CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ VẤN ĐỀ THANH TOÁN ĐIỆN TỬ 1. Thương mại điện tử 1. Khái niệm thương mại điện tử Thương mại điện tử không chỉ bắt đầu từ khi có Web, ngay từ những năm 70 thương mại điện tử đã có thể coi như đã tồn tại khi có nhiều mua bán giữa các doanh nghiệp được thực hiện bằng giao thức EDI (Electronic Data Interchange) thông qua các mạng VAN (Value-Added Networks). Tuy nhiên thương mại điện tử thực sự phát triển kể từ khi có mạng Internet.
Rất nhiều hình thức thương mại điện tử sử dụng internet như chuyển tiền điện tử (electronic funds transfer), quản lý dây chuyền cung ứng, Maketing qua mạng internet, xử lý giao dịch trực tuyến trao đổi dữ liệu số, mua bán qua mạng. Thương mại điện tử (Electronic commerce – EC) là một khái niệm được dùng để mô tả quá trình mua và bán hoặc trao đổi sản phẩm, dịch vụ và thông tin thông qua mạng máy tính, kẻ cả internet. Thuật ngữ “Thương mại” được nhiều người hiểu là một số giao dịch được thực hiện giữa các đối tác kinh doanh. Vì vậy, thương mại điện tử cũng thường được hiểu theo nghĩa hẹp là mua và bán trên mạng, hay mua bán thông qua các phương tiện điện tử.
Đặc trưng thương mại điện tử So với thương mại truyền thống, thương mại điện tử có một số đặc trưng như sau: - Các bên tiến hành giao dịch trong thương mại điện tử không tiếp xúc trực tiếp với nhau và không đòi hỏi phải biết nhau từ trước. Các bên chỉ cần có máy tính điện tử là có thể dễ dàng trao đổi thông tin giao dịch thông qua mạng truyền thông, mà không cần phải gặp mặt trực tiếp như trong thương mại truyền thống. - Các giao dịch thương mại truyền thống được thực hiện với sự tồn tại của khái niệm biến giới quốc gia, còn Thương mại điện tử được thực hiện trong một thị trường không có 11 biên giới (thị trường thống nhất toàn cầu). Thương mại điện tử trực tiếp tác động tới môi trường cạnh tranh toàn cầu.
- Trong hoạt động giao dịch thương mại điện tử đều có sự tham gia của ít nhất ba chủ thể. Trong đó có một bên không thể thiếu được đó là nhà cung cấp dịch vụ mạng, các cơ quan chứng thực. - Đối với thương mại truyền thống thì mạng lưới thông tin chỉ là phương tiện để trao đổi dữ liệu, còn với thương mại điện tử thì mạng lưới thông tin chính là thị trường giúp các bên kinh doanh, mua bán hàng hóa, dịch vụ. Các loại hình thương mại điện tử Trong thương mại điện tử các giao dịch diễn ra bên trong và giữa ba nhóm tổ chức chủ yếu là: doanh nghiệp, các cơ quan nhà nước (Chính phủ) và người tiêu dùng.
Dựa vào các chủ thể tham gia giao dịch thương mại điện tử người ta phân thành các loại mô hình giao dịch thương mại điện tử, bao gồm: - Doanh nghiệp với doanh nghiệp (business to business - B2B). - Doanh nghiệp với cơ quan nhà nước (business to government - B2G). - Doanh nghiệp với người tiêu dùng (business to consumer - B2C). - Cơ quan nhà nước với cơ quan nhà nước (Government to Government - G2G).
- Cơ quan nhà nước với người tiêu dùng ( Government to consumer G2C). - Người tiêu dùng với người tiêu dùng (consumer to comsumer - C2C). Thanh toán trong thương mại điện tử Thanh toán là một trong những vấn đề phức tạp của hoạt động thương mại điện tử. Thương mại điện tử chỉ phát huy được ưu điểm khi áp dụng được những hình thức thanh toán điện tử.
Khái niệm thanh toán điện tử Thanh toán điện tử (Electronic Payment) là việc thanh toán dựa trên nền tảng công nghệ thông tin, trong đó sử dụng máy tính nối mạng để truyền các thông điệp điện tử, chứng từ điện tử giúp cho quá trình thanh toán nhanh chóng, an toàn và hiệu quả. Thanh toán điện tử là việc thanh toán qua thông điệp điện tử thay vì thanh toán tiền mặt. Quá trình thanh toán điện tử có sử dụng các phương tiện điện tử và công nghệ thanh toán tài chính (ví dụ như mã hóa số thẻ tín dụng, sec điện tử hoặc ví điện tử) giữa ngân hàng, trung gian và các bên tham gia hợp pháp. Việc thanh toán được thực hiện qua mạng máy tính kết nối với các đơn vị thành viên tham gia thanh toán.
Việc sử dụng mạng để chuyền những chứng từ điện tử, dữ liệu tài chính điện tử giúp cho việc thực hiện thanh toán nhanh chóng, mở rộng khoảng cách và phạm vi thanh toán giữa các ngân hàng, doanh nghiệp và người tiêu dùng trên phạm vi quốc gia và toàn thể giới. Về mặt mô hình, một phương thức thanh toán nói chung là một mô tả hoạt động của một hệ thống xử lý phân tán có nhiều bên tham gia, trong đó có hai bên cơ bản là bên mua và bên bán. Các bên được đại diện bởi các máy tính của mình nối với nhau qua mạng máy tính, sử dụng chúng để thực hiện các giao thức thanh toán. Hệ thống thanh toán có thể có các tổ chức tài chính (ví dụ như ngân hàng) đại diện cho mỗi bên.
