Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Trong Tiếng Việt

Khảo sát động từ tình thái trong tiếng Việt, luận án tiến sĩ lý luận ngôn ngữ 5 04 08, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngữ nghĩa và ngữ pháp.

• Tác giả: Bùi Trọng Ngọn
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các bảng
• Danh mục những từ viết tắt
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái niệm tình thái
• 1.2. Khái niệm ĐTTT và ĐTTT trong tiếng Việt
• 1.3. Các cách phân loại ĐTTT tiếng Việt theo hướng ngữ nghĩa
• 2. Chương 2: BÌNH DIỆN KẾT HỌC CỦA ĐỘNG TỪ TÌNH THÁI TIẾNG VIỆT
• 2.1. Ngữ đoạn vị từ và những thuộc tính ngữ nghĩa- ngữ pháp của động từ trong ngữ đoạn vị từ
• 2.2. Trung tâm của ngữ đoạn động từ có ĐTTT
• 2.3. Cấu trúc tham tố của ngữ đoạn ĐTTT
• 2.4. Thành tố phụ trước của ngữ đoạn ĐTTT
• 2.5. Thành tố phụ sau của ngữ đoạn ĐTTT
• 2.6. Vai trò của ĐTTT đối với sự đề bạt chủ ngữ
• 2.7. Tổng kết chương
• 3. Chương 3: BÌNH DIỆN NGHĨA HỌC CỦA ĐTTT TIẾNG VIỆT
• 3.1. Đặc điểm ngữ nghĩa của lớp động từ tình thái nhận thức
• 3.2. Đặc điểm ngữ nghĩa của lớp động từ tình thái đạo nghĩa
• 3.3. Tổng kết chương
• 4. Chương 4: BÌNH DIỆN DỤNG HỌC CỦA ĐTTT TIẾNG VIỆT
• 4.1. Một số vấn đề chung
• 4.2. ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp tái hiện
• 4.3. ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp điều khiển
• 4.4. ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp biểu cảm
• 4.5. ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp cam kết
• 4.6. ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp tuyên bố
• 4.7. Tổng kết chương
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Tiếng Việt Luận Án

Luận án tiến sĩ ngữ văn này tập trung vào nghiên cứu chuyên sâu về động từ tình thái tiếng Việt. Trong bối cảnh ngôn ngữ học ngày càng chú trọng chức năng giao tiếp, việc nghiên cứu tình thái trong tiếng Việt trở nên cấp thiết. Luận án này khám phá những khía cạnh ngữ nghĩa, ngữ pháp và dụng học của động từ tình thái, một mảng chưa được khai thác đầy đủ trong các nghiên cứu trước đây. Mục tiêu chính là xác định các động từ tình thái như một tiểu loại động từ riêng biệt, phân tích vai trò của chúng trong việc biểu thị các nội dung tình thái, và làm sáng tỏ cấu trúc của các đoản ngữ có động từ tình thái làm trung tâm.

1.1. Ý nghĩa của việc nghiên cứu Động Từ Tình Thái

Nghiên cứu động từ tình thái tiếng Việt có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về cách người Việt biểu đạt ý chí, khả năng, sự cho phép, và nhiều sắc thái khác trong giao tiếp. Việc này góp phần làm phong phú thêm kiến thức về ngữ pháp tiếng Việt và cung cấp cơ sở lý thuyết cho việc giảng dạy và học tập tiếng Việt. Theo luận án, động từ tình thái chiếm vị trí quan trọng trong việc biểu thị các đặc trưng khác nhau của tình thái trong ngôn ngữ. Việc nghiên cứu này giúp ta hiểu rõ hơn về sự khác biệt giữa tình thái khách quan và tình thái chủ quan.

1.2. Lịch Sử Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái ở Việt Nam

Trước đây, các nghiên cứu về động từ tình thái ở Việt Nam còn rất hạn chế. Các công trình chỉ đề cập đến chúng một cách sơ lược, hoặc xem chúng như một phần nhỏ trong các phạm trù ngữ pháp rộng hơn. Luận án này đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống về động từ tình thái tiếng Việt, khắc phục những hạn chế của các nghiên cứu trước đây. Luận án dẫn chứng rằng chỉ có một số bài báo sơ bộ khảo sát các động từ được, bị, phải và Nguyễn Kim Thản cũng chỉ mới phác qua vài trang về nhóm ĐTTT trong chuyên luận "Động từ trong tiếng Việt".

II. Xác Định Động Từ Tình Thái Tiếng Việt Cách Phân Loại

Luận án này tập trung vào việc xác định rõ ràng các động từ tình thái trong tiếng Việt và phân loại chúng dựa trên các tiêu chí ngữ nghĩa cụ thể. Khác với cách tiếp cận truyền thống dựa trên hình thái và cú pháp, luận án áp dụng phương pháp ngữ pháp - ngữ nghĩa, xem xét động từ tình thái như một tiểu loại động từ có những đặc trưng ngữ nghĩa riêng. Các tiêu chí như ý nghĩa khái quát, vai trò trong biểu thị tình thái khách quan/chủ quan, và khả năng kết hợp với các thành phần khác trong câu được sử dụng để phân loại.

2.1. Tiêu chí ngữ nghĩa để nhận diện Động Từ Tình Thái

Luận án đề xuất rằng động từ tình thái phải biểu thị sự khởi đầu, kết thúc, duy trì, thành công, thất bại, cố gắng, ý định, nghĩa vụ hoặc khả năng đối với trạng thái hay sự kiện được nêu ở bổ ngữ của nó. Chủ thể của động từ tình thái bắt buộc cũng phải là chủ thể của ngữ đoạn vị từ làm bổ ngữ. Tiêu chí này giúp phân biệt động từ tình thái với các loại động từ khác như động từ chỉ thái độ mệnh đề (tiếc, e, nghĩ) hoặc động từ khiến động (bắt, khiến, sai). Việc này góp phần làm rõ hơn về ngữ nghĩa động từ tình thái.

2.2. Phân loại Động Từ Tình Thái theo nội dung tình thái

Sau khi xác định được danh sách các động từ tình thái, luận án tiến hành phân loại chúng dựa trên nội dung tình thái mà chúng biểu thị. Các tiêu chí như tình thái khách quan (khả năng, tất yếu, hiện thực) và tình thái chủ quan (nhận thức, đạo nghĩa) được sử dụng để phân nhóm. Việc phân loại này giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của các phương tiện biểu thị tình thái trong tiếng Việt, đặc biệt về biểu thị tình thái bằng động từ.

