Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học và Hoạt Tính Sinh Học của Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri

Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri tại Việt Nam, góp phần bảo tồn và phát triển.

• Tác giả: Vũ Thị Quỳnh Chi
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Nhiệm
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học và Công Nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Hóa Hữu Cơ
• Đề tài: Nghiên Cứu Hóa Học và Hoạt Tính Sinh Học của Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH
• 5. THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ
• 6. THẢO LUẬN KẾT QUẢ
• 7. DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tacca Dược Liệu Tiềm Năng Việt Nam

Việt Nam sở hữu hệ sinh thái thực vật phong phú, là nguồn dược liệu quý giá. Y học cổ truyền Việt Nam từ lâu đã sử dụng nhiều loại thảo dược để điều trị bệnh và tăng cường sức khỏe. Theo ước tính, Việt Nam có khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao, trong đó có khoảng 4.000 loài được sử dụng làm dược liệu. Vai trò của nguồn tài nguyên cây thuốc ngày càng được đánh giá cao, đặc biệt trong việc nghiên cứu và phát triển các loại thuốc mới. Hướng nghiên cứu tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính sinh học từ các cây thuốc truyền thống đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học. Nghiên cứu này tập trung vào chi Tacca, một chi thực vật có tiềm năng lớn nhưng chưa được khai thác đầy đủ tại Việt Nam. Cần có những nghiên cứu cơ bản về xác định thành phần hóa học và tìm ra hoạt chất thể hiện tác dụng chữa bệnh và nâng cao sức khỏe con người.

1.1. Giới Thiệu Chi Tacca và Giá Trị Y Học Cổ Truyền

Chi Tacca, thuộc họ Dioscoreaceae, bao gồm nhiều loài thực vật thân thảo được tìm thấy ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Một số loài Tacca đã được sử dụng trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia để điều trị các bệnh như viêm loét dạ dày, viêm ruột và viêm gan. Các nghiên cứu trên thế giới đã công bố nhiều công trình về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của một số loài Tacca. Tuy nhiên, tại Việt Nam, các nghiên cứu về chi Tacca còn rất hạn chế. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để khám phá tiềm năng dược liệu của chi Tacca tại Việt Nam.

1.2. Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri Hai Loài Tiêu Biểu

Tại Việt Nam, đã thống kê được 6 loài thuộc chi Tacca. Trong đó, Tacca chantrieri đã được y học cổ truyền sử dụng làm thuốc chữa thấp khớp. Rễ và củ của loài Tacca vietnamensis cũng được sử dụng tương tự, trong khi lá được dân gian dùng làm rau ăn. Tuy nhiên, những nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của hai loài này ở Việt Nam còn rất hạn chế. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích thành phần hóa học và đánh giá hoạt tính sinh học của Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri nhằm khai thác tiềm năng dược liệu của chúng.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Tacca Thiếu Dữ Liệu Khoa Học

Mặc dù chi Tacca có tiềm năng lớn trong y học, nhưng việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ chi này còn gặp nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu dữ liệu khoa học đầy đủ về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các loài Tacca, đặc biệt là các loài ở Việt Nam. Các nghiên cứu hiện tại còn hạn chế về số lượng loài được nghiên cứu, phạm vi các hợp chất được phân tích và các hoạt tính sinh học được đánh giá. Điều này gây khó khăn cho việc xác định các hợp chất có giá trị dược liệu và phát triển các ứng dụng tiềm năng. Cần có những nghiên cứu toàn diện hơn để giải quyết những thiếu hụt này.

2.1. Hạn Chế Về Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Tacca

Các nghiên cứu về thành phần hóa học của chi Tacca ở Việt Nam còn rất hạn chế, mới chỉ có 3 công trình nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học. Điều này gây khó khăn cho việc xác định các hợp chất tự nhiên có giá trị dược liệu và hiểu rõ cơ chế tác dụng của chúng. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về phân lập hợp chất, cấu trúc hóa học và phân tích thành phần để khai thác tối đa tiềm năng của chi Tacca.

2.2. Thiếu Nghiên Cứu Về Hoạt Tính Sinh Học và Ứng Dụng Dược Phẩm

Số lượng nghiên cứu về hoạt tính sinh học của các loài Tacca ở Việt Nam còn rất ít. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào độc tính tế bào, kháng khuẩn và chống oxy hóa. Cần có thêm nhiều nghiên cứu về các tác dụng dược lý khác, như kháng viêm, hỗ trợ điều trị ung thư và các bệnh mãn tính khác. Ngoài ra, cần có những nghiên cứu về nghiên cứu in vitro và nghiên cứu in vivo để đánh giá hiệu quả và an toàn của các hợp chất từ Tacca trước khi phát triển thành các sản phẩm dược phẩm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hóa Học Tacca Phân Lập Phân Tích

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp hiện đại để phân lập và xác định thành phần hóa học của Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri. Các phương pháp bao gồm chiết xuất bằng dung môi, sắc ký cột, sắc ký lớp mỏng (TLC) và các kỹ thuật phổ nghiệm như phổ khối lượng (MS), phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và phổ lưỡng sắc tròn (CD). Các phương pháp này cho phép phân lập các hợp chất tự nhiên từ cây và xác định cấu trúc hóa học của chúng. Kết quả phân tích sẽ cung cấp thông tin quan trọng về thành phần hóa học của hai loài Tacca này.

3.1. Quy Trình Chiết Xuất và Phân Lập Hợp Chất Từ Tacca

Quy trình chiết xuất bắt đầu bằng việc sử dụng các dung môi khác nhau để chiết xuất các hợp chất từ các bộ phận khác nhau của cây, như rễ, thân và lá. Sau đó, các dịch chiết được phân đoạn bằng sắc ký cột sử dụng các pha tĩnh khác nhau để tách các hợp chất dựa trên tính chất hóa học của chúng. Các phân đoạn được kiểm tra bằng TLC để xác định sự hiện diện của các hợp chất và độ tinh khiết của chúng. Các phân đoạn tinh khiết được thu thập và sử dụng cho các bước phân tích tiếp theo.

3.2. Xác Định Cấu Trúc Hóa Học Bằng Các Phương Pháp Phổ Nghiệm

Cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được xác định bằng các phương pháp phổ nghiệm. Phổ MS được sử dụng để xác định khối lượng phân tử của các hợp chất. Phổ NMR (1H-NMR và 13C-NMR) được sử dụng để xác định cấu trúc khung carbon và các nhóm chức. Phổ CD được sử dụng để xác định cấu hình tuyệt đối của các hợp chất chiral. Dữ liệu từ các phương pháp phổ nghiệm này được kết hợp để xác định cấu trúc đầy đủ của các hợp chất.

