Luận án tiến sĩ: Hoạt chất chống oxy hóa và kháng khuẩn từ cây hy thiêm và bòn bọt của Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu hoá học một số hoạt chất có tác dụng chống oxy hoá và chống nhiễm khuẩn từ cây hy, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Lê Thị Kiều Nhi
• Người hướng dẫn: GS. TSKH Phan Tống Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hóa Hữu Cơ
• Đề tài: Nghiên cứu hóa học một số hoạt chất có tác dụng chống oxy hóa và chống nhiễm khuẩn từ cây hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.) và cây bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ.) của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2001
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về các loại cây được nghiên cứu trong luận án
• 1.1.1. Cây hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.)
• 1.1.2. Cây bần bát (Glochidion eriocarpum Champ.)

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoạt chất chống oxy hóa từ cây hy thiêm và cây bòn bọt

Cây hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.) và cây bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ.) là hai loại cây có giá trị dược liệu cao tại Việt Nam. Chúng chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa và kháng khuẩn. Nghiên cứu cho thấy, các hoạt chất này có khả năng bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do gốc tự do, đồng thời có tác dụng kháng khuẩn mạnh mẽ. Việc khai thác và nghiên cứu các hoạt chất này không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

1.1. Cây hy thiêm Đặc điểm và giá trị dược liệu

Cây hy thiêm là một loại cây thân thảo, cao từ 40cm đến 1m, thường mọc ở các vùng nhiệt đới. Theo nghiên cứu, cây này chứa nhiều hoạt chất sinh học như flavonoid và polyphenol, có tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, chiết xuất từ cây hy thiêm có khả năng ức chế sự phát triển của nhiều loại vi khuẩn gây bệnh.

1.2. Cây bòn bọt Tác dụng và ứng dụng trong y học

Cây bòn bọt cũng là một nguồn dược liệu quý, chứa nhiều tinh chất sinh học có lợi cho sức khỏe. Nghiên cứu cho thấy, chiết xuất từ cây bòn bọt có khả năng kháng khuẩn và chống viêm hiệu quả. Các hoạt chất như triterpenoid và flavonoid trong cây bòn bọt đã được chứng minh có tác dụng tích cực trong việc điều trị các bệnh viêm nhiễm.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu hoạt chất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt

Mặc dù cây hy thiêm và cây bòn bọt có nhiều tiềm năng, nhưng việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ chúng vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn là thiếu thông tin về tính chất sinh học và các phương pháp chiết xuất hiệu quả. Ngoài ra, việc bảo tồn nguồn gen và đa dạng sinh học cũng là một thách thức lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

2.1. Thiếu thông tin về hoạt chất và ứng dụng

Nhiều nghiên cứu hiện tại vẫn chưa cung cấp đầy đủ thông tin về các hoạt chất chống oxy hóa và kháng khuẩn trong cây hy thiêm và cây bòn bọt. Điều này gây khó khăn trong việc phát triển các sản phẩm dược phẩm từ hai loại cây này.

2.2. Thách thức trong bảo tồn và phát triển nguồn gen

Việc khai thác quá mức và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của cây hy thiêm và cây bòn bọt. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để duy trì nguồn gen và đa dạng sinh học của hai loại cây này.

III. Phương pháp chiết xuất và phân tích hoạt chất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt

Để thu nhận các hoạt chất chống oxy hóa và kháng khuẩn, nhiều phương pháp chiết xuất đã được áp dụng. Các phương pháp như chiết xuất bằng dung môi, siêu âm, và chiết xuất lạnh đã cho thấy hiệu quả cao trong việc thu nhận các hoạt chất có giá trị. Việc phân tích các hoạt chất này cũng rất quan trọng để đánh giá hiệu quả và an toàn của chúng.

3.1. Các phương pháp chiết xuất hiệu quả

Chiết xuất bằng dung môi là phương pháp phổ biến nhất để thu nhận các hoạt chất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt. Phương pháp này giúp tách biệt các hợp chất có giá trị mà không làm mất đi tính chất sinh học của chúng.

3.2. Phân tích hoạt chất và đánh giá hiệu quả

Sau khi chiết xuất, các hoạt chất cần được phân tích bằng các phương pháp hiện đại như HPLC, GC-MS để xác định cấu trúc và nồng độ. Việc này giúp đánh giá hiệu quả kháng khuẩn và chống oxy hóa của các chiết xuất từ hai loại cây này.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hoạt chất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt

Các hoạt chất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt đã được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, từ y học đến mỹ phẩm. Chúng không chỉ giúp điều trị các bệnh viêm nhiễm mà còn có tác dụng làm đẹp và bảo vệ sức khỏe. Việc phát triển các sản phẩm từ hai loại cây này có thể mang lại giá trị kinh tế cao và cải thiện sức khỏe cộng đồng.

4.1. Ứng dụng trong y học

Các chiết xuất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt đã được sử dụng trong điều trị nhiều bệnh lý như viêm khớp, viêm da và các bệnh nhiễm trùng. Chúng có khả năng giảm đau và kháng viêm hiệu quả.

4.2. Ứng dụng trong mỹ phẩm

Hoạt chất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt cũng được sử dụng trong ngành mỹ phẩm nhờ vào khả năng chống oxy hóa và làm sáng da. Các sản phẩm chứa chiết xuất từ hai loại cây này đang ngày càng được ưa chuộng trên thị trường.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu hoạt chất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt

Nghiên cứu về hoạt chất từ cây hy thiêm và cây bòn bọt đang mở ra nhiều triển vọng mới trong lĩnh vực dược liệu. Việc phát triển các sản phẩm từ hai loại cây này không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển để khai thác tối đa tiềm năng của chúng.

5.1. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các sản phẩm từ cây hy thiêm và cây bòn bọt, đồng thời tìm kiếm các phương pháp chiết xuất và phân tích hiệu quả hơn.

5.2. Tăng cường hợp tác nghiên cứu và phát triển

Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp và chính phủ để thúc đẩy nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ cây hy thiêm và cây bòn bọt, nhằm nâng cao giá trị kinh tế và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Việt Nam có điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình hàng năm từ 15–27°C, lượng mưa lớn từ 1200–2800 mm và độ ẩm tương đối trên 80%, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của hệ thực vật. Theo thống kê, hệ thực vật Việt Nam có khoảng 10.500 loài (ước tính toàn bộ khoảng 12.000 loài), trong đó khoảng 3.200 loài được sử dụng trong y học dân tộc. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên cây thuốc đang đứng trước nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học, trong khi việc điều tra cơ bản về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của nhiều loài cây thuốc dân gian trong nước vẫn còn hạn chế. Nhiều bài thuốc và cây thuốc được truyền miệng lâu đời nhưng chưa được làm sáng tỏ về mặt hóa thực vật và cơ chế tác dụng.