2.3. Ví dụ cụ thể về Phân Loại Động Từ Tình Thái Tiếng Việt

Ví dụ, động từ “có thể” biểu thị tình thái khả năng (khách quan), trong khi động từ “phải” có thể biểu thị tình thái nghĩa vụ (chủ quan). Sự phân loại này không chỉ dựa trên ý nghĩa từ vựng mà còn xem xét ngữ cảnh sử dụng và các hàm ý đi kèm. Luận án phân tích các ví dụ động từ tình thái để làm rõ các tiêu chí phân loại. Việc này cung cấp một cái nhìn sâu sắc về phân loại động từ tình thái trong ngôn ngữ.

III. Cấu Trúc Ngữ Pháp Vai Trò Động Từ Tình Thái

Luận án đi sâu vào phân tích cấu trúc của các đoản ngữ có động từ tình thái làm trung tâm, tập trung vào vai trò của động từ tình thái trong việc chế định chủ ngữ và các thành phần khác của câu. Sự kết hợp giữa động từ tình thái và các bổ ngữ, cũng như sự tham gia của các tác tử tình thái khác (ví dụ, các hư từ về thời, thể), được xem xét kỹ lưỡng để hiểu rõ cách chúng tương tác với nhau và tạo nên nghĩa của câu.

3.1. Các bổ ngữ của Động Từ Tình Thái Phân Tích Ngữ Pháp

Động từ tình thái luôn đòi hỏi một động từ khác làm bổ ngữ đi kèm. Luận án phân tích các loại động từ có thể làm bổ ngữ cho động từ tình thái dựa trên các tiêu chí như [+/- chủ ý], [+/- động], [+/- có kết thúc], [+/- trải nghiệm]. Điều này giúp hiểu rõ hơn về sự lựa chọn và kết hợp giữa động từ tình thái và các thành phần khác trong câu, làm rõ về ngữ pháp tiếng Việt.

3.2. Vai trò của vị ngữ Động Từ Tình Thái trong cấu trúc câu

Luận án khảo sát sự chế định của vị ngữ động từ tình thái đối với việc đề bạt chủ ngữ. Mối quan hệ tương liên giữa câu có vị ngữ là động từ tình thái với các kiểu hành vi tại lời mà câu đó có thể thực hiện cũng được phân tích. Điều này cho thấy sự tác động qua lại giữa nội dung mệnh đề và khung tình thái của câu, một điểm quan trọng trong ngữ pháp chức năng.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Tiếng Việt

Luận án này không chỉ dừng lại ở việc phân tích lý thuyết mà còn hướng đến việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy và nghiên cứu tiếng Việt. Các phát hiện về động từ tình thái có thể được sử dụng để biên soạn giáo trình, tài liệu tham khảo, và xây dựng các chuyên đề giảng dạy cho sinh viên. Đồng thời, luận án cũng cung cấp những tri thức cần thiết cho người Việt Nam và người nước ngoài học tiếng Việt, giúp họ sử dụng động từ tình thái một cách hiệu quả.

4.1. Ý nghĩa lý luận của Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái

Luận án này là công trình đầu tiên đi sâu tìm hiểu một cách có hệ thống toàn bộ tiểu loại động từ tình thái tiếng Việt, đồng thời chỉ ra các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng của lớp từ này trong sự so sánh với các tiểu loại động từ khác của tiếng Việt. Về phương diện lý luận, luận án góp phần nghiên cứu bản chất và đặc trưng của lớp ĐTTT trên cả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn của Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái

Về phương diện thực tiễn, kết quả của luận án sẽ góp thêm những tư liệu xác đáng cho việc biên soạn một số giáo trình, tài liệu về ngôn ngữ Việt có liên quan đến phạm vi đề tài; phần nào có ích cho các công trình nghiên cứu đối chiếu lớp ĐTTT tiếng Việt với ĐTTT của các ngôn ngữ khác. Luận án có thể xây dựng thành một chuyên đề riêng để giảng dạy cho sinh viên khoa Ngữ văn.

4.3. Tóm tắt Phương Pháp Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái

Luận án sử dụng phương pháp quy nạp, bắt đầu từ việc quan sát các tư liệu ngôn ngữ thực tế, sau đó đề xuất và lý giải các vấn đề liên quan đến động từ tình thái. Các thủ pháp của ngữ pháp truyền thống và ngữ pháp chức năng được vận dụng linh hoạt để làm nổi rõ và phát hiện bản chất của đối tượng nghiên cứu. Định hướng của luận án là định hướng của ngữ pháp ngữ nghĩa, vì vậy khi nêu mô hình hay miêu tả các kết hợp hình thức, luận án luôn cố gắng truy tìm những nguyên nhân về ngữ nghĩa để giải thích chúng.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Tiếng Việt

Luận án này đã đóng góp một cách đáng kể vào việc nghiên cứu động từ tình thái tiếng Việt, một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng khai thác. Bằng cách kết hợp các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại và phân tích ngữ nghĩa sâu sắc, luận án đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh quan trọng của động từ tình thái, từ định nghĩa, phân loại, cấu trúc ngữ pháp đến vai trò của chúng trong giao tiếp. Kết quả nghiên cứu này không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang lại những ứng dụng thiết thực cho việc giảng dạy và học tập tiếng Việt.

5.1. Tổng kết những đóng góp chính của luận án

Luận án đã xác định và phân loại các động từ tình thái tiếng Việt một cách rõ ràng và có hệ thống, cung cấp một khung lý thuyết vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo. Phân tích cấu trúc ngữ pháp và vai trò của động từ tình thái trong câu đã làm sáng tỏ cách chúng tương tác với các thành phần khác và tạo nên nghĩa của câu. Luận án cũng đã chỉ ra những ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu này trong việc giảng dạy và học tập tiếng Việt.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về Động Từ Tình Thái Tiếng Việt

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh động từ tình thái tiếng Việt với các ngôn ngữ khác, hoặc khám phá vai trò của chúng trong các thể loại văn bản khác nhau. Việc nghiên cứu sự thay đổi của động từ tình thái theo thời gian cũng là một hướng đi đầy hứa hẹn. Đồng thời, ứng dụng các kết quả nghiên cứu này vào lĩnh vực xử lý ngôn ngữ tự nhiên cũng là một khả năng tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học "Khảo sát các động từ tình thái trong tiếng Việt" do nghiên cứu sinh Bùi Trọng Ngoãn thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2004) là một luận án tiến sĩ tiêu biểu đánh dấu bước chuyển mình quan trọng từ ngữ pháp cấu trúc hình thức sang ngữ pháp chức năng và ngữ nghĩa – ngữ dụng học trong bức tranh Việt ngữ học hiện đại. Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ học, phạm trù tình thái (modality) luôn được định vị là một trong những địa hạt phức tạp và giàu tính liên ngành bậc nhất. Nhà ngữ pháp chức năng Louis Goossens từng khẳng định: "Tình thái, trong tất cả các phương diện của nó, là một thành tố nội dung của ngôn ngữ và các ĐTTT là phương thức quan trọng để biểu thị các đặc trưng khác nhau của tình thái trong hầu hết các ngôn ngữ trên thế giới". Tuy nhiên, tại Việt Nam trước thập niên 2000, các nghiên cứu chuyên khảo về động từ tình thái (ĐTTT) vẫn còn tồn tại nhiều khoảng trống học thuật (research gaps) sâu sắc; lớp từ này chủ yếu được đề cập tản mạn trong các bài báo khảo sát một vài đơn vị riêng lẻ như được, bị, phải (Hoàng Tuệ), hoặc chỉ được phác thảo sơ lược vài trang trong các chuyên luận từ loại tổng quát (Nguyễn Kim Thản).