IV. Đánh Giá Hoạt Tính Sinh Học Tacca Thử Nghiệm In Vitro

Nghiên cứu này đánh giá hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập được từ Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri bằng các thử nghiệm in vitro. Các thử nghiệm bao gồm đánh giá độc tính tế bào trên các dòng tế bào ung thư khác nhau, đánh giá hoạt tính kháng viêm bằng cách đo lường sự ức chế sản xuất các chất trung gian gây viêm, và đánh giá hoạt tính chống oxy hóa bằng các phương pháp khác nhau. Kết quả từ các thử nghiệm này sẽ cung cấp thông tin về tiềm năng dược liệu của các hợp chất từ Tacca.

4.1. Thử Nghiệm Độc Tính Tế Bào Ung Thư In Vitro

Các hợp chất phân lập được thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư khác nhau, bao gồm tế bào ung thư phổi, tế bào ung thư vú và tế bào ung thư gan. Độc tính tế bào được đánh giá bằng phương pháp MTT hoặc SRB, đo lường khả năng sống sót của tế bào sau khi tiếp xúc với các hợp chất. Kết quả được biểu thị bằng giá trị IC50, là nồng độ hợp chất cần thiết để ức chế 50% sự phát triển của tế bào ung thư.

4.2. Đánh Giá Hoạt Tính Kháng Viêm và Chống Oxy Hóa

Hoạt tính kháng viêm được đánh giá bằng cách đo lường sự ức chế sản xuất các chất trung gian gây viêm, như oxit nitric (NO) và prostaglandin E2 (PGE2), trong các tế bào miễn dịch được kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS). Hoạt tính chống oxy hóa được đánh giá bằng các phương pháp khác nhau, như DPPH và ABTS, đo lường khả năng của các hợp chất trong việc loại bỏ các gốc tự do.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Tacca Hợp Chất Mới và Hoạt Tính Tiềm Năng

Nghiên cứu này đã phân lập và xác định được nhiều hợp chất từ Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri, bao gồm cả các hợp chất mới chưa từng được báo cáo trước đây. Một số hợp chất cho thấy hoạt tính sinh học tiềm năng, như độc tính tế bào đối với các dòng tế bào ung thư và hoạt tính kháng viêm. Kết quả này mở ra hướng nghiên cứu mới về tiềm năng dược liệu của chi Tacca và có thể dẫn đến việc phát triển các loại thuốc mới từ nguồn dược liệu này.

5.1. Phát Hiện Các Hợp Chất Mới Từ Tacca vietnamensis

Nghiên cứu đã phân lập được năm hợp chất mới từ Tacca vietnamensis, được đặt tên là taccavietnamoside A, B, C, D và E. Cấu trúc hóa học của các hợp chất này đã được xác định bằng các phương pháp phổ nghiệm. Các hợp chất mới này có cấu trúc độc đáo và có thể có hoạt tính sinh học đặc biệt.

5.2. Hoạt Tính Kháng Viêm và Độc Tính Tế Bào Của Các Hợp Chất

Một số hợp chất phân lập được từ Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri cho thấy hoạt tính kháng viêm đáng kể, ức chế sản xuất NO trong các tế bào miễn dịch. Một số hợp chất cũng cho thấy độc tính tế bào đối với các dòng tế bào ung thư, cho thấy tiềm năng trong việc phát triển các loại thuốc chống ung thư mới.

VI. Triển Vọng Nghiên Cứu Tacca Phát Triển Dược Liệu Bền Vững

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc khai thác và sử dụng bền vững chi Tacca làm nguồn dược liệu. Cần có những nghiên cứu tiếp theo về nghiên cứu in vivo, đánh giá an toàn và tác dụng phụ để phát triển các sản phẩm dược phẩm từ Tacca. Ngoài ra, cần có những biện pháp bảo tồn và khai thác hợp lý để đảm bảo nguồn cung dược liệu này trong tương lai.

6.1. Nghiên Cứu In Vivo và Đánh Giá An Toàn Của Các Hợp Chất Tacca

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hoạt tính sinh học của các hợp chất từ Tacca trong các mô hình động vật (in vivo). Điều này sẽ cung cấp thông tin về hiệu quả và an toàn của các hợp chất trong cơ thể sống. Ngoài ra, cần có những nghiên cứu về đánh giá an toàn, tác dụng phụ và liều dùng để đảm bảo rằng các sản phẩm từ Tacca an toàn cho người sử dụng.

6.2. Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học và Khai Thác Hợp Lý Chi Tacca

Việc bảo tồn đa dạng sinh học của chi Tacca là rất quan trọng để đảm bảo nguồn cung dược liệu này trong tương lai. Cần có những biện pháp khai thác hợp lý, tránh khai thác quá mức và gây ảnh hưởng đến quần thể tự nhiên của các loài Tacca. Ngoài ra, cần có những chương trình bảo tồn và phát triển bền vững để đảm bảo rằng chi Tacca có thể tiếp tục đóng góp vào y học và kinh tế trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên thực vật phong phú với khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao, trong đó gần 4.000 loài được ghi nhận sử dụng làm dược liệu trong y học cổ truyền. Việc nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học từ các cây thuốc dân gian là hướng nghiên cứu cơ bản nhằm xác định các hoạt chất có khả năng ứng dụng trong điều trị bệnh. Chi Tacca (họ Taccaceae) gồm khoảng 17 loài trên thế giới và tại Việt Nam đã thống kê được 6 loài. Mặc dù nhiều loài thuộc chi này đã được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để chữa các chứng viêm loét dạ dày, thấp khớp, viêm gan, nhưng các công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu về hóa học và hoạt tính sinh học của các loài Tacca bản địa tại Việt Nam còn rất hạn chế.

Trước thời điểm thực hiện đề tài, tại Việt Nam mới chỉ có 03 công trình công bố về 02 loài (Tacca chantrieri và Tacca plantaginea). Trong đó, loài Tacca chantrieri mới chỉ được nghiên cứu về mặt thành phần hóa học mà chưa được đánh giá hoạt tính sinh học; loài Tacca vietnamensis Thin et Hoat (Râu hùm lớn) là loài đặc hữu chưa từng có công trình nào nghiên cứu về thành phần hóa học cũng như hoạt tính sinh học. Do đó, luận án tiến sĩ hóa học của nghiên cứu sinh Vũ Thị Quỳnh Chi với đề tài "Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của loài Tacca vietnamensis và loài Tacca chantrieri ở Việt Nam" đã được thực hiện tại Viện Hóa sinh biển thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Đề tài được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Xuân Nhiệm và TS. Phạm Hải Yến, với sự tài trợ kinh phí từ Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) theo đề tài mã số 104.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án bao gồm:

• Nghiên cứu thành phần hóa học chủ yếu của thân rễ hai loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri ở Việt Nam.
• Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào và hoạt tính kháng viêm của các hợp chất phân lập được để tìm kiếm hợp chất có hoạt tính sinh học.