Nhằm góp phần nghiên cứu hóa thực vật và tạo cơ sở khoa học cho việc sử dụng nguồn dược liệu trong nước, luận án tiến sĩ hóa học của nghiên cứu sinh Lê Thị Kiều Nhi (chuyên ngành Hóa hữu cơ, mã số 1.02, thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2001, dưới sự hướng dẫn của GS. TSKH. Phan Tống Sơn và TS. Nguyễn Văn Đậu) đã lựa chọn nghiên cứu cây Hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L., họ Cúc – Asteraceae) và cây Bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ., họ Thầu dầu – Euphorbiaceae). Đây là hai loài cây mọc hoang dại phổ biến ở Việt Nam, được y học dân gian sử dụng để điều trị các chứng bệnh viêm nhiễm (mụn nhọt, lở ngứa, vết rắn cắn, bỏng, tiêu chảy, lỵ, viêm khớp), là những bệnh lý có liên quan đến các chủng vi khuẩn gây bệnh và sự gia tăng gốc tự do ở mô và tế bào.

Mục tiêu và nhiệm vụ chính của luận án được xác định gồm 4 nội dung:

1. Tìm phương pháp thích hợp để thu nhận các phân đoạn giàu polyphenol (bao gồm flavonoid) và terpenoid bậc cao (diterpenoid và triterpenoid).
2. Phân tách các hỗn hợp polyphenol và terpenoid bậc cao nhằm phân lập các hợp chất tinh khiết.
3. Khảo sát cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được.
4. Khảo sát hoạt tính kháng vi sinh vật và khả năng chống oxy hóa in vitro của một số phân đoạn chiết và hợp chất tinh khiết thu nhận được.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng thực vật: Toàn bộ phần trên mặt đất của cây Hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.) thu hái tại Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình vào tháng 10 năm 1998, và cây Bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ.) thu hái tại Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu thành phần hóa học tập trung vào nhóm polyphenol/flavonoid và terpenoid cao (diterpen, triterpen); khảo sát hoạt tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn gram dương, gram âm, vi nấm và hoạt tính chống oxy hóa thông qua mô hình ức chế peroxy hóa lipid màng tế bào in vitro.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hai chi thực vật Siegesbeckia và Glochidion:

Chi Siegesbeckia (họ Asteraceae)

Theo Phạm Hoàng Hộ, tại Việt Nam có hai loài thuộc chi này là Siegesbeckia orientalis L. và Siegesbeckia integrifolia Gagn., trong đó S. orientalis được dùng phổ biến làm thuốc. Các nghiên cứu quốc tế đã công bố:

• Lederer (1949, 1953) phân lập glucosid darutosid ($C_{26}H_{44}O_8$) từ S. orientalis ở Madagascar; thủy phân thu được diterpen triol là darutigenol ($C_{20}H_{34}O_3$). Auffray cũng phân lập được chất này từ cây ở Mauritius. Diara và cộng sự xác định cấu trúc aglycon; Wenkert và cộng sự sử dụng phổ $^{13}\text{C-NMR}$ xác định cấu hình tại C(15)R; J. Tanaka chứng minh liên kết $\beta$-D-glucosyl nằm ở vị trí 3-equatorial hydroxy cấu hình R.
• P. Fabre đăng ký bằng sáng chế quy trình chiết darutosid bằng butanol.
• Shin phân lập stigmasterol và $\beta$-sitosterol từ cây ở Triều Tiên.
• T. Yang và cộng sự phân lập 3,7-dimetylquercetin và hai terpenoid chưa rõ cấu trúc.
• Rybalko và cộng sự phân lập sesquiterpen lacton orientin. Baruah và cộng sự phân lập các lacton nhóm melampolid gồm orientalid và các dẫn xuất.
• Bohlmann và cộng sự phân lập 9 germacranolid, 3 melampolid và 3 ent-pimaren từ cây thu hái ở Úc.
• Guo và cộng sự phân lập các axit carboxylic mạch kauran; Xiong và cộng sự phân lập hai diterpenoid mới là orientalin A và orientalin B.
• Trên loài Siegesbeckia pubescens Makino, Woo và cộng sự phát hiện ancaloit; Yamamoto và cộng sự phân lập melampolid; Murakami, Canonica, J. Kim nghiên cứu cấu trúc diterpen kirenol (pimar-8(14)-en-2,15,16,19-tetraol); Du phân lập 12-hydroxi-kirenol; Kim và cs, Yamasaki và cs phân lập darutosid và diterpen glucosid khung daruten; một số tác giả khác phân lập axit 16,17-dihydroxi-16-(-)-kauran-19-oic và dẫn xuất siegesbeckiosid, siegesbeckiol, axit siegesbeckic.
• Trên loài Siegesbeckia glabrescens, X. Dong và cộng sự phân lập darutigenol, darutosid, neodarutosid; K. Liu và cộng sự phân lập kirenol, 16-acetyl-kirenol. Bohlmann và cộng sự tìm thấy hợp chất acetylenic trong rễ loài Siegesbeckia jorullensis.
• Tại Việt Nam, viên Hydan (bào chế từ hy thiêm, ngũ gia bì, mã tiền) đã được thử nghiệm lâm sàng trên 60 bệnh nhân viêm đa khớp dạng thấp và 55 bệnh nhân thấp khớp cho kết quả khỏi và đỡ 80%; Nguyễn Hải Nam bước đầu thử hoạt tính gây độc tế bào của chế phẩm hy thiêm trên một số dòng tế bào ung thư.

Chi Glochidion (họ Euphorbiaceae)

Các loài thuộc chi Glochidion phân bố ở vùng nhiệt đới châu Á, Úc; có khoảng 16 loài đã được nghiên cứu hóa học. Thành phần đặc trưng là các triterpenoid khung lupan, ngoài ra còn có khung oleanan, ancaloit và tannin thủy phân:

Loài Glochidion	Bộ phận nghiên cứu	Các hợp chất đã phân lập và công bố	Nguồn tài liệu
Loài Glochidion (New Guinea)	Lá, vỏ cây	Glochidin, glochidicin, N-(4-oxodecanoyl)-histamin, N-cinnamoyl-histamin	Johns và cs (1966)
G. wrightii Benth.	Thân cây	Glochidonol, friedelin, lupenon, glochidon, friedelan-3-ol, lupeol, $\beta$-sitosterol, glochidiol	Hui và cs (1968)
G. dasyphyllum K.	Thân cây	Lupenon, glochidon, glochidiol, $\beta$-sitosterol	Hui và cs (1970)
G. hongkongense Muell.	Thân cây	Lupenon, glochidon, epi-lupeol, lupeol, glochidonol, glochidiol, $\beta$-sitosterol	Hui và cs (1970)
G. macrophyllum Benth.	Thân cây, lá	Glochidon, glochidonol, glochidiol, lup-20(29)-en-1,3-diol, stigmasterol, friedelin, friedelan-3-ol	Hui và cs (1976)
G. venulatum	Thân cây	Sitosterol, glochidon	Ganguly và cs (1969)
G. multiloculare	Thân cây	Glochilocudiol, glochidiol, glochidon, dimedon	Sengupta và cs (1971)
G. thomsoni	Vỏ rễ, thân	Glochidon, glochidonol, $\beta$-sitosterol, lup-20(29)-en-1,3-diol	Bhakuni và cs (1971)
G. eriocarpum Champ.	Thân cây	Sitosterol, glochidiol	D. B. Repke (1979)
G. puberum	Vỏ cây	Friedelin, lupenon, glochidon, friedelan-3-ol, sitosterol, glochidonol, glochidiol, lup-20(29)-en-1,3-diol và các dẫn xuất axetat	Hui và cs (1981)
G. rubrum Blume	Thân cây, lá	Glochidon, $\beta$-sitosterol, glochidonol, bergenin; các tannin thủy phân: glochiin M1, glochiin M2, glochiin C1	Chen và cs (1995), Lee và cs (1998)
G. heyneanum Wall	Toàn cây	Glochidioside, glochidioside N, glochidioside Q, $\beta$-amyrin, axit epimachaerinic, D-mannitol	Srivastava và cs (1993, 1995)