Khoảng trống học thuật cốt lõi được luận án chỉ rõ là sự thiếu vắng một nghiên cứu hệ thống phân lập ĐTTT như một tiểu lớp thực từ cơ hữu của tiếng Việt, cũng như việc vắng bóng một khung phân tích ba bình diện tích hợp: kết học (syntactics), nghĩa học (semantics) và dụng học (pragmatics). Để giải quyết triệt để vấn đề này, luận án thiết lập hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học tương ứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Tiêu chí ngữ pháp - ngữ nghĩa nào cho phép phân lập chuẩn xác ĐTTT với các tiểu lớp động từ lân cận trong một ngôn ngữ đơn lập, không biến hình như tiếng Việt? -> H1: ĐTTT tiếng Việt là một tiểu lớp động từ ngoại động chuyên biệt hoặc kiêm chức, đòi hỏi một bổ ngữ vị từ đồng chủ thể bắt buộc.
• RQ2: Vị thế cú pháp của ĐTTT trong ngữ đoạn vị từ được xác lập như thế nào trước các trắc nghiệm hình thức? -> H2: ĐTTT đóng vai trò là trung tâm cú pháp mang tính chi phối đối với toàn bộ cấu trúc đoản ngữ vị từ, bác bỏ quan niệm truyền thống coi ĐTTT chỉ là phụ từ.
• RQ3: Các chiều kích tình thái nhận thức (epistemic) và tình thái đạo nghĩa (deontic) phân hóa ngữ nghĩa của ĐTTT theo những quy luật nào? -> H3: ĐTTT tiếng Việt phân nhánh chặt chẽ thành các tiểu lớp dựa trên các giá trị thực hữu, phản thực hữu, không thực hữu và các mức độ cam kết đạo nghĩa.
• RQ4: Mối tương tác giữa nội dung mệnh đề chứa ĐTTT và các lực ngôn trung (illocutionary forces) diễn ra ra sao trong giao tiếp? -> H4: ĐTTT tham gia trực tiếp vào việc điều chỉnh hiệu lực tại lời của 5 lớp hành vi ngôn ngữ lớn.

Về quy mô và phạm vi nghiên cứu (scope), luận án được hoàn thành với dung lượng 214 trang (200 trang chính văn), khảo sát toàn diện hệ thống cứ liệu tiếng Việt hiện đại từ Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, 1997), tác phẩm văn học kinh điển, báo chí hiện đại và các cuộc hội thoại giao tiếp tự nhiên đời thường, mang lại giá trị thực tiễn và lý luận chuẩn mực.

graph TD
    A["Ngữ đoạn Vị từ Tiếng Việt"] --> B["Bình diện Kết học (Syntactics)"]
    A --> C["Bình diện Nghĩa học (Semantics)"]
    A --> D["Bình diện Dụng học (Pragmatics)"]
    
    B --> B1["Trung tâm Cú pháp (Head)"]
    B --> B2["Cấu trúc Bổ ngữ Đồng chủ thể"]
    B --> B3["Khả năng kết hợp Tiền phó từ"]
    
    C --> C1["Tình thái Nhận thức (Epistemic)"]
    C --> C2["Tình thái Đạo nghĩa (Deontic)"]
    C1 --> C1a["Thực hữu / Phản thực hữu / Không thực hữu"]
    C2 --> C2a["Bắt buộc / Cấm đoán / Cho phép / Miễn trừ"]
    
    D --> D1["5 Lớp Hành vi Tại lời (Searle)"]
    D --> D2["Lực ngôn trung & Hàm ý tình thái"]

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về tình thái và động từ tình thái trong lịch sử ngôn ngữ học đã trải qua nhiều trường phái với những tranh biện lý thuyết sâu sắc. Trong ngôn ngữ học truyền thống và logic học, tình thái khởi đầu từ việc phân loại phán đoán của Aristotle thành ba phạm trù: hiện thực, tất yếu và khả năng. Charles Bally sau đó đã tạo nên bước ngoặt kinh điển khi phân tách cấu trúc ngữ nghĩa phát ngôn thành hai thành phần nhị phân: dictum (nội dung sự tình miêu tả khách quan) và modus (thành phần tình thái phản ánh thái độ, cảm xúc, ý chí và sự đánh giá chủ quan của người nói). C.J. Fillmore (1968) đã chuẩn hóa mô hình này trong Ngữ pháp Cách với công thức đại số $S = M + P$ (Sentence = Modality + Proposition), trong đó mệnh đề $P$ là quan hệ phi thời giữa các vị từ và danh từ, còn $M$ bao quát các nhân tố thì, thể, thức, phủ định. Đến giai đoạn ngữ pháp chức năng phát triển mạnh mẽ, T. Givón (1990), F.R. Palmer (1986, Mood and Modality) và J. Lyons (1977, Semantics) đã đưa lý thuyết tình thái tiếp cận sâu vào bình diện ngữ dụng và loại hình học.

Tại Việt Nam, tiến trình nghiên cứu ĐTTT ghi nhận hai dòng quan điểm đối lập rõ rệt:

• Quan điểm ngữ pháp cấu trúc/hình thức: Các học giả như Trần Trọng Kim, Bùi Đức Tịnh, và đặc biệt là Nguyễn Kim Thản (1977) trong Động từ trong tiếng Việt xếp ĐTTT vào nhóm động từ không độc lập, đóng vai trò yếu tố phụ hạn định nghĩa cho vị từ chính. Thống kê của Nguyễn Kim Thản trên 300 trang văn bản chỉ ra vị ngữ là động từ chiếm tới 88% (so với 4% tính từ và 8% danh từ), nhưng ông chỉ xem các từ như cần, nên, phải, muốn, toan, định là thành tố phụ đi kèm.
• Quan điểm ngữ pháp chức năng: Khởi đầu từ Nguyễn Tài Cẩn (1975) và Đinh Văn Đức (1986), ĐTTT được thừa nhận là thành tố chính của ngữ đoạn. Đỉnh cao là công trình của Cao Xuân Hạo (1991, Tiếng Việt - Sơ thảo ngữ pháp chức năng), người mở rộng danh mục lên hơn 120 vị từ tình thái (VTTT), nhưng đồng thời gộp cả các phó từ chỉ thời, thể, phủ định như đã, đang, sẽ, không, chưa, bèn, cứ, vẫn vào phạm trù VTTT.