Luận án xác định 4 nội dung nghiên cứu cụ thể:

1. Phân lập các hợp chất từ thân rễ loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri ở Việt Nam bằng các phương pháp sắc ký;
2. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được bằng các phương pháp vật lý và hóa học;
3. Đánh giá hoạt tính kháng viêm của các hợp chất phân lập được từ hai loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri;
4. Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào của các hợp chất phân lập được từ loài Tacca chantrieri.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng thực nghiệm: Mẫu thân rễ của 2 loài thực vật thuộc chi Tacca là Tacca vietnamensis Thin et Hoat (Râu hùm lớn) và Tacca chantrieri André (Râu hùm).
• Phạm vi phân bố tự nhiên được khảo sát: Loài Tacca vietnamensis thu hái tại các khu rừng ẩm, chân núi đá vôi miền Bắc và miền Trung (Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang, Phú Thọ, Ba Vì - Hà Nội, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam); loài Tacca chantrieri thu hái tại các vùng rừng ẩm ven suối (Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang, Phú Thọ, Hà Nội, Hòa Bình, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam). Luận án hoàn thành và bảo vệ vào năm 2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Theo cơ sở dữ liệu SciFinder, trên thế giới có khoảng 60 công trình nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học tập trung vào 6 trong tổng số 17 loài thuộc chi Tacca. Các hợp chất phân lập từ chi này được chia thành các nhóm cấu trúc chính: taccalonolide (32 chất, ký hiệu từ 1 đến 32), withanolide và withanolide glycoside (17 chất, ký hiệu 33-49), cholestan glycoside (11 chất, ký hiệu 50-60, chỉ phân lập từ T. chantrieri), spirostanol và spirostanol glycoside (12 chất, ký hiệu 61-72), furostanol glycoside (13 chất, ký hiệu 73-85), pregnane glycoside (7 chất, ký hiệu 86-92), diarylheptanoid và diarylheptanoid glycoside (12 chất, ký hiệu 93-104), cùng 11 hợp chất khác thuộc nhóm phenolic, sesquiterpene và megastigmane glycoside.

Về hoạt tính sinh học quốc tế:

• Hoạt tính gây độc tế bào và ổn định vi ống: Các hợp chất taccalonolide được xác định có cơ chế ổn định vi ống tương tự paclitaxel. Akihito Yokosuka và cộng sự chứng minh hai hợp chất spirostanol glycoside (69 và 70) từ T. chantrieri gây độc trên dòng tế bào ung thư máu HL-60 với giá trị $\text{IC}{50}$ lần lượt là 2,1 $\mu\text{M}$ và 1,8 $\mu\text{M}$. Các hợp chất diarylheptanoid (93, 94) và diarylheptanoid glycoside (95, 97, 98, 101) từ T. chantrieri thể hiện hoạt tính gây độc tế bào HL-60 với $\text{IC}{50}$ trong khoảng 1,8–6,4 $\mu\text{g/mL}$. Hợp chất evelynin (112) gây độc trên 4 dòng tế bào ung thư (MDA-MB-435, MDA-MB-231, PC-3, HeLa) với $\text{IC}{50}$ từ 3,9 đến 6,3 $\mu\text{M}$. Htay Htay Shwe và cộng sự công bố taccasuboside C (65) từ T. integrifolia có hoạt tính ổn định vi ống và gây độc tế bào HeLa với $\text{IC}{50}$ là 1,2 $\mu\text{M}$, taccaoside D (77) có $\text{IC}_{50}$ là 1,5 $\mu\text{M}$.
• Hoạt tính kháng viêm: Các nghiên cứu đánh giá ức chế hoạt động phiên mã NF-$\kappa$B kích thích bởi TNF-$\alpha$ trên dòng tế bào HepG2 cho thấy các diarylheptanoid glycoside (95, 97, 100, 104) có $\text{IC}{50}$ từ 0,9 đến 9,4 $\mu\text{M}$, và chantriolide A (43) có $\text{IC}{50}$ đạt 9,0 $\mu\text{M}$.
• Các hoạt tính khác: Hợp chất taccalonolide A diệt ký sinh trùng Plasmodium berghei (năm 1988); dịch chiết T. chantrieri quét gốc tự do DPPH với $\text{EC}_{50} = 10,2\ \mu\text{g/mL}$ (Lerluck); dịch chiết T. leontopetaloides ức chế 7 chủng vi khuẩn và nấm (Habila và cộng sự); dịch chiết thân rễ T. chantrieri có tác dụng hạ huyết áp trên chuột ở liều 5 mg/kg (Tiamjan).

STT	Tên khoa học	Tên tiếng Việt	Bộ phận dùng	Kinh nghiệm sử dụng dân gian tại Việt Nam
1	Tacca chantrieri André	Râu hùm	Thân rễ	Vị cay đắng, tính mát; thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm chỉ thống, lương huyết tán ứ; dùng ngoài chữa thấp khớp.
2	Tacca integrifolia Ker-Gawl.	Ngải rợm	Toàn cây	Vị đắng, tính mát; lý khí chỉ thống, khư ứ sinh tân; chữa kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh.
3	Tacca leontopetaloides (L.) Kuntze	Huyền tinh	Toàn cây, bột củ	Vị đắng, tính mát; lợi dạ dày; bột củ dùng ăn trị lỵ, tiểu ra máu.
4	Tacca palmata Blume	Nưa chân vịt	Thân rễ	Chữa điều hòa kinh nguyệt (tương tự loài Ngải rợm).
5	Tacca plantaginea (Hance) Drenth	Hồi đầu	Thân rễ	Bổ huyết, tan máu ứ, tiêu viêm, nhuận tràng; trị đau bụng, vàng da do viêm gan, thấp khớp.
6	Tacca vietnamensis Thin et Hoat	Râu hùm lớn	Thân rễ, lá	Thân rễ dùng tương tự Râu hùm; lá dùng làm rau ăn.