Khoảng trống nghiên cứu: Đối với cây Bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ.) của Việt Nam, trước thời điểm luận án chỉ có duy nhất 1 công trình của D. B. Repke (1979) phân lập được sitosterol và glochidiol từ thân cây. Thành phần hóa thực vật của lá và cành non, cũng như các nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid khác và hoạt tính sinh học tương ứng của loài này tại Việt Nam chưa được khảo sát có hệ thống. Đối với cây Hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.), tuy trên thế giới có nhiều nghiên cứu nhưng mẫu thu hái tại Việt Nam chưa được phân tích đầy đủ về cấu trúc các thành phần phân lập và đánh giá song song hoạt tính kháng khuẩn, chống oxy hóa.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các con đường sinh tổng hợp

1. Hợp chất phenolic thực vật: Được định nghĩa là các hợp chất không chứa nitơ mà vòng thơm là sản phẩm chuyển hóa của axit shikimic hoặc một polyketit.
   • Con đường axit shikimic: Ngưng tụ phosphoenolpyruvat (PEP) và erythrose-4-phosphat tạo 3-desoxy-D-arabino-heptulosonat-7-phosphat (DAHP) $\rightarrow$ 3-dehydroquinat $\rightarrow$ 3-dehydroshikimat $\rightarrow$ shikimat $\rightarrow$ 5-enolpyruvylshikimat-3-phosphat (EPSP) $\rightarrow$ chorismat $\rightarrow$ prephenat $\rightarrow$ L-arogenat $\rightarrow$ L-phenylalanin / L-tyrosin. Qua phản ứng khử nhóm amin tạo axit cinnamic, axit caffeic, axit ferulic, và oxy hóa bẻ gãy mạch tạo các axit benzoic (axit protocatechuic, axit vanillic, axit gallic).
   • Con đường polyketit: Bắt đầu từ acetyl-CoA ngưng tụ với malonyl-CoA tạo chuỗi poly-$\beta$-ketoeste, sau đó đóng vòng tạo các dẫn xuất thơm như axit orsellinic, phloracetophenon.
2. Hợp chất flavonoid: Cấu trúc cơ sở gồm khung $C_{15}$ ($C_6-C_3-C_6$) với hai vòng thơm A và B nối nhau qua mạch 3 carbon. Sinh tổng hợp theo cơ chế hỗn hợp: vòng A xuất phát từ polyketit (3 phân tử malonyl-CoA), vòng B và đoạn $C_3$ xuất phát từ phenylalanine qua con đường shikimat tạo chalcon $\rightarrow$ flavanon $\rightarrow$ các phân nhóm flavon, flavonol, flavan-3-ol, anthocyanidin.
3. Tecpen và tecpenoit: Cấu trúc gồm các đơn vị isopren ($C_5$). Sinh tổng hợp qua con đường axit mevalonic (từ 3 phân tử acetyl-CoA $\rightarrow$ HMG-CoA $\rightarrow$ axit 3R-mevalonic $\rightarrow$ isopentenyl pyrophosphat (IPP) và dimethylallyl pyrophosphat (DMAPP)). Sự ngưng tụ đầu-đuôi tạo GPP ($C_{10}$, monoterpen), FPP ($C_{15}$, sesquiterpen), GGPP ($C_{20}$, diterpen), GFPP ($C_{25}$, sesterterpen); sự ngưng tụ đuôi-đuôi (dime hóa) tạo squalen $\rightarrow$ triterpen ($C_{30}$) và tetraterpen ($C_{40}$).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

• Giám định tên khoa học mẫu thực vật: Thực hiện bởi GS. Vũ Văn Chuyên (Trường Đại học Dược Hà Nội) và TS. Trần Ngọc Ninh (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật – Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia).
• Phương pháp chiết tách và phân lập:
  • Chiết hồi lưu bằng nước cất và ethanol 96%.
  • Chiết phân bố chọn lọc lỏng - lỏng bằng các dung môi có độ phân cực tăng dần: ete dầu hỏa (PE, nhiệt độ sôi 30–60°C), cloroform ($CHCl_3$), ethyl axetat (EtOAc), n-butanol (n-Bu).
  • Sắc ký lớp mỏng (TLC): Bản mỏng tráng sẵn silica gel DC-Alufolien $60\text{F}_{254}$ (Merck); thuốc thử phát hiện vết: đèn UV 254 nm, vanilin/$\text{H}_2\text{SO}_4$, dung dịch $\text{FeCl}_3$ 3%, dung dịch $\text{AlCl}_3$ 5%.
  • Sắc ký cột thường (CC): Chất hấp phụ silica gel Merck (cỡ hạt 0,040–0,063 mm và 0,063–0,100 mm) và polyamid 6S (Riedel de Haën).
  • Sắc ký cột nhanh (FC): Áp suất nén khí 0,2–0,3 bar, chất hấp phụ silica gel Merck (cỡ hạt 0,015–0,040 mm và 0,040–0,063 mm).
  • Sắc ký lỏng trung áp (MPLC): Thiết bị Backströem Separo AB, cột $250 \times 25\text{ mm}$, chất hấp phụ silica gel Merck cỡ hạt 0,015–0,040 mm.
  • Sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC): Hệ thống MERCK & HITACHI (Bơm L-6000, Detector UV L-4000, tiền cột Hibar RT-250-4 nối cột Lichrosorb RP-18 $10\text{ }\mu\text{m}$, kích thước $250 \times 4\text{ mm}$).
• Phương pháp xác định cấu trúc hóa học:
  • Phổ khối lượng (MS) và phổ khối lượng phân giải cao (HR-MS): Máy Varian MAT 44S (70 eV, ion hóa va đập điện tử EI).
  • Phổ hồng ngoại (FT-IR): Máy Impact-410-Nicolet FT-IR.
  • Phổ cộng hưởng từ hạt nhân ($^1\text{H-NMR}$, $^{13}\text{C-NMR}$, DEPT): Máy Bruker AM 300 và Bruker AM 400 trong dung môi $\text{CDCl}_3$ (chuẩn nội TMS). Phổ 2D-NMR gồm $^1\text{H-}^1\text{H COSY}$, HETCOR, HMQC, HMBC.
  • Phổ tử ngoại (UV): Máy Spectrophotometer Secomam S-1000 trong MeOH và khi thêm các thuốc thử chuyển dịch phổ: natri methylat ($\text{NaOMe}$), $\text{AlCl}_3$, $\text{AlCl}_3/\text{HCl}$, natri axetat ($\text{NaOAc}$), $\text{NaOAc}/\text{H}_3\text{BO}_3$.
• Phương pháp thử nghiệm hoạt tính sinh học in vitro:
  • Khảo sát hoạt tính kháng vi sinh vật (trên vi khuẩn gram dương, gram âm và vi nấm): Kỹ thuật khuếch tán trên môi trường thạch đặc.
  • Khảo sát hoạt tính chống oxy hóa: Phương pháp xác định hàm lượng malonyl dialdehyd (MDA) hình thành trong quá trình peroxy hóa lipid màng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương này tổng kết cơ sở lý luận và tổng quan tài liệu về:

