kỳ cận đại sơ kỳ và lịch sử đất nước Thái Lan.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Thể chế Kinh tế và Người đại diện (Principal-Agent Theory) vào bối cảnh thương mại tiền tư bản thế kỷ XVII: chứng minh rằng sự sụp đổ của EIC tại Xiêm không đơn thuần do thất bại thị trường mà do "sự phản bội thể chế" của các thương nhân đại diện (factors/interlopers) khi họ cấu kết với quan lại địa phương để tối đa hóa lợi ích cá nhân, làm tê liệt tổ chức công ty.

2. Đột phá về mặt phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với John Anderson (1890) nặng về mô tả thực dân và D.K. Bassett (1961) thiếu nguồn tư liệu bản địa, luận án thực hiện phương pháp tam giác hóa đa nguồn tư liệu (Triangulation): tích hợp đồng thời 1.194 trang văn khố EIC (British Library), 5 tập hồ sơ Vajiranana, văn khố VOC Hà Lan, tài liệu truyền giáo Pháp và Biên niên sử Ayutthaya.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu là gì? Khác với giả định phổ biến rằng cuộc chiến tranh Anh - Xiêm năm 1687 nổ ra do xung đột vương quyền, dữ liệu chứng minh ngòi nổ trực tiếp là các cuộc tấn công cướp biển do chính thương nhân người Anh phục vụ cho triều đình Xiêm (Samuel White tại Mergui) tiến hành chống lại các đội tàu thương mại của EIC tại vịnh Bengal nhằm trục lợi cá nhân.

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo không? Hoàn toàn minh bạch: Toàn bộ danh mục tài liệu lưu trữ, mã số văn thư tại Thư viện Anh (OIOC), thư viện Vajiranana và hệ thống thư từ thương điếm đều được lập chỉ mục, trích dẫn chuẩn xác theo hệ thống chú thích học thuật quốc tế.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được định hình ra sao? Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu hệ thống thương điếm EIC trên toàn bộ vòng cung hàng hải Đông Á (Xiêm – Đàng Ngoài – Đàng Trong – Đài Loan – Hirado Nhật Bản) để xây dựng mô hình tổng thể về mạng lưới thương mại nội Á của người Anh thế kỷ XVII.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Vinh là một công trình khoa học mẫu mực, xuất sắc xác lập các kết luận cốt lõi:

1. Tái hiện chuẩn xác và toàn diện tiến trình 76 năm hoạt động của EIC tại Vương quốc Xiêm (1612–1688), chia tách rõ rệt ba giai đoạn lịch sử với các bước ngoặt thể chế và ngoại giao cụ thể.
2. Chứng minh thất bại của EIC là hệ quả tất yếu từ sự bất tương thích về cơ cấu hàng hóa xuất khẩu và sự sụp đổ quản trị nội bộ trước hiện tượng thương nhân tự do (interlopers).
3. Khắc họa sâu sắc bản chất thể chế thương mại hoàng gia độc quyền (Royal Monopoly) của Ayutthaya và sự khéo léo của triều đình Xiêm trong việc thi hành đối sách cân bằng quyền lực giữa các thế lực thực dân phương Tây.
4. Tái khẳng định vị thế trung tâm của Ayutthaya như một thương cảng quốc tế sầm uất trong kỷ nguyên vàng của hải thương châu Á thế kỷ XVII.
5. Đóng góp nguồn tư liệu sử học gốc đồ sộ, được chuyển ngữ và giám định khoa học, mở ra những hướng nghiên cứu chuyên sâu mới cho ngành Lịch sử Thế giới và Lịch sử Quan hệ Quốc tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Sự thành lập Công ty Đông Ấn Anh và những mối liên hệ đầu tiên với vương quốc Xiêm đầu thế kỷ XVII Trình bày và phân tích nguyên nhân, điều kiện dẫn đến sự ra đời của Công ty Đông Ấn Anh vào năm 1600. Trình bày, phân tích bối cảnh lịch sử vương quốc Xiêm đầu thế kỷ XVII, sau khi người Thái giành được độc lập từ Miến Điện và thực hiện công cuộc tái thiết đất nước, mở rộng hoạt động bang giao, thương mại với các (LUAN.XVII 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quốc gia bên ngoài. Trình bày mối liên hệ Anh - Xiêm đầu tiên vào đầu thế kỷ XVII. Chương 3: Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm: thời kỳ thử nghiệm (1612-1623) Trình bày và phân tích quá trình Công ty Đông Ấn Anh chính thức thiết lập quan hệ thương mại ở vương quốc Xiêm năm 1612.

Trình bày, phân tích quá trình EIC tiến hành thăm dò và mở rộng thiết lập quan hệ thương mại ở một số địa điểm như Nhật Bản, Cao Miên, Đàng Trong…, đáng kể nhất là nỗ lực thiết lập cầu thương mại giữa Xiêm - Nhật Bản của EIC. Đến năm 1623, khi tình hình hoạt động của Anh gặp nhiều khó khăn, chủ yếu do sự cạnh tranh quyết liệt của VOC, Công ty đã quyết định đóng cửa thương điếm ở Patani, Ayutthaya, Nhật Bản. Chương 4: Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm: mở rộng vị thế ngoại giao và thương mại (1659-1682) Trình bày và phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội Xiêm dưới thời trị vì của vua Narai (1656-1688). Trình bày và phân tích quá trình tái thâm nhập vương quốc Xiêm của nhân viên Công ty Đông Ấn Anh trong các năm 1659, 1661.