Tại Việt Nam, GS. Trần Văn Sung và cộng sự (2003) đã phân lập từ Tacca chantrieri 10 hợp chất gồm 5 chất mới taccalonolide R–V và 5 chất đã biết (taccalonolide A, B, E, K, N). Năm 2012, PGS. TS. Trần Hồng Quang và cộng sự phân lập từ Tacca plantaginea 16 hợp chất gồm 5 chất mới (plantagiolide I, J và plantagineoside A, B, C) cùng thử nghiệm ức chế NF-$\kappa$B.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Thực hiện khảo sát toàn diện thành phần hóa học và thử nghiệm hoạt tính sinh học (kháng viêm và gây độc tế bào) của loài Tacca vietnamensis lần đầu tiên tại Việt Nam, đồng thời mở rộng nghiên cứu cấu trúc hóa học và đánh giá hoạt tính sinh học in vitro đối với các hợp chất phân lập từ loài Tacca chantrieri.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phối hợp các cơ sở lý thuyết về hóa hợp chất thiên nhiên, các kỹ thuật phổ cấu trúc hiện đại và các mô hình sinh học in vitro.

1. Cơ sở lý thuyết và khái niệm:

• Khung cấu trúc hóa thực vật: Lý thuyết về đặc trưng phổ và sinh tổng hợp các khung hợp chất steroid glycoside (spirostanol saponin), withanolide/withanolide glycoside, taccalonolide, diarylheptanoid và megastigmane.
• Lý thuyết bệnh sinh ung thư và động lực học tế bào: Các pha chu kỳ tế bào ($G_0, G_1, S, G_2, M$), cơ chế chống tăng sinh, đột biến gen tiền ung thư, gen ức chế ung thư, quá trình apoptosis và vai trò của các đích phân tử vi ống.
• Lý thuyết đáp ứng viêm và cơ chế sinh học phân tử: Các giai đoạn phản ứng viêm; vai trò của đại thực bào, yếu tố phiên mã NF-$\kappa$B; các enzym cảm ứng iNOS, COX-1, COX-2; các cytokine tiền viêm (IL-1, IL-6, IL-12, TNF-$\alpha$) và phân tử truyền tín hiệu Nitric Oxide (NO).

2. Phương pháp thực nghiệm hóa học:

• Chiết xuất và phân lập: Chiết ngấm kiệt bằng dung môi hữu cơ, phân bố lỏng - lỏng thu các phân đoạn; sắc ký lớp mỏng (TLC) để kiểm tra độ tinh khiết; sắc ký cột pha thuận (Silica gel) và sắc ký cột pha đảo ($RP_{18}$).
• Phương pháp xác định cấu trúc:
  • Đo nhiệt độ nóng chảy (Melting point - Mp).
  • Phổ khối lượng ion hóa phun mù điện tử (ESI-MS) và phổ khối lượng phân giải cao (HR-ESI-MS) để xác định khối lượng phân tử chính xác và công thức phân tử.
  • Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) 1 chiều ($^1\text{H}$-NMR, $^{13}\text{C}$-NMR, DEPT) và 2 chiều (HSQC, HMBC, $^1\text{H}$-$^1\text{H}$ COSY, NOESY, ROESY) để xác định độ dịch chuyển hóa học, liên kết dị hạt nhân qua 1 hoặc nhiều liên kết và tương tác không gian.
  • Phổ lưỡng sắc tròn (Circular Dichroism - CD) để xác định cấu hình tuyệt đối của phân tử.
  • Phương pháp hóa học xác định cấu hình đường: Thủy phân bằng axit kết hợp sắc ký khí (GC).

3. Phương pháp đánh giá hoạt tính sinh học:

• Phương pháp đánh giá hoạt tính gây độc tế bào ung thư in vitro: Sử dụng các dòng tế bào ung thư (như HL-60, HeLa, HepG2, A549, MCF-7, LU-1, LNCaP...) để xác định tỷ lệ sống sót của tế bào (Cell survival - CS), mật độ quang (OD) bằng phương pháp nhuộm protein/sulforhodamine B hoặc MTT; sàng lọc tại nồng độ ban đầu 100 $\mu\text{M}$ và xác định nồng độ ức chế 50% ($\text{IC}_{50}$).
• Phương pháp đánh giá hoạt tính kháng viêm in vitro: Đánh giá khả năng ức chế sự sản sinh Nitric Oxide (NO) trên dòng tế bào tiểu thần kinh đệm chuột (BV2 mouse microglial cells) được kích thích bởi Lipopolysaccharide (LPS). Thử nghiệm sàng lọc sơ bộ ở nồng độ 80 $\mu\text{M}$ và xác định giá trị $\text{IC}_{50}$ cho các hợp chất có hiệu lực cao. Hoạt động đánh giá sinh học được phối hợp thực hiện với Khoa Dược, Trường Đại học Quốc gia Chungnam và Khoa Dược, Trường Đại học Wonkwang (Hàn Quốc).

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần mở đầu luận án trình bày bối cảnh chung về nguồn tài nguyên cây thuốc tại Việt Nam, lịch sử sử dụng chi Tacca trong y học dân gian, tính cấp thiết của đề tài do thiếu hụt các dữ liệu khoa học về hóa học và hoạt tính sinh học của các loài bản địa. Tác giả nêu rõ mục tiêu, 4 nhiệm vụ nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu (thân rễ Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri) và ý nghĩa khoa học của đề tài.

Tổng quan tài liệu

Chương này hệ thống hóa toàn bộ các dữ liệu đã công bố trong và ngoài nước:

• Đặc điểm thực vật học của 6 loài thuộc chi Tacca tại Việt Nam và vị trí phân loại học của chi.
• Công dụng của các loài Tacca trong y học cổ truyền tại Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia và New Caledonia.
• Tổng quan về thành phần hóa học của chi Tacca trên thế giới với 115 hợp chất thuộc 8 nhóm cấu trúc chính.
• Tổng quan hoạt tính sinh học đã biết: Gây độc tế bào, ổn định vi ống, kháng viêm thông qua ức chế NF-$\kappa$B, kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa và hạ huyết áp.
• Cơ sở lý thuyết y sinh học về bệnh ung thư (động lực học tế bào, gen tiền ung thư, các phương pháp điều trị hóa trị, nội tiết, sinh học và các thuốc tự nhiên như Vinca alkaloid, Taxane, Epipodophyllotoxin, Camptothecin) và cơ chế bệnh sinh của quá trình viêm (các giai đoạn viêm, vai trò của đại thực bào, NO, NF-$\kappa$B, các cytokine IL-1, IL-6, IL-12, TNF-$\alpha$, enzym COX-1, COX-2 và các hợp chất kháng viêm tự nhiên như curcumin, cucurbitacin, parthenolide).