classDiagram
    class ModalityFramework {
        +Charles Bally: Dictum vs Modus
        +C.J. Fillmore: S = M + P
        +F.R. Palmer: Mood and Modality
        +Talmy Givon: Modality Verb Definition
    }
    class VietnameseStudies {
        +Nguyen Kim Than: Phu to han dinh
        +Cao Xuan Hao: >120 VTTT gom ca Hu tu
        +Diep Quang Ban: DTTT khong doc lap
        +Bui Trong Ngoan: DTTT Thuc tu & Phan tang Scopal
    }
    ModalityFramework <|-- VietnameseStudies: Tiep thu va Ban dia hoa

Luận án của Bùi Trọng Ngoãn đã định vị rõ nét vị trí học thuật bằng việc chỉ ra các bất cập mang tính phương pháp luận của cả hai khuynh hướng trên. Đối với quan điểm của Cao Xuân Hạo, tác giả luận án phản biện xuất sắc rằng: nếu coi các tác tử thời-thể-phủ định (đã, đang, sẽ, không, chưa) là ĐTTT thì không thể giải thích được hiện tượng trật tự kết hợp bất đối xứng và khả năng tình thái hóa hai bậc. Thực tế cấu trúc cú pháp tiếng Việt chứng minh các ĐTTT thực thụ có thể tiếp nhận tiền tác tử thời thể (sẽ cần đi [+], đang muốn nói [+]), trong khi chiều ngược lại hoàn toàn phi ngữ pháp (cần sẽ đi [-], muốn đang nói [-]). So với hai công trình quốc tế kinh điển là nghiên cứu về các thuộc tính N.I.C.E của trợ động từ tình thái tiếng Anh của Huddleston (1976) / Palmer (1986) và lý thuyết về động từ bán tình thái (semimodals) của R.M.W. Dixon (1991, A new approach to English grammar, on semantic principles), công trình này đã giải quyết thành công tính đặc thù của ngôn ngữ đơn lập phi biến hình, thiết lập ranh giới tường minh giữa thực từ tình thái và hư từ tình thái.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp lý thuyết nền tảng cho hệ thống ngữ pháp tiếng Việt:

1. Bản địa hóa và hoàn thiện định nghĩa cú pháp - ngữ nghĩa của T. Givón: Luận án tiếp thu luận điểm của Givón (1990): "Đó là ĐT chính biểu thị sự bắt đầu, sự kết thúc, sự kéo dài liên tục, sự thành công, thất bại, sự cố gắng, ý định, sự bắt buộc hoặc là khả năng đối với sự tình được miêu tả ở bổ ngữ. Chủ thể của ĐTTT bắt buộc cũng phải là chủ thể của mệnh đề phụ". Tác giả chứng minh định nghĩa này là chìa khóa then chốt để tách ĐTTT khỏi các cấu trúc đa vị từ phức tạp khác.
2. Xác lập ranh giới phân biệt giữa ĐTTT chuyên biệt và ĐTTT kiêm chức: Luận án chỉ rõ có những ĐTTT chỉ hành chức duy nhất ở cương vị tình thái (toan, sực, mót, nỡ, hòng, cố tình), song hành cùng các ĐTTT kiêm chức vốn là động từ thường có khả năng nhận danh ngữ làm bổ ngữ (bắt đầu, kết thúc, tập, học).
3. Giải mã hiện tượng chuỗi ĐTTT và cơ chế động từ bán tình thái (Semimodals): Kế thừa và phát triển lý thuyết của R.M.W. Dixon (1991), luận án xác lập rằng trong một chuỗi đa động từ (quyết định phải giả vờ làm mặt giận), động từ đứng đầu chuỗi (quyết định) đóng vai trò ĐTTT chi phối toàn bộ tầm tác động (scope), trong khi các vị từ trung gian (phải, giả vờ) chuyển dịch chức năng lâm thời thành các động từ bán tình thái.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa tầng giữa Khung sự tình (State of Affairs) của Simon Dik (1989), Lý thuyết Tình thái của F.R. Palmer (1986) và Lý thuyết Hành vi ngôn ngữ của J. Searle (1969):

$$\text{Phát ngôn} = \text{Lực ngôn trung (Illocutionary Force)} \Big( \text{Tình thái (Modus)} \big[ \text{Sự tình (Dictum/Proposition)} \big] \Big)$$

flowchart LR
    subgraph HeThongDTTT ["HỆ THỐNG ĐỘNG TỪ TÌNH THÁI TIẾNG VIỆT"]
        direction TB
        A1["TÌNH THÁI NHẬN THỨC (Epistemic)"] --> B1["Thực hữu (Factive)"]
        A1 --> B2["Phản thực hữu (Contrafactive)"]
        A1 --> B3["Không thực hữu (Non-factive)"]
        
        A2["TÌNH THÁI ĐẠO NGHĨA (Deontic)"] --> C1["Bắt buộc (Obligative)"]
        A2 --> C2["Cấm đoán (Prohibitive)"]
        A2 --> C3["Được phép (Permissive)"]
        A2 --> C4["Miễn trừ (Exemptive)"]
    end

Các chiều kích phân loại cụ thể bao gồm:

• Tình thái nhận thức (Epistemic modality):
  • Tiểu lớp Thực hữu (Factive): 12 nhóm nhánh chi tiết phản ánh sự tình hiện thực khách quan (Bắt đầu: chớm, bắt đầu; Chấm dứt: thôi, ngưng, ngừng, dứt, tạnh; Tiếp diễn: tiếp tục, mải; Bất ngờ: bật, phát, vụt, sực; Biến hóa: đâm ra, hóa ra, trở nên; Tâm sinh lý: buồn, mót, mắc, thèm; Cố ý: cố tình, giả vờ; Nỗ lực: rán, cố gắng, gượng, nín, nhịn; Tiếp nhận: bị, được, phải, chịu; Giảm nhẹ: khỏi, đỡ, nguôi, kiêng; Năng lực: biết, quen).
  • Tiểu lớp Phản thực hữu (Contrafactive): Biểu thị sự tình phi hiện thực (toan, suýt, chực, hòng).
  • Tiểu lớp Không thực hữu (Non-factive): Biểu thị sự tình tiềm năng trong thế giới khả năng (muốn, mong, ngại, định, tính, sẵn sàng, thử, thà).
• Tình thái đạo nghĩa (Deontic modality):
  • Bắt buộc: phải, cần, nên, trót, lỡ, nhỡ.
  • Cấm đoán: dám, nỡ, đành, đang tâm, không được.
  • Được phép: có thể, được.
  • Miễn trừ: khoan, không thể.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành theo lập trường nhận thức luận diễn giải kết hợp cấu trúc - chức năng (interpretivist functionalism), áp dụng phương pháp quy nạp (inductive approach) đi từ việc khảo sát ngữ liệu thực chứng sâu rộng đến khái quát hóa các mô hình ngữ pháp - ngữ nghĩa trừu tượng. Thiết kế nghiên cứu tích hợp phương pháp phân tích thành phần nghĩa (componential analysis), phân tích ngữ trị (valency analysis) và phân tích cấu trúc cú cảnh (distributional analysis).