Đồng thời, trình bày về sự móc nối giữa các nhân viên Công ty với các thương nhân tự do (Interloper) gây thiệt hại cho EIC. Đặc biệt sau khi xảy ra vụ cháy thương điếm của EIC ở Xiêm Ban Giám đốc buộc phải phái cử người đến thanh tra thương điếm Ayutthaya (1678, 1681) nhưng không đạt được kết quả cụ thể. Chương 5: Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm: Áp lực cạnh tranh với Pháp và đóng cửa thương điếm (1683-1688) Trình bày và phân tích nỗ lực cứu vãn nền thương mại của công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm trong các năm 1683-1684, sau khi xuất hiện nguy cơ dạn nứt ngày càng lớn trong mối quan hệ Anh - Xiêm. Trình bày và phân tích sự xuất hiện của nhân tố Pháp trong mối quan hệ Anh - Xiêm vào thập niên 80 của thế kỷ XVII.

Trình bày vai trò, vị trí của Constance Phaulkon - nhân vật có tác động rất lớn đến chính sách đối ngoại của triều đình Narai. Trình bày và phân tích nguyên nhân dẫn đến bùng nổ cuộc chiến tranh Anh - Xiêm năm 1687.XVII 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài Nghiên cứu quá trình thâm nhập cũng như hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Đông Á nói chung không phải là đề tài quá mới mẻ trên bình diện sử học quốc tế. Được hiểu là tiền thân của hệ thống chính quyền thuộc địa Anh ở phương Đông, Công ty Đông Ấn Anh đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều thế hệ sử gia phương Tây từ đầu thế kỷ XX.

Tuy nhiên, xuất phát từ vai trò quan trọng của nền mậu dịch của Công ty với Trung Quốc trong sự bành trướng về thương mại và lãnh thổ của Công ty trong thế kỷ XVIII mà sự chú trọng của các sử gia đều hướng về mối quan hệ giữa Công ty Đông Ấn Anh với Trung Quốc. Bằng chứng là đã có hàng loạt các công trình nghiên cứu quan trọng về mối quan hệ Anh-Hoa được công bố trong nửa đầu thế kỷ XX. Đối với hoạt động của công ty Đông Ấn Anh ở khu vực Đông Nam Á, những nghiên cứu của các sử gia phương Tây hạn chế hơn. Trong thập niên 30 của thế kỷ trước, nhà sử học Anh, D.Hall lần lượt cho công bố những nghiên cứu của mình về hoạt động của công ty Đông Ấn Anh tại Miến Điện và đến năm 1955, cuốn chuyên khảo nổi tiếng A History of Southeast Asia của Ông được ấn hành.

Vậy nên đúng như nhà nghiên cứu D.Basset đã cho rằng, cho đến năm 1960, hiếm có một công trình nghiên cứu thực sự chuyên sâu nào về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở khu vực Viễn Đông thế kỷ XVII xuất phát từ hiện thực lịch sử là, đến khoảng năm 1700, kim ngạch buôn bán của Công ty Đông Ấn Anh với các quốc gia Viễn Đông, nhất là với Trung Quốc, quá khiêm tốn nếu so với kim ngạch của Công ty trong phần lớn thế kỷ XVIII. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm cũng sẽ giúp soi sáng một phần lịch sử thâm nhập của Công ty vào Đông Á nói chung và Đông Nam Á nói riêng. Trong số các nghiên cứu về quan hệ của vương quốc Xiêm với các thế lực hàng hải phương Tây trong thế kỷ XVII, “English Intercourse with Siam in the Seventeenth Century”, của tác giả John Anderson (xuất bản năm 1890) được đánh (LUAN.XVII 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] giá là sớm nhất và tiêu biểu nhất. Trên cơ sở tham khảo nguồn tư liệu dày dặn, cuốn sách của John Anderson cung cấp cho người đọc một bức tranh tương đối toàn diện về quá trình thâm nhập, hoạt động cũng như mối quan hệ đầy thăng trầm của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII.

Tuy nhiên ra đời cách đây hơn 1 thế kỷ nên công trình của Anderson không tránh khỏi những hạn chế về quan điểm sử học, những nhầm lẫn về thông tin, thậm chí tồn tại nhiều nhận định thiếu chính xác về quan hệ giữa EIC và vương quốc Xiêm trong thế kỷ XVII. Những hạn chế trong tác phẩm của John Anderson về sau được sử gia hậu bối là D.Basset chỉ ra trong loạt bài nghiên cứu của ông về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Viễn Đông nói chung và ở Xiêm nói riêng. Tuy nhiên, mặc cho những hạn chế nêu trên, công trình mang tính khai mở của John Anderson thực sự vẫn là một tác phẩm khảo cứu có giá trị từ nguồn tư liệu gốc, cung cấp cho người đọc bức tranh toàn cảnh về hoạt động của EIC ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII. Đến năm 1940, trên cơ sở kế thừa một phần những nghiên cứu trước đó của Anderson, E.Hutchinson đã hoàn thành tác phẩm “Adventures in Siam in the Seventeenth Century”.