Thực nghiệm và kết quả

Nội dung thực nghiệm trình bày chi tiết quy trình chiết xuất, phân lập và cấu trúc hóa học của 22 hợp chất từ hai loài nghiên cứu:

1. Các hợp chất phân lập từ loài Tacca vietnamensis Thin et Hoat (09 hợp chất, ký hiệu TV1–TV9):

• TV1: Taccavietnamoside A (hợp chất mới)
• TV2: Taccavietnamoside B (hợp chất mới)
• TV3: Taccavietnamoside C (hợp chất mới)
• TV4: Taccavietnamoside D (hợp chất mới)
• TV5: Taccavietnamoside E (hợp chất mới)
• TV6: (24S,25R)-spirost-5-en-3$\beta$,24-diol 3-O-$\alpha$-L-rhamnopyranosyl-(1$\rightarrow$2)-[$\alpha$-L-rhamnopyranosyl-(1$\rightarrow$3)]-$\beta$-D-glucopyranoside
• TV7: (24S,25R)-24-hydroxyspirost-5-en-3$\beta$-yl-O-$\alpha$-L-rhamnopyranosyl-(1$\rightarrow$2)-[O-$\beta$-D-glucopyranosyl-(1$\rightarrow$4)-$\alpha$-L-rhamnopyranosyl-(1$\rightarrow$3)]-$\beta$-D-glucopyranoside
• TV8: Chantrieroside A
• TV9: Plantagineoside A

2. Các hợp chất phân lập từ loài Tacca chantrieri André (13 hợp chất, ký hiệu TC1–TC13):

• TC1: Chantriolide D (hợp chất mới)
• TC2: Chantriolide E (hợp chất mới)
• TC3: Chantriolide A
• TC4: Chantriolide B
• TC5: Chantriolide C
• TC6: (3R,5R)-3,5-dihydroxy-1,7-bis(3,4-dihydroxyphenyl)heptane
• TC7: (3R,5R)-3,5-dihydroxy-1,7-bis(3,4-dihydroxyphenyl)heptane 3-O-$\beta$-D-glucopyranoside
• TC8: (3R,5R)-3,5-dihydroxy-1,7-bis(4-hydroxyphenyl)heptane 3-O-$\beta$-D-glucopyranoside
• TC9: (3R,5R)-3,5-dihydroxy-1-(3,4-dihydroxyphenyl)-7-(4-hydroxyphenyl)-heptane 3-O-$\beta$-D-glucopyranoside
• TC10: (6S,9R)-roseoside
• TC11: 2-hydroxyphenol-1-O-$\beta$-D-glucopyranoside
• TC12: 1-O-syringoyl-$\beta$-D-glucopyranoside
• TC13: Benzyl-O-$\beta$-D-glucopyranosyl-(1$\rightarrow$6)-O-$\beta$-D-glucopyranoside

3. Kết quả thử nghiệm hoạt tính sinh học:

• Tác giả thu thập đầy đủ thông số vật lý (Mp), dữ liệu phổ ($^1\text{H}$-NMR, $^{13}\text{C}$-NMR, DEPT, HSQC, HMBC, COSY, ROESY/NOESY, HR-ESI-MS, phổ CD) cho tất cả các hợp chất phân lập được.
• Đánh giá phần trăm (%) ức chế sản sinh NO trên tế bào BV2 được kích thích bởi LPS của các hợp chất TV1–TV9 và TC1–TC13 tại nồng độ 80 $\mu\text{M}$.
• Xác định giá trị $\text{IC}_{50}$ ức chế sản sinh NO đối với các chất có hoạt tính rõ rệt: các hợp chất saponin TV3, TV4, TV5 từ T. vietnamensis và các hợp chất withanolide TC1, TC2 từ T. chantrieri.
• Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào ung thư tại nồng độ 100 $\mu\text{M}$ và xác định giá trị $\text{IC}_{50}$ đối với các hợp chất phân lập từ loài Tacca chantrieri.

Thảo luận kết quả

Chương này tập trung biện giải chi tiết quá trình xác định cấu trúc hóa học và phân tích hoạt tính sinh học:

• Phân tích đặc trưng phổ NMR của các khung phân tử: Nhóm taccalonolide, withanolide và withanolide glycoside, nhóm spirostanol saponin và nhóm diarylheptanoid.
• Lập luận chi tiết quá trình gán tín hiệu phổ khối lượng HR-ESI-MS, tương tác HMBC, COSY, ROESY để chứng minh cấu trúc không gian và vị trí gắn mạch đường của 5 hợp chất mới từ T. vietnamensis (TV1–TV5) và 2 hợp chất mới từ T. chantrieri (TC1, TC2).
• So sánh dữ liệu phổ của các hợp chất đã biết với các tài liệu chuẩn tương ứng (TV6–TV9 và TC3–TC13).
• Thảo luận mối liên quan giữa cấu trúc hóa học và hoạt tính sinh học: Đánh giá khả năng ức chế sản sinh NO của các hợp chất saponin steroid và withanolide glycoside trên mô hình tế bào thần kinh đệm BV2; phân tích độc tính tế bào của các hợp chất diarylheptanoid và withanolide từ T. chantrieri.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các kết quả khoa học cụ thể và đóng góp mới sau:

1. Đóng góp mới về thành phần hóa học:

• Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện về thành phần hóa học của loài Tacca vietnamensis Thin et Hoat (Râu hùm lớn), phân lập và xác định cấu trúc của 09 hợp chất (TV1–TV9), trong đó có 05 hợp chất mới lần đầu tiên được phát hiện từ thiên nhiên: Taccavietnamoside A (TV1), Taccavietnamoside B (TV2), Taccavietnamoside C (TV3), Taccavietnamoside D (TV4) và Taccavietnamoside E (TV5).
• Phân lập và xác định cấu trúc của 13 hợp chất (TC1–TC13) từ loài Tacca chantrieri André, trong đó phát hiện 02 hợp chất mới lần đầu tiên được công bố: Chantriolide D (TC1) và Chantriolide E (TC2).