• Đặc điểm thực vật học, phân bố và kinh nghiệm sử dụng trong y học dân gian của cây Hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.) và cây Bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ.).
• Lịch sử nghiên cứu hóa học trên thế giới về chi Siegesbeckia (các diterpenoid darutigenol, darutosid, kirenol, các sesquiterpen lacton nhóm germacranolid, melampolid, diterpen kauran và pimaradien) và chi Glochidion (các triterpenoid lupen, oleanan, ancaloit, tannin).
• Khái quát lý thuyết về định nghĩa, phân loại và cơ chế sinh tổng hợp các hợp chất phenolic (con đường shikimat, polyketit), flavonoid (sinh tổng hợp hỗn hợp), terpenoid (con đường axit mevalonic).
• Vai trò dược lý của flavonoid và polyphenol trong việc tăng độ bền thành mạch, ức chế enzyme, kháng khuẩn, dập tắt gốc tự do, cũng như ứng dụng của diterpenoid và triterpenoid trong y dược (taxol, artemisinin, axit fusidic).

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết nguồn gốc mẫu thực vật, quy trình xử lý, các hệ dung môi chiết phân bố, quy chuẩn kỹ thuật của các thiết bị phân tích sắc ký (TLC, CC, FC, MPLC, HPLC), thông số kỹ thuật các dòng máy quang phổ (MS, IR, NMR, UV) cùng quy trình pha chế thuốc thử dịch chuyển phổ UV và các phương pháp sinh học đánh giá hoạt tính kháng khuẩn, chống oxy hóa in vitro.

Chương 3: Phần thực nghiệm

Trình bày các bước thực nghiệm chiết xuất, phân tích định tính và phân tách phân lập các hợp chất từ cây Hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.):

• Xử lý nguyên liệu: 800 g bột khô phần trên mặt đất của cây Hy thiêm được chiết hồi lưu với nước cất (8 giờ), sau đó chiết tiếp 2 lần bằng ethanol 96% (mỗi lần 8 giờ). Gộp dịch chiết nước và dịch chiết ethanol theo tỷ lệ 1:1 (v/v), cô áp suất giảm rồi phân bố lần lượt với ete dầu hỏa (PE), ethyl axetat (EtOAc) và n-butanol (n-Bu).
• Hiệu suất thu hồi các phân đoạn chiết thô so với nguyên liệu khô:
  • Phân đoạn chiết ete dầu hỏa ($O_1$): 6,55%
  • Phân đoạn chiết ethyl axetat ($O_2$): 0,30%
  • Phân đoạn chiết n-butanol ($O_3$): 0,70%
• Thử nghiệm định tính hóa học trên các phân đoạn:
  • Phản ứng cyanidin (Shinoda): Phân đoạn $O_2$ và $O_3$ cho kết quả dương tính rõ rệt (xuất hiện màu hồng/cam), chứng minh sự hiện diện của flavonoid.
  • Phản ứng với $\text{FeCl}_3$ 1%: Cho màu xanh lục/tím đen, khẳng định có hợp chất phenolic.
  • Phản ứng với dung dịch kiềm ($\text{NaOH}$): Cho màu vàng cam/nâu sẫm.
• Khảo sát sắc ký lớp mỏng (TLC) trên silica gel:

Kết quả khảo sát TLC phân đoạn chiết PE ($O_1$) (hệ dung môi cloroform – metanol 9:1, v/v):

STT	$R_f$	Soi UV trước phun	Hiện màu với vanilin/$\text{H}_2\text{SO}_4$ (Ánh sáng thường)	Hiện màu với vanilin/$\text{H}_2\text{SO}_4$ (UV)	Hiện màu với $\text{FeCl}_3$ 3% (Ánh sáng thường)	Hiện màu với $\text{FeCl}_3$ 3% (UV)
1	0,68	Phát quang hồng	Xanh	Xanh	Đen	Đen
2	0,59	Nâu	Tím	Tím	Xanh	Xanh
3	0,49	Phát quang hồng	Xanh	Xanh	Xanh	Xanh
4	0,44	-	Tím	Tím	Xanh	Xanh
5	0,36	-	Xanh	Xanh	-	-
6	0,31	-	Xanh	Xanh	-	-
7	0,18	Phát quang sáng	Tím	Tím	-	Phát quang sáng

Kết quả khảo sát TLC phân đoạn chiết ethyl axetat ($O_2$) (hệ dung môi EtOAc – MeOH – $\text{H}_2\text{O}$ 100:17:13, v/v):

STT	$R_f$	Soi UV trước phun	$\text{FeCl}_3$ 3% (Ánh sáng thường)	$\text{FeCl}_3$ 3% (UV)	$\text{AlCl}_3$ 5% (Ánh sáng thường)	$\text{AlCl}_3$ 5% (UV)	Vanilin/$\text{H}_2\text{SO}_4$ (Ánh sáng thường)	Vanilin/$\text{H}_2\text{SO}_4$ (UV)
1	0,87	Xanh thẫm	Hồng	Xanh đen	Vàng	Vàng	Xanh đen	Tím xanh
2	0,73	Phát quang da cam	Da cam	Xanh đen	Vàng da cam	Vàng da cam	Đen	Tím
3	0,68	Phát quang sáng	Vàng sẫm	Xanh đen thẫm	Phát quang hồng	Phát quang vàng lục	Tím hồng	Tím hồng
4	0,59	Phát quang hồng	Xanh sẫm	Xanh đen	Vàng	Vàng	Xanh đen	Tím hồng
5	0,55	Phát quang hồng	Xanh đen	Xanh đen	Vàng	Vàng	Tím hồng	Tím hồng
6	0,50	Phát quang xanh	-	Xanh đen thẫm	Vàng	Vàng	Xanh đen	Tím xanh
7	0,46	Vàng	Vàng ánh hồng	Xanh đen	Vàng	Vàng	Vàng	Vàng
8	0,26	Xanh đen	Nâu nhạt	Xanh đen	Vàng ánh tím	Vàng tối	Xanh đen	Tím
9	0,19	Xanh đen	Nâu nhạt	Xanh đen	Vàng	Vàng	Vàng	Vàng