Trong một số hệ thống thanh toán lại sử dụng một thực thể khác đóng vai trò là người môi giới, đảm nhiệm việc phát hành những hình thức của tiền hoặc một vật thể nào đó mang giá trị trao đổi thanh toán thường được gọi là tiền điện tử hoặc séc điện tử và có thể được đổi lại thành tiền mặt. Những bên tham gia trong thanh toán điện tử: - Người bán: Là người cung cấp sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ và là cơ sở chấp nhận thẻ thanh toán, chấp nhận các hình thức thanh toán điện tử. - Người mua: Là người sở hữu thẻ thanh toán hay các tiện ích trong thanh toán điện tử. Người mua sử dụng tiện ích thanh toán điện tử để trả tiền cho các giao dịch thương mại.
13 - Các ngân hàng: Gồm có ngân hàng của người bán và ngân hàng của người mua. - Các tổ chức phát hành phương tiện thanh toán: Là các tổ chức cung cấp thẻ, cung cấp các phương tiện thanh toán điện tử. Đặc điểm của thanh toán điện tử Hệ thống thanh toán điện tử dựa trên cơ sở kỹ thuật số, chúng được xây dựng và phát triển để thực hiện các thanh toán trên internet. Về bản chất, các hệ thống thanh toán điện tử là phiên bản điện tử của các hệ thống thanh toán truyền thống như tiền mặt, séc và các loại thẻ tín dụng.
Tuy nhiên, so với thanh toán truyền thống, các hệ thống thanh toán điện tử có hai điểm khác biệt: Thứ nhất, các hệ thống thanh toán điện tử được thiết kế để có thể thực thi các việc mua-bán điện tử trên mạng internet. Việc sử dụng công nghệ thông tin và các phương tiện điện tử với khai thác cho phép quá trình giao dịch và công cụ giao dịch được số hóa và được ảo hóa bằng những chuỗi bit. Thứ hai, trong thanh toán truyền thống chỉ ngân hàng mới có quyền phát hành tiền và các giấy tờ có giá trị khác. Trong thanh toán điện tử, các công ty và các tập đoàn tài chính cũng được phép phát triển các phần mềm đóng vai trò là các công cụ thanh toán.
Vì vậy, trong thanh toán điện tử, khách hàng có thể lựa chọn 1 trong nhiều cách thức thanh toán khác nhau trên cơ sở phần mềm của các công ty và các tập đoàn tài chính. Về hình thức, các cách thức thanh toán này cơ bản giống nhau, chúng chỉ khác về mặt logic, về quy trình thanh toán và một số dịch vụ đi cùng. Một hệ thống thanh toán điện tử phải đảm bảo được những yếu tố sau: - Tính an toàn: Hệ thống thanh toán điện tử cần đảm bảo được tính toàn vẹn cho giao dịch. Để đạt được điều này, hệ thống phải đảm bảo không có “bên thứ 3” nào có thể thay đổi được nội dung các thông điệp trong phiên giao dịch, hệ thống có thể chống mọi gian lận từ các bên tham gia dịch nhằm đảm bảo giao dịch an toàn và hợp lệ.
14 - Chi phí giao dịch thấp và tốc độ thanh toán nhanh: Chi phí giao dịch và thời gian thanh toán là những yếu tố mà người mua luôn quan tâm. Họ sẽ không cảm tháy ưa thích hình thức toán này nếu phải chịu một chi phí giao dịch quá cao, chiếm tỷ lệ lớn trên giá trị hàng hóa và thủ tục thanh toán quá phức tạp, rắc rồi gây mất nhiều thời gian cho họ. - Chấp nhận các giao dịch nhỏ: Hệ thống thanh toán cho phép người mua cho thể thanh toán được những mặt hàng với số tiền nhỏ. - Đảm bảo tính bí mật: Vấn đề đảm bảo tính bí mật cho khách hàng là một yếu tố mà hệ thống thanh toán điện tử cần phải có, bởi vì giao dịch thanh toán được thực hiện trên Internet, nơi có rất nhiều nguy cơ xâm nhập trái phép.
- Đảm bảo công bằng cho các bên tham gia: Đảm bảo cho cả hai bên tham gia là bên mua và bên bán không bị thiệt hại do lỗi của thống hay sự gian lận của các bên tham gia. - Thân thiện với người sử dụng: Hệ thống phải có cơ chế thanh toán đơn giản và dễ hiểu để phù hợp với nhiều đối tượng sử dụng. - Dễ dàng tích hợp: Hệ thống thanh toán điện tử phải có khả năng tương thích với các hệ thống khác để đảm bảo thực hiện thanh toán an toàn. Các mô hình thanh toán điện tử Hệ thống thanh toán điện tử cung cấp khả năng thanh toán hàng hóa và dịch vụ qua thời gian, bằng cách cho phép người mua trả tiền ngay, trả tiền sau hoặc trả tiền trước khi nhận hàng hóa, dịch vụ từ người bán.
Nghĩa là khi khách hàng có nhu cầu mua hàn hóa từ người bán, khách hàng có thể gửi tiền sau khi nhận hàng hóa từ người bán, hoặc trả tiền trước khi nhận hàng hóa từ người bán. - Mô hình trả sau Trong mô hình trả sau, thời điểm mà tiền của người mua được rút khỏi tài khoản và chuyển sang tài khoản của người bán xảy ra ngay hoặc sau giao dịch mua bán. Ví dụ: Khách hàng đặt mua một chiếc áo, khách hàng đặt lệnh thành công, giao dịch thành công thì tiền từ 15 tài khoản của khách hàng mới được chuyển đến tài khoản của người bán với số tiền tương ứng. Hoạt động của hệ thống theo mô hình trả sau dựa trên nguyên tắc tín dụng.
Mô hình như sau: Hình 1. Mô hình trả sau Với mô hình này, người mua sẽ thanh toán cho người bán thông qua một chứng từ tín dụng.