2. Đóng góp mới về hoạt tính sinh học:

• Lần đầu tiên đánh giá hoạt tính kháng viêm (ức chế sản sinh NO trên tế bào BV2 kích thích bởi LPS) của các hợp chất phân lập từ loài Tacca vietnamensis, xác định các hợp chất saponin mới Taccavietnamoside C (TV3), Taccavietnamoside D (TV4), Taccavietnamoside E (TV5) có hoạt tính ức chế sản sinh NO.
• Đánh giá hoạt tính kháng viêm và hoạt tính gây độc tế bào ung thư in vitro của các hợp chất phân lập từ loài Tacca chantrieri, ghi nhận hoạt tính ức chế NO của 2 hợp chất withanolide mới Chantriolide D (TC1) và Chantriolide E (TC2), cùng hoạt tính gây độc tế bào ung thư của các hợp chất phân lập từ loài này.

3. Ý nghĩa thực tiễn:

• Cung cấp cơ sở khoa học giải thích cho các kinh nghiệm sử dụng thân rễ loài Râu hùm (Tacca chantrieri) và Râu hùm lớn (Tacca vietnamensis) trong y học cổ truyền để điều trị các chứng bệnh viêm nhiễm, thấp khớp và sưng đau.
• Bổ sung dữ liệu hóa thực vật và hoạt tính sinh học phục vụ công tác tra cứu, định danh hóa học và định hướng nghiên cứu phát triển các chế phẩm nguồn gốc tự nhiên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế:

• Luận án mới tập trung nghiên cứu thành phần hóa học trên bộ phận thân rễ của hai loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri, chưa khảo sát thành phần hóa học ở các bộ phận khác như lá, thân khí sinh hoặc hoa.
• Các thử nghiệm hoạt tính sinh học mới dừng lại ở quy mô in vitro (sàng lọc độc tính tế bào ung thư và ức chế sản sinh NO trên tế bào tiểu thần kinh đệm BV2), chưa tiến hành các thử nghiệm in vivo hoặc đánh giá sâu các cơ chế phân tử nội bào chi tiết khác.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khảo sát thành phần hóa học các bộ phận khác (lá, hoa, quả) của loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri.
• Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác động ở mức độ phân tử (như con đường truyền tín hiệu NF-$\kappa$B, sự biểu hiện của enzym iNOS, COX-2 và các cytokine tiền viêm) đối với các hợp chất mới có hoạt tính tốt (TV3–TV5, TC1, TC2).
• Khảo sát hoạt tính sinh học trên các mô hình động vật in vivo nhằm tạo cơ sở cho việc phát triển các sản phẩm hỗ trợ điều trị bệnh viêm và ung thư.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Hóa hợp chất thiên nhiên, Hóa hữu cơ, Dược học và Hóa sinh: Cung cấp quy trình chiết tách, các bảng số liệu phổ NMR ($^1\text{H}$, $^{13}\text{C}$, HSQC, HMBC, COSY, ROESY) và phương pháp xác định cấu trúc chi tiết của các lớp chất spirostanol saponin, withanolide glycoside và diarylheptanoid.
• Các nhà nghiên cứu dược liệu và thực vật học: Bổ sung dữ liệu chuẩn hóa về hóa học và hoạt tính sinh học của chi Tacca, đặc biệt là loài đặc hữu Tacca vietnamensis.
• Các cơ sở nghiên cứu và phát triển dược phẩm: Cung cấp thông tin hoạt chất tiềm năng làm cơ sở định hướng nghiên cứu thuốc kháng viêm và chống ung thư từ thảo dược.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã phân lập và xác định cấu trúc bao nhiêu hợp chất mới từ hai loài nghiên cứu? Luận án đã phân lập và xác định cấu trúc của 07 hợp chất mới từ thiên nhiên, bao gồm 05 hợp chất từ loài Tacca vietnamensis Thin et Hoat (Taccavietnamoside A, B, C, D, E; ký hiệu TV1–TV5) và 02 hợp chất từ loài Tacca chantrieri André (Chantriolide D và Chantriolide E; ký hiệu TC1, TC2).

2. Hoạt tính kháng viêm của các hợp chất được đánh giá dựa trên mô hình thực nghiệm nào? Hoạt tính kháng viêm được đánh giá in vitro thông qua khả năng ức chế sự sản sinh Nitric Oxide (NO) trên dòng tế bào tiểu thần kinh đệm của chuột (BV2 mouse microglial cells) được kích thích bởi Lipopolysaccharide (LPS). Các hợp chất được thử nghiệm sơ bộ ở nồng độ 80 $\mu\text{M}$ và xác định giá trị $\text{IC}_{50}$ cho các hợp chất có hiệu lực tốt.

3. Các hợp chất nào từ loài Tacca vietnamensis thể hiện hoạt tính ức chế sản sinh NO đáng chú ý? Các hợp chất spirostanol saponin mới gồm Taccavietnamoside C (TV3), Taccavietnamoside D (TV4) và Taccavietnamoside E (TV5) là những hợp chất từ Tacca vietnamensis được ghi nhận có hoạt tính ức chế sản sinh NO trên tế bào BV2 và được xác định giá trị $\text{IC}_{50}$.

4. Các kỹ thuật phổ chính nào được sử dụng để xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất trong luận án? Tác giả đã sử dụng phối hợp phổ khối lượng ion hóa phun mù điện tử (ESI-MS), phổ khối lượng phân giải cao (HR-ESI-MS), phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1 chiều và 2 chiều ($^1\text{H}$-NMR, $^{13}\text{C}$-NMR, DEPT, HSQC, HMBC, $^1\text{H}$-$^1\text{H}$ COSY, NOESY, ROESY), phổ lưỡng sắc tròn (CD), điểm nóng chảy (Mp) và phương pháp thủy phân xác định cấu hình đường bằng sắc ký khí (GC).