graph TD
    D1["Ngữ liệu thực nghiệm (Corpus)"] --> E["Bộ công cụ kiểm chứng"]
    E --> E1["Thủ pháp Trắc nghiệm Jakhontov"]
    E --> E2["Thủ pháp Cải biến cấu trúc (Transformation)"]
    E --> E3["Thủ pháp Chêm xen & Tỉnh lược"]
    E --> E4["Thử nghiệm Phân tích Ngữ trị"]
    E1 & E2 & E3 & E4 --> F["Mô hình Hóa Cú pháp - Ngữ nghĩa - Dụng học"]

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng kỹ thuật tam giác giác hóa ngữ liệu (data triangulation) nhằm đảm bảo tính giá trị (construct validity) và độ tin cậy tuyệt đối:

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp 4 kênh ngữ liệu gồm Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 1997), các tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán và văn học đương đại Việt Nam, các bản dịch văn học quốc tế chuẩn mực, cùng khối ngữ liệu ngôn ngữ hội thoại tự nhiên ghi chép trực tiếp.
• Hệ thống thủ pháp kiểm chứng cú pháp nghiêm ngặt:
  • Trắc nghiệm Jakhontov (1971): Nhằm xác lập cương vị trung tâm của ĐTTT. Thành tố phụ của ngữ đoạn có thể thay thế bằng đại từ nghi vấn (làm gì) trong khi thành tố trung tâm thì không thể. Ví dụ: đang không muốn ăn $\rightarrow$ đang không muốn làm gì? (chứng minh muốn là trung tâm trực tiếp của ngữ đoạn vị từ).
  • Thủ pháp cải biến cấu trúc (Transformation test): Phân biệt ĐTTT với các cụm động từ song tồn bằng cách chêm xen hư từ liên kết hoặc lặp chủ ngữ. Nguyễn Kim Thản từng đề xuất: Tôi đi ăn $\rightarrow$ Tôi đi mà ăn [+], Tôi đi tôi ăn [+]; trong khi Tôi muốn ăn $\rightarrow$ Tôi muốn mà ăn [-], Tôi muốn tôi ăn [-].
  • Thủ pháp kiểm tra tương thích tác tử: Khảo sát khả năng tiếp nhận chuỗi tiền phó từ và hậu bổ ngữ để đo lường độ dung hợp ngữ nghĩa.

flowchart TD
    subgraph ThuPhapKiemChung ["CƠ CHẾ PHÂN LẬP CÚ PHÁP ĐTTT"]
        T1["Ngữ đoạn Đa Vị từ"] --> T2{"Trắc nghiệm Jakhontov"}
        T2 -- "Thay thế 'làm gì' ở vị từ sau" --> T3["Xác nhận Vị từ trước là Head"]
        
        T1 --> T4{"Thủ pháp Chêm xen 'là/rằng'"}
        T4 -- "Chấp nhận chêm xen" --> T5["ĐT Thái độ mệnh đề (nghĩ, tin)"]
        T4 -- "Bác bỏ chêm xen" --> T6["ĐTTT Thực thụ (muốn, toan)"]
        
        T1 --> T7{"Thủ pháp Đồng chủ thể (Givón)"}
        T7 -- "Cùng chung Subj" --> T8["ĐTTT"]
        T7 -- "Khác Subj / Tỉnh lược" --> T9["ĐT Cầu khiến / Gây khiến"]
    end

Data và phân tích

Khảo sát phân bố hình thức cho thấy cấu trúc bất biến của ngữ đoạn ĐTTT là:

$$\text{Ngữ đoạn Vị từ} = \text{Thành tố phụ trước (Tiền phó từ)} + \text{ĐTTT (Trung tâm)} + \text{Thành tố phụ sau (Bổ ngữ Vị từ)}$$

Luận án phân tích chi tiết ma trận tương thích giữa các tiểu lớp ĐTTT và 6 nhóm tiền phó từ:

1. Nhóm tiếp diễn/tương tự: đều, cũng, vẫn, cứ, lại.
2. Nhóm thời gian: đã, sẽ, đang, từng, mới, vừa.
3. Nhóm tần số: thường, hay, năng, ít, hiếm.
4. Nhóm mức độ: rất, hơi, khí, quá.
5. Nhóm mệnh lệnh/sai khiến: hãy, đừng, chớ.
6. Nhóm phủ định: không, chưa, chẳng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện đột phá có giá trị thực nghiệm sâu sắc:

1. Xác lập vị thế trung tâm ngữ pháp tuyệt đối của ĐTTT: Bác bỏ triệt để quan điểm xem ĐTTT là hư từ phụ thuộc. Dựa trên trắc nghiệm Jakhontov và luận điểm của Nguyễn Tài Cẩn ("thành tố quan trọng nhất về mặt ý nghĩa từ vựng không nhất thiết phải là thành tố trung tâm về mặt ngữ pháp"), công trình chứng minh ĐTTT nắm quyền chi phối cú pháp toàn bộ ngữ đoạn.
2. Quy luật bất đối xứng trong trật tự kết hợp tiền phó từ: Phát hiện rằng các ĐTTT mang nét nghĩa $[+\text{động}, -\text{chủ ý}]$ như chớm không thể kết hợp với nhóm phó từ mệnh lệnh (hãy, đừng, chớ), trong khi ĐTTT $[+\text{động}, +\text{chủ ý}]$ như bắt đầu lại tương thích hoàn toàn (Hãy bắt đầu thở mạnh [+] vs Hãy chớm lạnh [-]).
3. Bản chất của các ĐTTT biểu thị tính hữu kết và điểm tính: Các vị từ chỉ sự chấm dứt như hả, tạnh vốn là các vị từ điểm tính (punctual) nên từ chối kết hợp với phó từ tiếp diễn (vẫn, cứ), nhưng khi chuyển hóa sang tình thái giảm nhẹ tâm lý (hả giận) lại có thể tiếp nhận phó từ mức độ (rất hả giận, hơi hả giận).
4. Cơ chế phân định ĐTTT với động từ thái độ mệnh đề và động từ gây khiến: Luận án phát hiện tiêu chí phân biệt tuyệt đối: sau động từ thái độ mệnh đề (nghĩ, tưởng, cảm thấy) có thể chêm xen liên từ là, rằng, rằng là, trong khi ĐTTT và bổ ngữ đồng chủ thể triệt tiêu hoàn toàn khả năng này (nghĩ là ăn được [+] vs muốn là ăn [-]).
5. Sự chi phối của ĐTTT đối với sự đề bạt chủ ngữ (Subject Promotion): Vị từ tình thái quy định chặt chẽ vai nghĩa và tính chất của chủ ngữ trong câu, đóng vai trò bản lề trong việc chuyển đổi phát ngôn từ cấp độ miêu tả sự tình sang cấp độ tương tác hành vi ngôn ngữ.