Kết quả khảo sát TLC phân đoạn chiết n-butanol ($O_3$) (hệ dung môi EtOAc – MeOH – $\text{H}_2\text{O}$ 100:17:13, v/v):

STT	$R_f$	Soi UV trước phun	$\text{FeCl}_3$ 3% (Ánh sáng thường)	$\text{AlCl}_3$ 5% (Ánh sáng thường)	Vanilin/$\text{H}_2\text{SO}_4$ (Ánh sáng thường)
1	0,73	Hồng	Xanh đen nhạt	Vàng nhạt	Vàng da cam
2	0,65	Nâu nhạt	Xanh đen	Vàng nhạt	Tím xanh
3	0,58	Phát quang sáng	Xanh đen sẫm	Vàng nhạt	Tím hồng
4	0,49	Phát quang xanh sáng	Xanh đen	Vàng nhạt	Tím hồng
5	0,42	Phát quang hồng	Xanh đen nhạt	Vàng nhạt	Tím ánh xanh
6	0,34	Nâu nhạt	Xanh đen nhạt	Vàng nhạt	Vàng
7	0,28	Nâu nhạt	Xanh đen	Vàng nhạt	Tím
8	0,19	Phát quang vàng	Xanh đen sẫm	Vàng nhạt	Vàng

• Quy trình phân tách và phân lập các chất từ cây Hy thiêm:
  • Từ 8 g phân đoạn $O_1$: Phân tách bằng MPLC với silica gel ($0,015–0,040\text{ mm}$), rửa giải bằng hệ gradien $\text{PE}$, $\text{PE}/CHCl_3$, $CHCl_3/\text{EtOAc}$, $CHCl_3/\text{MeOH}$, thu 99 phân đoạn, gộp thành 8 nhóm ($O_{1-1}$ đến $O_{1-8}$). Nhóm $O_{1-4}$ (0,25 g) qua sắc ký cột thường (CC) thu được hợp chất H6. Nhóm $O_{1-6}$ và $O_{1-8}$ qua CC và sắc ký cột nhanh (FC, áp suất ~0,2 bar) phân lập được các hợp chất H7, H4 và H5.
  • Từ 4 g phân đoạn $O_2$: Phân tách bằng MPLC silica gel với hệ dung môi toluen – axeton (gradien), thu 5 nhóm phân đoạn ($O_{2-1}$ đến $O_{2-5}$). Tinh chế các phân đoạn $O_{2-2}$ và $O_{2-4}$ bằng CC với hệ dung môi $CHCl_3/\text{EtOAc}$ và toluen – axeton (4:6) thu được hai hợp chất H1 và H2.
  • Từ 8 g phân đoạn $O_3$: Tẩm trên silica gel rồi chạy MPLC với hệ dung môi toluen – axeton, thu 4 nhóm phân đoạn ($O_{3-1}$ đến $O_{3-4}$). Nhóm $O_{3-3}$ tiếp tục chạy MPLC với hệ $\text{EtOAc}/\text{MeOH}$ thu các phân đoạn nhỏ. Gộp nhóm $O_{3-2}$ và $O_{3-32}$ (2,6 g), tẩm polyamid 6S và chạy sắc ký cột polyamid 6S (rửa giải bằng hệ dung môi $\text{H}_2\text{O}/\text{MeOH}$ từ 70% $\text{H}_2\text{O}$ đến 100% $\text{MeOH}$), phân lập được hợp chất H3.
  • Tổng cộng từ 3 phân đoạn của cây Hy thiêm đã phân lập được 7 hợp chất tinh khiết (ký hiệu từ H1 đến H7).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về khoa học và thực tiễn

1. Thiết lập quy trình chiết hồi lưu kết hợp cồn – nước và phân bố lỏng – lỏng chọn lọc để làm giàu các nhóm hoạt chất polyphenol/flavonoid và terpenoid từ cây Hy thiêm và cây Bòn bọt thu hái tại Việt Nam.
2. Ứng dụng kết hợp hiệu quả hệ thống sắc ký lỏng trung áp (MPLC), sắc ký cột nhanh (FC), sắc ký cột thường với hai loại chất hấp phụ silica gel và polyamid 6S để phân tách thành công các hỗn hợp phức tạp. Từ các phân đoạn chiết của cây Hy thiêm đã phân lập được 7 hợp chất tinh khiết ký hiệu từ H1 đến H7.
3. Đóng góp thêm các dẫn liệu hóa thực vật thực nghiệm chính xác (các giá trị $R_f$, phản ứng tạo màu với $\text{FeCl}_3$, $\text{AlCl}_3$, vanilin/$\text{H}_2\text{SO}_4$) cho cây thuốc Siegesbeckia orientalis L. của Việt Nam.
4. Cung cấp cơ sở khoa học giải thích tác dụng chữa bệnh viêm nhiễm, mụn nhọt, lở ngứa, tiêu chảy, vết thương bỏng theo kinh nghiệm dân gian của hai loài cây thuốc thông qua việc khảo sát thành phần hóa học và hoạt tính sinh học (in vitro kháng vi sinh vật và ức chế peroxy hóa lipid).

Kiến nghị và đề xuất

• Cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu phân lập sâu trên các phân đoạn còn lại của cây Bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ.) để phát hiện thêm các hợp chất triterpenoid và polyphenol mới.
• Đẩy mạnh khảo sát hoạt tính sinh học in vivo và thử nghiệm độc tính để định hướng phát triển các chế phẩm thuốc từ nguồn nguyên liệu sẵn có trong nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú và thành phần phân đoạn chiết rất phức tạp, luận án giới hạn phạm vi khảo sát thực nghiệm trên các phân đoạn chiết giàu polyphenol và diterpenoid/triterpenoid của hai loài cây cụ thể; các thử nghiệm hoạt tính sinh học mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm in vitro (khuếch tán thạch kháng vi sinh vật và định lượng MDA ức chế peroxy hóa lipid).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục hoàn thiện việc xác định cấu trúc lập thể của toàn bộ các hợp chất phân lập được bằng các phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân 2 chiều tiên tiến và phổ khối lượng phân giải cao.
  • Thử nghiệm hoạt tính sinh học trên các mô hình tế bào chuyên sâu và đánh giá độc tính cấp/bán trường diễn để phục vụ ứng dụng thực tế.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Hóa hữu cơ, Hóa thực vật, Hóa học các hợp chất thiên nhiên và Dược học.
  • Giảng viên đại học sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các môn học về Chiết tách hợp chất thiên nhiên và Phân tích cấu trúc bằng phương pháp phổ.
  • Các nhà nghiên cứu tại các viện dược liệu, công ty sản xuất dược phẩm quan tâm đến việc khai thác cây Hy thiêm và cây Bòn bọt làm nguyên liệu thuốc.
• Nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Bảng tổng hợp chi tiết các hợp chất triterpenoid đã biết từ 12 loài thuộc chi Glochidion.
  • Sơ đồ quy trình chiết xuất và phân tách phân đoạn bằng MPLC và sắc ký cột polyamid 6S.
  • Phương pháp chuẩn bị và quy trình ghi phổ UV dịch chuyển với các thuốc thử đặc hiệu ($\text{NaOMe}$, $\text{AlCl}_3$, $\text{HCl}$, $\text{NaOAc}$, $\text{H}_3\text{BO}_3$) để xác định nhóm chức phenolic/flavonoid.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hai đối tượng thực vật được nghiên cứu trong luận án là gì và được thu hái ở đâu?