5. Cơ quan và tổ chức nào đã hướng dẫn, phối hợp và tài trợ cho nghiên cứu này? Nghiên cứu được thực hiện tại Viện Hóa sinh biển - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Xuân Nhiệm và TS. Phạm Hải Yến; được tài trợ kinh phí bởi Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) theo đề tài mã số 104; phối hợp đánh giá hoạt tính sinh học cùng Khoa Dược thuộc Đại học Quốc gia Chungnam và Đại học Wonkwang (Hàn Quốc).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Quỳnh Chi đã hoàn thành việc khảo sát thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của thân rễ hai loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri thu hái tại Việt Nam. Công trình đã phân lập và làm sáng tỏ cấu trúc của 22 hợp chất, trong đó phát hiện 07 hợp chất mới (05 taccavietnamoside và 02 chantriolide) bằng các phương pháp phổ nghiệm hiện đại. Kết quả thử nghiệm sinh học in vitro đã chứng minh hoạt tính ức chế sản sinh NO kháng viêm và độc tính trên tế bào ung thư của các hợp chất phân lập, cung cấp luận cứ khoa học quan trọng cho việc sử dụng các loài thuộc chi Tacca trong y học cổ truyền và định hướng nghiên cứu ứng dụng dược liệu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Điều kiện tự nhiên và khí hậu đặc trưng và đa dạng giữa vùng miền, đã đem lại cho đất nước Việt Nam một hệ sinh thái thực vật phong phú. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng là một trong những quốc gia có nền y học cổ truyền lâu đời sử dụng nhiều loại thảo dược trong điều trị bệnh và tăng cường sức khoẻ. Theo các nhà khoa học, Việt Nam có khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao.000 loài được sử dụng làm dược liệu và thuốc chữa bệnh [1, 2]. Vai trò của nguồn tài nguyên cây thuốc ngày càng được nâng cao do có tiềm năng to lớn trong việc nghiên cứu phát triển các loại thuốc trong điều trị bệnh.

Hướng nghiên cứu tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính sinh học từ các cây thuốc truyền thống đang là lĩnh vực được nhiều nhà khoa học quan tâm. Đó là những nghiên cứu cơ bản về xác định thành phần hóa học và tìm ra hoạt chất thể hiện hoạt tính tác dụng chữa bệnh và nâng cao sức khỏe con người. Cho đến nay, trên thế giới đã tìm ra nhiều hợp chất có nguồn gốc tự nhiên sử dụng làm thuốc để điều trị và nâng cao sức khỏe. Ở Việt Nam, từ kinh nghiệm chữa trị sốt rét trong đông y, hoạt chất artemisinin được chiết xuất từ cây Thanh hao hoa vàng (Artemisia annua L.) đã được sản xuất ở quy mô công nghiệp cung cấp cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu.

Tuy nhiên, còn có rất nhiều cây thuốc được sử dụng trong đông y và theo kinh nghiệm dân gian chữa các bệnh như ung thư và các bệnh viêm nhiễm nhưng chưa được nghiên cứu một cách khoa học để làm rõ công dụng và phát triển trở thành thuốc. Một số loài của chi Tacca được sử dụng trong y học cổ truyền ở một số nước dùng làm thuốc chữa các bệnh như viêm loét dạ dày, viêm ruột, viêm gan, v., là một trong những đối tượng đã được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm và đã công bố nhiều công trình nghiên cứu. Theo cơ sở dữ liệu Scifinder hiện có khoảng 60 công trình nghiên cứu công bố về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của 6 trong tổng số 17 loài thuộc chi Tacca. Ở Việt Nam, đã thống kê được 6 loài thuộc chi Tacca.

Loài Tacca chantrieri đã được y học cổ truyền dùng làm thuốc chữa thấp khớp. Rễ, củ loài Tacca vietnamensis được dùng làm thuốc như Tacca chantrieri, lá được dân gian dùng làm rau ăn. Những nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học 2 của các loài thuộc chi Tacca ở Việt Nam còn rất hạn chế, mới chỉ có 3 công trình nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học [1, 4-6]. Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của loài Tacca vietnamensis và loài Tacca chantrieri ở Việt Nam”.

Mục tiêu của luận án: Nghiên cứu thành phần hóa học chủ yếu của thân rễ hai loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri ở Việt Nam. Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào và hoạt tính kháng viêm của các hợp chất phân lập được để tìm kiếm hợp chất có hoạt tính sinh học. Nội dung luận án bao gồm: 1. Phân lập các hợp chất từ thân rễ loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri ở Việt Nam bằng các phương pháp sắc ký; 2.

Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được bằng các phương pháp vật lý và hóa học; 3. Đánh giá hoạt tính kháng viêm của các hợp chất phân lập được từ hai loài Tacca vietnamensis và Tacca chantrieri; 4. Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào của các hợp chất phân lập được từ loài Tacca chantrieri. Giới thiệu về chi Tacca 1.

Đặc điểm thực vật của chi Tacca Chi Tacca (Râu hùm) thuộc họ Taccaceae (Râu hùm), bộ Liliales (Hành), lớp Liliopsida (Một lá mầm), ngành Magnoliophyta (Mộc lan) [1, 7]. Theo thống kê từ trang theplantlist.org, hiện có 17 loài thuộc chi Tacca trên trên thế giới, bao gồm: T. integrifolia Ker Gawl. Chi Tacca phân bố ở nhiều nơi nhưng tập trung nhiều ở các nước Đông Nam Á, Trung Quốc, Ấn Độ, Australia, nhiều đảo trên Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương,… [1, 2, 8].

Ở Việt Nam, theo thống kê có 6 loài thuộc chi Tacca [1, 7]. Thông tin về các loài được nêu trong Bảng 1. Danh sách các loài thuộc chi Tacca ở Việt Nam TT Tên khoa học Tên thường gọi Phân bố 1 T. chantrieri André Râu hùm Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang, Phú Thọ, Hà Nội, Hòa Bình, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam.

integrifolia Ker-Gawl. Ngải rợm Lào Cai, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Hòa Bình, Quảng Trị, Khánh Hòa, Đồng Nai.) Huyền tinh Bình Thuận, Ninh Thuận, Bà Rịa - Kuntze Vũng Tàu, An Giang, Kiên Giang. palmata Blume Nưa chân vịt Kiên Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu.) Hồi đầu Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Drenth Bắc Giang, Thái Nguyên, Hà Nội, Hòa Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa. vietnamensis Thin et Râu hùm lớn Hà Nội, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Hoat Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Thừa Thiên - Huế và Quảng Nam, Ðà Nẵng.

4 Râu hùm (Tacca chantrieri) Râu hùm lớn (Tacca vietnamensis) Huyền tinh (Tacca leontopetaloides) Nưa chân vịt (Tacca palmata) Hồi đầu (Tacca plantaginea) Ngải rợm (Tacca integrifolia) Hình 1. Hình ảnh một số loài thuộc chi Tacca Chi Tacca là loại cây thân thảo. Lá đơn, hình bầu dục thót, nhọn về phía chóp, gốc hơi lệch, dài khoảng 25-65 cm, rộng 7-35 cm, lúc non có màu hơi tím lá già mặt trên màu lục sẫm, mặt dưới màu lục nhạt. Cuống cụm hoa dài hơn cuống lá.

Bao hoa hình ống có nhiều thuỳ, nhị. Tán hoa có lá bắc tạo thành bao chung, các lá bắc con dạng sợi dài. Hoa lưỡng tính, thụ phấn nhờ côn trùng. Quả nạc có cánh, chứa nhiều hạt [1].