Tác phẩm của Hutchinson được nghiên cứu dựa trên nguồn tư liệu Anh và Pháp phong phú, tập trung vào diễn biến của mối quan hệ hết sức phức tạp giữa Xiêm thời kỳ vua Narai với các thế lực phương Tây, nhất là Anh và Pháp, cùng với một nhân vật người nước ngoài rất đặc biệt trên sân khấu chính trị Xiêm lúc bấy giờ là Constance Phaulkon. Bên cạnh đó, nghiên cứu của E.Hutchinson cũng cho thấy bước ngoặt của lịch sử Xiêm chính là cuộc cách mạng năm 1688 - đánh dấu kết thúc sự cởi mở của vua Narai với thế giới bên ngoài, và khởi đầu của kỷ nguyên “tự cô lập” dưới triều đại Ban Phlu Luang (1688-1767) - khởi đầu bằng cuộc cách mạng 1688 do vua Phetracha (1688-1703) lãnh đạo - điều này cuối cùng ngăn cản Xiêm bắt kịp với sự tiến bộ của phương Tây trong các thế kỷ sau. Mặc dù một số nhận định, đánh giá của E.Hutchinson về sau đã được các học giả khác chứng minh là không phù hợp nhưng giá trị của công trình học thuật này vẫn vô cùng quan trọng khi nghiên cứu về mối quan hệ bang giao - thương mại giữa Xiêm với các nước phương Tây trong thế kỷ XVII.XVII 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong các nghiên cứu gần đây nhất phải kể đến nghiên cứu của của Dirk Vander Cruysse “Siam and the West 1500-1700”. Công trình này biên soạn vô cùng công phu trên cơ sở khai thác tương đối triệt để các nguồn tư liệu Pháp, Anh, Hà Lan.

Tác phẩm chia làm 5 phần với 20 chương, tập trung vào câu chuyện về sự thành công và thất bại trong quan hệ bang giao - thương mại của Pháp ở Xiêm từ thập niên 1660 đến thập niên 1680.Hutchinson, người đổ lỗi cho thái độ dân tộc chủ nghĩa và thái độ bài ngoại của vua Xiêm sau cuộc cách mạng 1688, Van der Cruysse lại nhấn mạnh đến tương phản trong trạng thái tâm lý giữa chủ nhà và khách, nhưng đặc biệt là sự không khoan dung tôn giáo đối với Pháp. Tuy nhiên, mặc dù công trình đề cập rất ít đến sự có mặt của người Anh ở Xiêm, nhưng nó cũng giúp ích cho chúng ta có nhìn khách quan hơn về lịch sử Xiêm trong bối cảnh có sự thâm nhập của các thế lực phương Tây. Ngoài ra nhiều ánh sáng đã soi rọi vào các quan hệ đối tác giữa người châu Âu và Xiêm trong giai đoạn cận đại sơ kỳ bằng các nghiên cứu dựa vào các nguồn tư liệu Hà Lan. Tiên phong trong việc sử dụng các nguồn tư liệu này để nghiên cứu lịch sử Xiêm chính là George Smith Vinal với tác phẩm “The Dutch in Seventeenth- Century Thailand” được xuất bản năm 1977.8 Trong nghiên cứu của mình George Smith Vinal đã phân tích rất cụ thể sự phát triển của mối liên hệ chính trị, thương mại, và xã hội giữa Hà Lan và Xiêm thế kỷ XVII, đồng thời đưa ra những lý giải sâu sắc về bản chất dẫn đến thành công của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) ở Xiêm.

Trong khảo cứu của mình về mối quan hệ giữa Xiêm và Hà Lan trong thế kỷ XVII và XVIII, Han ten Brummelhuis với công trình “Merchant, Courtier and Diplomat: A History of the Contacts Between the Netherlands and Thailand”, xuất bản năm 1987,9 tiếp tục chứng minh cho sự thích ứng rất tốt của thương nhân Hà Lan với tình hình chính trị, xã hội Xiêm. Một công trình tiêu biểu khác cũng sử dụng tư liệu lưu trữ Hà Lan là nghiên cứu của Dhravat na Pombeja “A Political History of Siam under the Prasatthong Dynasty, 1629-1688” được hoàn thành năm 8 George Smith Vinal (1977), The Dutch in Seventeenth Century Thailand, Northern Illinois University Press. 9 Han ten Brummelhuis (1987), Merchant, Courtier and Diplomat: A History of the Contacts Between the Netherlands and Thailand, Uitgeversmaatschappij de Tijdstroom (LUAN.XVII 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.10 Dhiravat na Pombejra đã làm sáng tỏ bằng cách nào mà người Hà Lan đã tồn tại về chính trị và tiếp tục duy trì sự hiện diện của họ ở Xiêm, ngay cả sau khi có sự trục xuất người Anh và sau đó người Pháp trong thập niên 1680.