Đối tượng nghiên cứu là cây Hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L., họ Asteraceae) thu hái tại Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình vào tháng 10 năm 1998, và cây Bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ., họ Euphorbiaceae) thu hái tại Việt Nam. Cả hai mẫu đều được giám định thực vật học bởi GS. Vũ Văn Chuyên và TS. Trần Ngọc Ninh.

2. Tác giả đã sử dụng những phương pháp sắc ký nào để phân lập các hợp chất?

Tác giả sử dụng sắc ký lớp mỏng (TLC trên bản mỏng tráng sẵn silica gel DC-Alufolien $60\text{F}_{254}$), sắc ký cột thường (CC trên silica gel Merck và polyamid 6S Riedel de Haën), sắc ký cột nhanh (FC với áp suất nén 0,2–0,3 bar), sắc ký lỏng trung áp (MPLC trên thiết bị Backströem Separo AB với silica gel $0,015–0,040\text{ mm}$), và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC trên hệ thống Merck & Hitachi, cột Lichrosorb RP-18).

3. Từ cây Hy thiêm đã thu được những phân đoạn chiết nào và hiệu suất là bao nhiêu?

Từ 800 g bột khô phần trên mặt đất của cây Hy thiêm chiết hồi lưu cồn – nước, tác giả đã phân bố lỏng - lỏng thu được: phân đoạn ete dầu hỏa ($O_1$, hiệu suất 6,55%), phân đoạn ethyl axetat ($O_2$, hiệu suất 0,30%) và phân đoạn n-butanol ($O_3$, hiệu suất 0,70%).

4. Từ các phân đoạn chiết của cây Hy thiêm đã phân lập được bao nhiêu hợp chất tinh khiết?

Từ 3 phân đoạn ($O_1$, $O_2$, $O_3$) của cây Hy thiêm, tác giả đã phân lập được 7 hợp chất tinh khiết, ký hiệu từ H1 đến H7 (trong đó H4, H5, H6, H7 từ phân đoạn $O_1$; H1, H2 từ phân đoạn $O_2$; H3 từ phân đoạn $O_3$).

5. Hoạt tính sinh học của các phân đoạn và hợp chất được đánh giá bằng các thử nghiệm nào?

Luận án tiến hành hai thử nghiệm sinh học in vitro: thử hoạt tính kháng vi sinh vật (trên các chủng vi khuẩn gram dương, gram âm và vi nấm) bằng kỹ thuật khuếch tán trên môi trường thạch đặc; thử hoạt tính chống oxy hóa bằng phương pháp xác định hàm lượng malonyl dialdehyd (MDA) hình thành trong quá trình peroxy hóa lipid.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Kiều Nhi đã thực hiện nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của hai loài cây thuốc dân gian Việt Nam là Hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.) và Bòn bọt (Glochidion eriocarpum Champ.). Bằng việc áp dụng các kỹ thuật chiết tách và sắc ký (MPLC, FC, CC trên silica gel và polyamid 6S), tác giả đã phân lập được 7 hợp chất tinh khiết từ cây Hy thiêm, đồng thời cung cấp các dữ liệu phổ và sắc ký thực nghiệm chi tiết. Các kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ thành phần hóa thực vật của hai loài cây thuốc và tạo cơ sở khoa học cho việc khai thác, ứng dụng nguồn dược liệu tự nhiên trong nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 ®¹i häc quèc gia hµ néi tr­êng ®¹i häc khoa häc tù nhiªn Lª thÞ kiÒu nhi Nghiªn cøu hãa häc mét sè ho¹t chÊt cã t¸c dông chèng oxy hãa vµ chèng nhiÔm khuÈn tõ c©y hy thiªm (siegesbeckia orientalis l.) vµ c©y bßn bät (glochidion eriocarpum champ.) cña ViÖt Nam Chuyªn ngµnh: Ho¸ h÷u c¬ M· sè: 1.02 luËn ¸n tiÕn sÜ hãa häc Ng­êi h­íng dÉn Khoa häc: GS. TSKH Phan Tèng S¬n TS NguyÔn V¨n §Ëu Hµ Néi - 2001 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 §Æt vÊn ®Ò ViÖt Nam n»m trong khu vùc nhiÖt ®íi ch©u ¸, cã khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa. NhiÖt ®é trung b×nh hµng n¨m tõ 15-270C, l­îng m­a lín (trung b×nh 1200-2800mm), ®é Èm t­¬ng ®èi cao (trªn 80%) [5]. §iÒu kiÖn khÝ hËu nµy rÊt thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn cña c¸c loµi thùc vËt nãi chung vµ c©y d­îc liÖu nãi riªng.

Theo sè liÖu gÇn ®©y, hÖ thùc vËt ViÖt Nam ®· cã kho¶ng 10.500 loµi ®­îc thèng kª [8], trong ®ã cã kho¶ng 3.200 loµi c©y ®­îc sö dông trong y häc d©n téc [4]. Theo dù ®o¸n cña c¸c nhµ khoa häc, hÖ thùc vËt ViÖt Nam cã lÏ gåm kho¶ng 12.000 loµi, vµ lµ mét trong nh÷ng hÖ thùc vËt phong phó nhÊt thÕ giíi [8]. C¸c hîp chÊt thiªn nhiªn cã ho¹t tÝnh sinh häc ®· vµ ®ang ®ãng mét vai trß hÕt søc quan träng trong ®êi sèng con ng­êi. Chóng ®­îc dïng lµm thuèc ch÷a bÖnh, thuèc b¶o vÖ thùc vËt, lµ nguyªn liÖu cho c«ng nghiÖp thùc phÈm, h­¬ng liÖu vµ mü phÈm.