classDiagram
    class SpeechActsSearle {
        +TaiHien_Assertives: xac tin muc do chan thuc
        +DieuKhien_Directives: tao lap nghia vu tuong lai
        +BieuCam_Expressives: the hien cam xuc thai do
        +CamKet_Commissives: rang buoc chu the hanh dong
        +TuyenBo_Declarations: thiet lap hien thuc moi
    }
    class ModalInteraction {
        +DTTT Nhan thuc: Chi phoi Assertives
        +DTTT Dao nghia: Chi phoi Directives & Commissives
    }
    SpeechActsSearle <--> ModalInteraction: Tuong tac Lực ngôn trung

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đặt nền móng vững chắc cho lý thuyết ngữ pháp - ngữ nghĩa tiếng Việt, hòa nhập nghiên cứu bản ngữ với các trào lưu ngôn ngữ học chức năng thế giới.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ thao tác phân tích cấu trúc đoản ngữ đa vị từ chuẩn xác cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ đơn lập.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Cung cấp luận cứ khoa học chuẩn mực cho việc biên soạn từ điển ngữ pháp tiếng Việt, sách giáo khoa Ngữ văn trung học phổ thông và giáo trình đại học.
• Về giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VSL): Giúp người nước ngoài nắm bắt chính xác quy tắc kết hợp ngữ nghĩa và ngữ dụng tinh tế của hệ thống ĐTTT tiếng Việt, tránh các lỗi diễn đạt phi ngữ pháp.

Limitations và Future Research

Nhìn nhận một cách khách quan và nghiêm cẩn theo chuẩn mực học thuật, luận án tồn tại một số giới hạn nhất định:

1. Phạm vi khảo sát loại trừ bổ ngữ không đồng chủ thể: Do bám sát tiêu chí đồng chủ thể của T. Givón, luận án tạm thời chưa khảo sát các cấu trúc mà vị từ làm bổ ngữ không cùng chủ thể với vị ngữ trung tâm (ví dụ: bị cảnh sát phạt tiền, được tập thể tuyên dương).
2. Giới hạn về phương pháp xử lý ngữ liệu: Nghiên cứu được thực hiện tại thời điểm năm 2004, ngữ liệu chủ yếu được thu thập và phân tích thủ công, chưa có điều kiện ứng dụng các công cụ ngôn ngữ học ngữ liệu tính toán (Corpus Linguistics) quy mô hàng triệu từ.
3. Chưa lượng hóa mức độ phái sinh ngữ nghĩa: Hiện tượng dịch chuyển ngữ nghĩa từ tình thái nhận thức sang tình thái đạo nghĩa của các từ đa nghĩa như phải, được, dám, nỡ chưa được mô hình hóa bằng lý thuyết ngữ pháp hóa (grammaticalization) hiện đại.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối đầy hứa hẹn bao gồm:

• Mở rộng khảo sát toàn diện lớp vị từ tình thái bị động ngoại tại trên ngữ liệu corpus lớn.
• Ứng dụng lý thuyết Ngôn ngữ học Tri nhận (Cognitive Linguistics) và Không gian Tinh thần (Mental Spaces của Fauconnier) để giải mã hiện tượng mơ hồ tình thái.
• Xây dựng mô hình tính toán ngữ nghĩa cho ĐTTT phục vụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) tiếng Việt.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án đã tạo nên những tác động học thuật sâu sắc và lâu dài:

• Tác động học thuật: Trở thành một trong những tài liệu tham khảo nền tảng được trích dẫn rộng rãi trong các công trình nghiên cứu sau đại học về cú pháp học, ngữ nghĩa học và dụng học tiếng Việt.
• Đổi mới giáo dục đại học: Cung cấp khung lý thuyết trực tiếp để xây dựng các chuyên đề chuyên sâu cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học tại các trường đại học lớn.
• Đóng góp cho công nghệ ngôn ngữ: Hệ thống hóa các quy tắc cú pháp - ngữ nghĩa của ĐTTT tiếng Việt, hỗ trợ đắc lực cho các hệ thống dịch máy (Machine Translation), nhận diện thực thể và gán nhãn vai nghĩa ngữ nghĩa (Semantic Role Labeling).
• Giá trị xã hội và giao lưu quốc tế: Đóng vai trò cầu nối đối chiếu ngôn ngữ học loại hình giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ biến hình Ấn - Âu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận phương pháp luận phân tích cú pháp - ngữ nghĩa nghiêm ngặt và hệ thống tài liệu tham khảo giá trị.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu Việt ngữ học: Sử dụng khung phân loại và các phân tích ngữ dụng làm học liệu chuẩn mực trong giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
• Kỹ sư xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP / AI Researchers): Khai thác bộ quy tắc cú pháp và ma trận kết hợp để xây dựng mô hình phân tích ngữ pháp tiếng Việt tự động.
• Chuyên gia biên dịch và giảng viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Nắm vững cơ chế vận hành ngữ dụng để truyền tải chính xác sắc thái biểu cảm và lực ngôn trung trong giao tiếp đa văn hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án giải quyết thành công mâu thuẫn lý thuyết kéo dài nhiều thập kỷ giữa trường phái cấu trúc (Nguyễn Kim Thản) và trường phái chức năng mở rộng (Cao Xuân Hạo) tại Việt Nam. Luận án kế thừa xuất sắc định nghĩa ngữ nghĩa của T. Givón (1990) để xác lập ĐTTT là thực từ đóng vai trò trung tâm cú pháp, đồng thời bác bỏ việc đồng nhất hóa hư từ thời-thể-phủ định với ĐTTT thông qua việc chứng minh quy luật tình thái hóa hai bậc bất đối xứng.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây vốn thuần túy dựa vào trực cảm bản ngữ hoặc phân loại từ loại tĩnh tại, luận án đã tích hợp thành công trắc nghiệm Jakhontov (1971) với hệ thống thủ pháp cải biến ngữ nghĩa - cú pháp đa bình diện (kết học - nghĩa học - dụng học), tạo ra một quy trình kiểm chứng thực nghiệm chặt chẽ có khả năng tái lập và kiểm chứng độc lập.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa lý luận sâu sắc nhất?