Tình hình sử dụng trong y học cổ truyền các loài thuộc chi Tacca Trên thế giới, một số loài thuộc chi Tacca được sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị các loại bệnh khác nhau. Ở Trung Quốc, loài T. chantrieri được sử dụng để trị viêm loét dạ dày và tá tràng, viêm gan, huyết áp cao, bỏng lửa, lở ngứa. 5 Thân rễ loài T.

plantaginea được dùng làm thuốc trị đau dạ dày, viêm ruột, lao phổi, đòn ngã tổn thương, ung thũng. integrifolia được dùng chữa viêm dạ dày và hành tá tràng, viêm dạ dày mãn tính, sưng đau vòm họng; dùng ngoài để trị mụn nhọt lở ngứa. Ở Ấn Độ, rễ củ của loài T. leontopetaloides thường được sử dụng để chế biến món ăn và sử dụng làm thuốc trị lỵ.

Ngoài ra, ở Nuven Caledoni, loài T. leontopetaloides lại được dùng trị bệnh ngoài da và các vết rắn cắn. Ở Indonexia, phần củ loài T. palmata được sử dụng để làm lành vết thương và đắp vào vết rắn cắn; thân giã nát đắp vào rốn để trị đau dạ dày [1, 2, 7, 9].

Ở Việt Nam, theo thống kê các loài thuộc chi Tacca có tác dụng chữa một số bệnh, ngoài ra một số loài còn được sử dụng làm rau ăn (Bảng 1. Công dụng của các loài thuộc chi Tacca ở Việt Nam Tên Bộ Tên phận Tác dụng chữa bệnh theo kinh TT tiếng khoa học sử nghiệm dân gian Việt dụng 1 T. chantrieri André Râu hùm Thân Có vị cay đắng, tính mát; có tác dụng rễ thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm chỉ thống, lương huyết tán ứ. Dùng ngoài chữa thấp khớp.

integrifolia Ker- Ngải Toàn Có vị đắng, tính mát; có tác dụng lý khí Gawl rợm cây chỉ thống, khư ứ sinh tân và tiết ngược. Dùng chữa kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh và tắc kinh.) Huyền Toàn Vị đắng, tính mát, có tác dụng lợi dạ Kuntze tinh cây dày và chữa thương. Bột củ Nếu chế biến kỹ dùng làm món ăn và thích hợp với người bị bệnh lỵ. Cũng dùng tốt cho người đi tiểu ra máu.

palmata Blume Nưa Thân Chữa điều hòa kinh nguyệt, giống Ngải chân vịt rễ rợm.) Hồi đầu Vị đắng, hơi the, tính bình, có tác dụng Drenth bổ huyết, làm tan máu ứ, thông kinh bế, tiêu viêm, điều hòa kinh nguyệt, giúp tiêu hóa nhuận tràng, lợi mật. Thường dùng chữa tiêu hóa kém, đau bụng, vàng da do viêm gan siêu vi trùng, ỉa chảy, thần kinh suy nhược, huyết áp cao, đau dây thần kinh tọa, thấp khớp. vietnamensis Thin et Râu hùm Thân Có thể sử dụng như loài Râu hùm. Lá Hoat lớn rễ có thể sử dụng làm rau ăn.

Tình hình nghiên cứu về thành phần hóa học của chi Tacca Trong những năm gần đây, ở nhiều nước trên thế giới và các nước trong khu vực, đặc biệt là Trung Quốc và Nhật Bản, đã có nhiều nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học một số loài thuộc chi Tacca. Theo những công trình đã được công bố cho thấy, thành phần hóa học của chi Tacca, bao gồm các nhóm chất chính như: Taccalonolide, withanolide, withanolide glycoside, steroidal glycoside, pregnane glycoside, spirostanol saponin, furostanol glycoside, phenolic glycoside, steroidal saponin, sterol oligoglucoside, steroidal và diaryl heptanoid. Đây là các chất thuộc các lớp chất sterol, terpen, flavon,. trong đó lớp chất sterol là lớp chất khá phổ biến trong các loài của chi Tacca đã được nghiên cứu.

Các nghiên cứu thành phần hóa học chủ yếu tập trung nhiều ở 5 loài: T. Taccalonolide và spirostanol saponin được tìm thấy hầu hết ở các loài thuộc chi Tacca. Withanolide và withanolide glycoside tìm thấy ở loài T. plantaginea; furostanol glycoside được phân lập từ 3 loài T.

plantaginea; cholestan glycoside phát hiện có mặt ở loài T. Các hợp chất taccalonolide Theo các công trình đã công bố, có 32 hợp chất taccalonolide (1-32) đã phân lập được từ các loài T. subflabellata (xem Bảng 1. Các hợp chất taccalonolide (1-32) từ chi Tacca KH Tên chất Bộ phận Loài TLTK 1 Taccalonolide A Thân rễ T.

plantaginea [8, 10, 11] 2 Taccalonolide B Thân rễ T. plantaginea [8, 10] 3 Taccalonolide C Thân rễ T. plantaginea [8, 12] 4 Taccalonolide D Thân rễ T. plantaginea [12] 5 Taccalonolide E Thân rễ T.

plantaginea [8, 13] 6 Taccalonolide F Thân rễ T. plantaginea [13] 7 Taccalonolide G Thân rễ T. plantaginea [14] 8 Taccalonolide H Thân rễ T. plantaginea [14] 9 Taccalonolide I Thân rễ T.

plantaginea [14] 10 Taccalonolide J Thân rễ T. plantaginea [14] 11 Taccalonolide K Thân rễ T. plantaginea [8, 14] 12 Taccalonolide L Thân rễ T. plantaginea [8, 15] 13 Taccalonolide M Thân rễ T.

plantaginea [15] 14 Taccalonolide N Thân rễ T. chantrieri [2] 15 Taccalonolide O Thân rễ T. subflabellata [16, 17] 16 Taccalonolide P Thân rễ T. subflabellata [8, 16, 17] 7 KH Tên chất Bộ phận Loài TLTK 17 Taccalonolide Q Thân rễ T.

subflabellata [17] 18 Taccalonolide R Thân rễ T. integrifolia [6, 8] 19 Taccalonolide S Thân rễ T. paxiana [6] 20 Taccalonolide T Thân rễ T. paxiana [6] 21 Taccalonolide U Thân rễ T.

paxiana [6] 22 Taccalonolide V Thân rễ T.