§Æc biÖt lµ trong lÜnh vùc lµm thuèc, nguån d­îc liÖu thiªn nhiªn phong phó vµ ®a d¹ng ®· cung cÊp cho ngµnh d­îc c¶ n­íc mét khèi l­îng nguyªn liÖu lín ®Ó ch÷a bÖnh còng nh­ xuÊt khÈu cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao. VÒ l©u dµi, ®èi víi sù ph¸t triÓn c¸c d­îc phÈm míi, c¸c s¶n phÈm thiªn nhiªn cã vai trß rÊt quan träng, v× nhiÒu chÊt nµy cã thÓ lµ c¸c chÊt dÉn ®­êng cho viÖc tæng hîp c¸c d­îc phÈm míi, hoÆc dïng lµm c¸c chÊt dß sinh ho¸ ®Ó lµm s¸ng tá c¸c nguyªn lý cña d­îc lý häc con ng­êi. Trong nh÷ng thËp kû qua viÖc nghiªn cøu thµnh phÇn ho¸ häc vµ ho¹t tÝnh sinh häc cña c¸c loµi c©y cá ë n­íc ta cßn cã nhiÒu h¹n chÕ, ch­a ®¸p øng ®­îc yªu cÇu ®iÒu tra c¬ b¶n ®Ó nh»m ®Þnh h­íng sö dông vµ ph¸t triÓn nguån tµi nguyªn thùc vËt mét c¸ch hîp lý vµ cã hiÖu qu¶ nhÊt. Tuy nhiªn, trong khi c¸c nhµ khoa häc ®ang nghiªn cøu, t×m kiÕm nh÷ng loµi c©y míi cã gi¸ trÞ lµm thuèc ch÷a bÖnh th× hµng ngµy, hµng giê, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 nguån tµi nguyªn nµy ®ang bÞ mÊt ®i nhanh chãng vÒ sè l­îng vµ tÝnh ®a d¹ng sinh häc.

Mét nhãm chuyªn gia vÒ thùc vËt häc cña Quü Quèc tÕ B¶o vÖ thiªn nhiªn (WWB) ®· dù ®o¸n r»ng sÏ cã kho¶ng 60.000 loµi thùc vËt (kho¶ng 1/4 tæng sè loµi cña thÕ giíi hiÖn nay) bÞ tuyÖt chñng vµo nh÷ng n¨m 2050, nÕu xu h­íng t¸c ®éng vµo thiªn nhiªn nh­ hiÖn nay vÉn tiÕp tôc.000 loµi ®­îc ®­a vµo "S¸ch ®á " cña nhiÒu n­íc ®Ó cã biÖn ph¸p b¶o vÖ ®Æc biÖt [8]. ViÖt Nam còng ®· xuÊt b¶n "S¸ch ®á ViÖt Nam", PhÇn thùc vËt, víi 356 loµi thùc vËt thuéc lo¹i quý hiÕm cÇn ®­îc b¶o vÖ [12]. Sù mÊt ®i nhanh chãng tÝnh ®a d¹ng sinh häc (gåm thùc vËt, ®éng vËt vµ vi sinh vËt) thùc sù lµ mét th¶m ho¹ ®èi víi loµi ng­êi. Xu thÕ chung cña nh©n lo¹i lµ trë l¹i sö dông c¸c s¶n phÈm tõ thiªn nhiªn.

V× vËy, viÖc ®iÒu tra c©y thuèc vµ kh¶o s¸t chóng vÒ mÆt ho¸ thùc vËt cã ý nghÜa to lín. NhiÒu ho¹t tÝnh sinh häc quÝ b¸u cña nh÷ng hîp chÊt quen biÕt tõ l©u l¹i míi ®­îc ph¸t hiÖn. Trong nhiÒu c©y cá rÊt phæ biÕn vµ b×nh th­êng ng­êi ta ®¨ t×m ®­îc ra nh÷ng ho¹t chÊt cã gi¸ trÞ. NhiÒu c©y thuèc vµ bµi thuèc d©n gian ®­îc truyÒn tõ ®êi nµy sang ®êi kh¸c, nay ®­îc lµm s¸ng tá vÒ c¬ chÕ t¸c dông ch÷a bÖnh nhê nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ ho¸ thùc vËt vµ ho¹t tÝnh sinh häc.

Nhê vËy mµ chóng ®­îc sö dông mét c¸ch hîp lý h¬n, cã hiÖu qu¶ h¬n. LuËn ¸n cña chóng t«i n»m trong h­íng nµy vµ cã nhiÖm vô nghiªn cøu thµnh phÇn ho¸ häc vµ b­íc ®Çu kh¶o s¸t mét sè ho¹t tÝnh sinh häc cña mét sè chÕ phÈm thu ®­îc tõ mét sè loµi c©y ë n­íc ta, ®· ®­îc sö dông l©u ®êi vµ phæ biÕn trong nh©n d©n ®Ó ch÷a bÖnh §Ó thùc hiÖn nhiÖm vô ®Ò ra chóng t«i chän ®èi t­îng ®Ó nghiªn cøu trong luËn ¸n lµ c©y hy thiªm (Siegesbeckia orientalis L., Asteraceae) vµ c©y bßn bät (Glochidion eriocarpum Champ.§©y lµ hai c©y mäc hoang d¹i phæ biÕn ë n­íc ta vµ ®­îc y häc d©n gian sö dông cã hiÖu qu¶ ®Ó LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 ch÷a mét sè bÖnh viªm nhiÔm nh­ môn nhät, lë ngøa, vÕt r¾n c¾n, báng, tiªu ch¶y, lþ, viªm khíp,., lµ nh÷ng bÖnh cã liªn quan tíi c¸c chñng vi khuÈn cã kh¶ n¨ng g©y bÖnh, còng nh­ th­êng liªn quan tíi sù s¶n sinh qu¸ nhiÒu gèc tù do ë c¸c tæ chøc (m«, tÕ bµo ,. Nh÷ng néi dung chÝnh cña luËn ¸n lµ: *T×m ph­¬ng ph¸p thÝch hîp ®Ó thu nhËn c¸c ph©n ®o¹n giµu polyphenol (bao gåm c¶ flavonoit) vµ tecpenoit cao h¬n (di - vµ tritecpenoit) lµ nh÷ng líp ho¹t chÊt ®ang ®­îc quan t©m. * Ph©n t¸ch c¸c hçn hîp polyphenol vµ tecpenoit cao h¬n nh»m ph©n lËp c¸c hîp chÊt tinh khiÕt.

* Kh¶o s¸t cÊu tróc c¸c hîp chÊt nhËn ®­îc. * Kh¶o s¸t ho¹t tÝnh kh¸ng vi sinh vËt vµ kh¶ n¨ng chèng oxi ho¸ in vitro cña mét sè phÇn chiÕt vµ hîp chÊt tinh khiÕt nhËn ®­îc. C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu nh»m gãp phÇn n©ng cao hiÓu biÕt vÒ ho¸ thùc vËt cña hai loµi c©y thuèc d©n gian ®­îc nghiªn cøu vµ t¹o c¬ së khoa häc cho viÖc øng dông thùc tiÔn cña hai loµi c©y nµy. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Ch­¬ng 1 tæng quan 1.1 Tæng quan vÒ c¸c loµi c©y ®­îc nghiªn cøu trong luËn ¸n 1.1 C©y hy thiªm (Siegesbeckia orientalis L.1 Thùc vËt häc [8], [14] Theo Ph¹m Hoµng Hé [8] cã hai loµi Siegesbeckia (Asteraceae) mäc ë n­íc ta: Siegesbeckia integrifolia Gagn.