Phát hiện về sự chi phối của bản chất sự tình (tính hữu kết, điểm tính, chủ ý) đối với khả năng kết hợp tiền phó từ. Điển hình là trường hợp ĐTTT chớm ($[+\text{động}, -\text{chủ ý}]$) và bắt đầu ($[+\text{động}, \pm\text{chủ ý}]$), chứng minh rằng các quy tắc kết hợp cú pháp bề mặt của tiếng Việt hoàn toàn bị chế định bởi các đặc trưng ngữ nghĩa chiều sâu.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập kiểm chứng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp quy trình 4 bước kiểm chứng phân lập ĐTTT mạch lạc:

1. Thử nghiệm đồng chủ thể bắt buộc giữa vị từ chính và vị ngữ bổ ngữ theo Givón.
2. Trắc nghiệm Jakhontov để kiểm tra vị thế Head của đoản ngữ.
3. Thử nghiệm chêm xen liên từ là/rằng để loại trừ động từ thái độ mệnh đề.
4. Thử nghiệm kết hợp hai bậc với tiền phó từ thời-thể để loại trừ tác tử ngữ pháp.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu dài hạn trong tương lai?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới việc xây dựng một đại từ điển ngữ pháp - ngữ nghĩa cho toàn bộ hệ thống vị từ tiếng Việt dựa trên ngữ liệu số hóa (Corpus-based Dictionary), đồng thời tích hợp khung lý thuyết Không gian Tinh thần để giải quyết bài toán giao thoa ngữ nghĩa - ngữ dụng trong trí tuệ nhân tạo.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Khảo sát các động từ tình thái trong tiếng Việt" của tác giả Bùi Trọng Ngoãn là một công trình khoa học mẫu mực, toàn diện và có giá trị học thuật bền vững. Công trình đã xác lập 5 cống hiến cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phân lập hoàn chỉnh tiểu lớp động từ tình thái tiếng Việt trên cơ sở kết hợp hài hòa lý thuyết loại hình học hiện đại và đặc thù bản ngữ.
2. Chứng minh vững chắc vị thế trung tâm cú pháp của ĐTTT trong ngữ đoạn vị từ thông qua các thao tác thực nghiệm nghiêm ngặt.
3. Xây dựng bản đồ phân loại ngữ nghĩa chi tiết gồm 2 lớp lớn (Nhận thức và Đạo nghĩa) với 7 tiểu lớp và 16 nhóm nhánh chuyên sâu.
4. Làm sáng tỏ cơ chế vận hành của động từ bán tình thái và chuỗi ĐTTT trong cấu trúc phát ngôn tiếng Việt.
5. Giải mã thành công mối tương tác qua lại giữa nội dung tình thái của vị từ và lực ngôn trung của 5 lớp hành vi tại lời trong giao tiếp.

Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa chiều sâu lý luận quốc tế và sự am tường cứ liệu thực tế, công trình đã nâng tầm nghiên cứu ngữ pháp - ngữ nghĩa học tiếng Việt, để lại dấu ấn học thuật sâu sắc và mở ra những hướng tiếp cận mới mẻ cho các thế hệ nghiên cứu ngôn ngữ tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. KHÁI NIỆM TÌNH THÁI: Khái niệm tình thái (modality, modalité) thường được các nhà ngôn ngữ học dùng để chỉ những mối quan hệ của nội dung thông tin miêu tả trong phát ngôn với hiện thực cũng như những quan điểm, thái độ, đánh giá của người nói đối với nội dung miêu tả trong câu nói, với người nghe và với hoàn cảnh giao tiếp. Như thế, nói một cách sơ lược nhất, phạm trù tình thái bao gồm hai bình diện là mối quan hệ của người nói với nội dung phát ngôn và nội dung phát ngôn với thực tế. Tình thái trong quan niệm của lôgich học truyền thống: Trong lôgich học, khái niệm tính tình thái gắn với sự phân loại các phán đoán, các mệnh đề lôgich dựa trên những đặc trưng cơ bản giữa hai thành phần chủ từ và vị từ, xét ở khía cạnh mức độ phù hợp của phán đoán trong thực tế.

Các phán đoán được chia thành ba nhóm lớn là khả năng, tất yếu và hiện thực. Phán đoán khả năng phản ánh xác suất có mặt hay vắng mặt của một đặc trưng nào đó ở đối tượng. Phán đoán tất yếu phản ánh những nội dung nhận thức mà đặc trưng nêu ở vị từ có ở đối tượng trong mọi điều kiện, mọi thế giới khả năng. Phán đoán hiện thực xác nhận sự có mặt hay vắng mặt của đặc trưng nào đó ở đối tượng.

Như vậy khái niệm tình thái (hay modus) của lôgich có thể được xem là tình thái khách quan chỉ nhằm vào một số kiểu quan hệ chung nhất của phán đoán với hiện thực, xem đó như một đặc trưng nội tại của bản thân cấu trúc chủ - vị từ lôgich, hoàn toàn trừu tượng hoá khỏi những nhân tố giao tiếp TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Khái niệm tình thái trong ngôn ngữ học: Trong những năm gần đây, khi ngữ pháp chức năng và dụng học trở thành mối quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ học cũng là khi tính tình thái của ngôn ngữ tự nhiên trở thành một đối tượng nghiên cứu hấp dẫn, vừa giúp họ lí giải tường minh hơn những vấn đề tưởng chừng đã ổn định của ngữ pháp - ngữ nghĩa truyền thống vừa mở ra được những hướng nghiên cứu có triển vọng. Họ nhận thức được rằng không có một nội dung nhận thức và giao tiếp nào lại có thể tách khỏi những nhân tố như mục đích, nhu cầu, thái độ, đánh giá. của người nói đối với điều được nói ra xét trong quan hệ với hiện thực, với đối tượng giao tiếp và các nhân tố khác của ngữ cảnh giao tiếp.

Sự phong phú và đa dạng của các nhân tố tình thái cũng là một nhân tố rất quan trọng để phân biệt ngôn ngữ tự nhiên ở con người với hệ thống tín hiệu của động vật. Sự quan tâm của giới nghiên cứu tới tính tình thái của ngôn ngữ tự nhiên cũng dẫn đến một hệ quả là đối tượng này được xem xét một cách đa diện và sự thừa nhận tính tình thái của ngôn ngữ tự nhiên vẫn còn là một vấn đề cực kì phức tạp: "Hai chữ tình thái vẫn thường đi đôi với nhiều định kiến sai lạc” [23, tr.66], “Không có phạm trù nào mà bản chất ngôn ngữ học và các thành tố ý nghĩa bộ phận lại gây ra nhiều ý kiến khác biệt và đối lập nhau như phạm trù tình thái" [V. Panfilov, dẫn theo 38, tr. Tuy nhiên, mọi người đều thừa nhận rằng tính tình thái của phát ngôn thuộc bình diện ngữ pháp - ngữ nghĩa.