Cho ®Õn nay chØ cã c©y Siegesbeckia orientalis L., tøc Hy thiªm (c¸c tªn gäi kh¸c: cá ®Ü, cøt lîn, cóc dÝnh, chã ®Î, cá bµ a, v.), ®­îc y häc d©n gian dïng ®Ó ch÷a bÖnh. Hy thiªm (Siegesbeckia orientalis L.) lµ c©y cá sèng h»ng n¨m, cao chõng 40cm ®Õn 1m, cã nhiÒu cµnh, cã l«ng tuyÕn. L¸ mäc ®èi cuèng ng¾n, h×nh ba c¹nh hay thu«n h×nh qu¶ tr¸m, ®Çu l¸ nhän, phÝa cuèng còng thãt l¹i, mÐp cã r¨ng c­a, mÆt d­íi h¬i cã l«ng, dµi 4-10cm, réng 3-6cm. Côm hoa h×nh ®Çu, mµu vµng, cuèng cã l«ng tuyÕn dÝnh.

Cã hai lo¹i l¸ b¾c kh«ng ®Òu nhau: l¸ b¾c ngoµi h×nh th×a dµi 9-10mm, mäc to¶ ra thµnh h×nh sao, cã l«ng dÝnh, c¸c l¸ b¾c trong dµi 5mm hîp thµnh mét tæng bao. Qu¶ bÕ, mµu ®en, h×nh trøng. C©y ra hoa vµo th¸ng 4 - 5, ®Ëu qu¶ vµo c¸c th¸ng 6 - 10. Thu h¸i c©y tr­íc khi ra hoa, ®em ph¬i kh« dïng lµm thuèc.

ë n­íc ta, nguån hy thiªm rÊt phong phó v× c©y nµy mäc ë kh¾p n¬i, r¶i r¸c tõ miÒn nói, trung du ®Õn vïng ®ång b»ng, trõ T©y Nguyªn.2 Nghiªn cøu ho¸ häc c¸c loµi Siegesbeckia LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 C©y hy thiªm (Siegesbeckia orientalis L.) vµ mét sè loµi Siegesbeckia kh¸c ®­îc ph©n bè réng r·i ë c¸c vïng nhiÖt ®íi trªn thÕ giíi vµ lµ c©y thuèc ®­îc dïng trong y häc d©n gian cña mét sè n­íc nh­ Trung Quèc, NhËt B¶n, b¸n ®¶o TriÒu Tiªn, ViÖt Nam,., nªn ®· ®­îc quan t©m nghiªn cøu vÒ ho¸ häc. Lederer [74] ph©n lËp tõ Siegesbeckia orientalis cña Madagaskar mét -D-glucozit, C26H44O8, vµ ®Ò nghÞ ®Æt tªn cho chÊt nµy lµ darutozit. ChÊt nµy còng ®· ®­îc Auffray [Auffray, Bull. de l’Il Maurice (1988), x.

[74],[100] ph©n lËp ®­îc tõ S. Darutozit ngËm mét ph©n tö C2H5OH cã ®nc 2500C (kÕt tinh tõ etanol tuyÖt ®èi) vµ cã ®nc 2300C khi ngËm mét ph©n tö H2O (kÕt tinh tõ 50% etanol). Khi bÞ thuû ph©n bëi emulsin hoÆc men elateraza darutozit cho glucoz¬ vµ mét ditecpen ancol ba vßng cã ba nhãm hidroxi, C20H34O3, ®nc 168-1700C (kÕt tinh tõ benzen råi etanol). Lederer [74] gäi tªn ditecpen ancol nµy lµ darutigenol.

Diara vµ céng sù [100], [101] ®· kh¶o s¸t chñ yÕu b»ng c¸c ph­¬ng ph¸p ho¸ häc vµ ®­a ra cÊu tróc cña darutigenol 1 OH OH 17 15 CH 11 C H 20 16 CH2OH CH2OH 1 14 a H a 3 HO 4 H HO H 19 18 1 1b LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Darutigenol sau ®ã còng ®· ®­îc t×m thÊy d­íi d¹ng aglycon ë trong thiªn nhiªn, trong c©y Palafoxia arida [43]. CÊu tróc cña darutigenol ®­îc kh¼ng ®Þnh thªm bëi c¸c phæ khèi l­îng vµ céng h­ëng tõ proton [43]. Trong c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu nªu ë trªn, cÊu h×nh ë C-15 cña darutigenol cßn ch­a x¸c ®Þnh. Wenkert vµ céng sù [89] gi¶i quyÕt dùa vµo c¸c kh¶o s¸t phæ céng h­ëng tõ h¹t nh©n 13C; darutigenol cã cÊu h×nh C(15)R vµ ®­îc biÓu diÔn b»ng c«ng thøc 1b.

Dùa trªn c¸c chuyÓn dÞch cña tÝn hiÖu cacbon, J. Tanaka [55] ®· chøng minh ®­îc lµ ë darutozit liªn kÕt -D- glucozyl ph¶i ®Þnh vÞ ë nhãm 3-equatorial hidroxi cña aglycon darutigenol vµ nhãm hidroxi nµy cã cÊu h×nh R, chø kh«ng ph¶i ë nhãm hidroxi ë C-15 nh­ Diara vµ nh÷ng ng­êi kh¸c [101] ®· dù do¸n. VËy cÊu tróc cña darutozit ph¶i ®­îc biÓu diÔn bëi c«ng thøc 2. OH HOH2C 15 C H CH2OH O 2C C CH2 Me 3 HOH2C CH2 O GlcO H O 2 3 Glc= -D-glucopyranozyl Trong mét b»ng ph¸t minh, P.

Fabre [33] ®· ®­a ra mét quy tr×nh chiÕt darutozit tõ Siegesbeckia orientalis b»ng butanol. Shin [83] ®· ph©n lËp ®­îc tõ c©y Siegesbeckia orientalis cña TriÒu Tiªn c¸c phytosterol stigmasterol vµ -sitosterol. Tõ toµn bé c©y Siegesbeckia orientalis kh«, T. Yang vµ céng sù [96] ®· ph©n lËp ®­îc 3, 7-dimetylquercetin vµ hai tecpenoit kh«ng râ cÊu tróc.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 3,7-dimetylquercetin lµ chÊt flavonoit duy nhÊt cho ®Õn nay ®­îc ph©n lËp tõ S. Rybalko vµ céng sù [75] ®· ph©n lËp ®­îc mét sesquitecpen lacton vµ ®Æt tªn cho nã lµ orientin. Còng theo c¸c t¸c gi¶ nµy orientin cã cÊu tróc 3 ch­a ®­îc x¸c ®Þnh døt kho¸t. Baruah vµ céng sù 18],[19], ®· ph©n lËp ®­îc tõ S.

orientalis ba lacton míi thuéc nhãm melampolid vµ chøng minh cÊu tróc cña chóng, ®ã lµ c¸c chÊt orientalid 4, vµ c¸c lacton 5 vµ 6.