Tình thái là một bộ phận nghĩa tất yếu của mọi phát ngôn. Không thể có một câu nói không mang một tình thái nhất định. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 9 Một cách chung nhất, đưa ra một phát ngôn có nghĩa là thông tin về một sự tình (sự thể). Trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn có hai thành phần cơ bản tương ứng với cách gọi của Bally là modus và dictum.

Trong đó dictum là bộ phận biểu hiện một nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó. Do đó, dictum gắn với chức năng thông tin, chức năng miêu tả của ngôn ngữ. Modus là bộ phận tình thái, thuộc bình diện tâm lí, thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói đối với điều được nói ra, xét trong mối quan hệ với thực tế, với người đối thoại và với hoàn cảnh giao tiếp. Bộ phận nghĩa tình thái tham gia vào quá trình thực tại hoá, biến nội dung sự tình còn ở dạng tiềm năng thành phát ngôn hiện thực.

Nó cho biết, chẳng hạn, sự tình nêu ra trong phát ngôn là khả năng hay hiện thực, khẳng định hay phủ định, mức độ cam kết của người nói đối với độ tin cậy của thông tin đến đâu, đánh giá, tình cảm, mong muốn, ý đồ của người nói khi phát ngôn là thế nào. Ví dụ, một sự tình là “lúc này tám giờ sáng”, người ta có thể thể hiện những nội dung tình thái khác nhau: (1) Lúc này là tám giờ sáng. (2) Mới có tám giờ sáng thôi. (3) Chỉ mới tám giờ sáng.

(4) Đã tám giờ sáng rồi à? (5) Có phải bây giờ là tám giờ sáng không? (6) Không phải tám giờ sáng đâu. (7) Có lẽ tám giờ sáng rồi. Trong phát ngôn (1), người nói thể hiện thông báo của anh ta như một sự xác nhận, xác tín đối với người đối thoại về một sự tình coi là hiện thực. Trong phát ngôn (2), người nói vừa thông báo lúc này là tám giờ sáng vừa cho (LUAN.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 10 rằng thời điểm này là còn sớm so với thời điểm anh ta dự tính và thời điểm dự tính ấy được anh ta coi là điểm mốc.

Trong phát ngôn (3), người nói vừa thông báo về thời điểm hiện thực vừa cho rằng thời điểm này sớm hơn thời điểm mà anh ta nghĩ tới. Tương tự, ta thấy trong phát ngôn (4) vừa có thông tin miêu tả vừa có sự ngạc nhiên của người nói trước hiện thực. Trong phát ngôn (5), người nói vừa đưa ra một giả định về hiện thực vừa yêu cầu người nghe xác nhận về giả định đó. Sự đối lập giữa hai thành phần cơ bản trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn là một trong những đối lập cơ bản làm nên cơ sở cho lí thuyết tình thái.

Đồng thời, xuất phát từ sự nhấn mạnh vào khía cạnh này hay khía cạnh khác mà các nhà ngôn ngữ học đã sử dụng những cách gọi, những thuật ngữ khác nhau như: modus/dictum, tình thái/ngôn liệu, tình thái/mệnh đề, tình thái/cơ sở mệnh đề, tình thái/propo. Sự khác biệt của cách dùng những thuật ngữ này đã bộc lộ rõ rệt những nét khác nhau trong quan niệm của các nhà ngôn ngữ học khi nghiên cứu về tình thái của ngôn ngữ tự nhiên. Nếu theo Fillmore [121, tr.23] thì cấu trúc nghĩa của một câu bao gồm hai thành phần chính: thành phần mệnh đề là tâp hợp những quan hệ có tính phi thời (tenseless) giữa các động từ và các danh từ, phân biệt với thành phần còn lại là tình thái, gồm các loại ý nghĩa liên quan đến toàn bộ câu (the sentence - as - a - whole) như phủ định, thì, thức và thể. Quan niệm này được thể hiện trong công thức: S = M + P (trong đó S là nghĩa của câu, M là thành phần tình thái và P là thành phần mệnh đề).

Trong một chừng mực nhất định, có thể nói cách dùng cặp thuật ngữ của Ch. Bally: tình thái/nội dung mệnh đề được nhiều người chấp nhận hơn cả. Theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, hiểu theo nghĩa rộng nhất, khái niệm tình thái trong ngôn ngữ học sẽ bao gồm những ý nghĩa sau: (LUAN.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 11 (1) Các ý nghĩa thể hiện mục đích phát ngôn của người nói hay theo lí thuyết hành vi ngôn ngữ là kiểu mục đích tại lời mà người nói thực hiện (hỏi, đề nghị, cho phép, ra lệnh, bác bỏ, khuyên răn, mời mọc, cảm ơn. (2) Các ý nghĩa thể hiện sự đánh giá, thái độ, lập trường hay cảm xúc của người nói đối với nội dung được thông báo: người nói đánh giá nội dung thông báo về mức độ quan trọng, về độ tin cậy, xem đó là điều tích cực (mong muốn, có lợi, tốt.) hay tiêu cực (không muốn, bất lợi, xấu.), bất ngờ - ngoài sự chờ đợi hay bình thường, về tính hiện thực hay tính khả năng.

(3) Các ý nghĩa thuộc sự đối lập giữa khẳng định và phủ định đối với sự tồn tại của sự tình. (5) Các ý nghĩa phản ánh các đặc trưng khác nhau của phát ngôn với ngữ cảnh theo quan điểm của người nói. Chẳng hạn đặc tính siêu ngôn ngữ, hỏi lại, sự đánh giá của người nói về mức độ hiểu biết của người nghe, thái độ tình cảm của người nói đối với người nghe, sự đánh giá của người nói đối với các quan điểm, các ý kiến khác nhau. Cách hiểu tình thái theo nghĩa rộng như vậy được Bybee diễn tả là “tất cả những gì mà người nói thực hiện cùng với toàn bộ nội dung mệnh đề” [Dẫn theo 38, tr.

Tức là phạm trù tình thái bao gồm tất cả những phương diện nội dung gắn với sự thực tại hoá câu, biến các nội dung mệnh đề ở dạng tiềm năng trở thành các phát ngôn trong giao tiếp. Phân biệt tình thái khách quan và tình thái chủ quan: Lôgich học trong khi quan tâm đến giá trị đúng/sai của mệnh đề đã đề (LUAN.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 12 cập đến tình thái khách quan. Trong lôgich học, người ta chia thành lôgich vị từ và lôgich tình thái. Nếu xét theo lôgich vị từ thì “Nó đọc sách” có hai khả năng là đúng hoặc sai (song trị), trong khi đó lôgich tình thái tìm đến những khả năng khác nhau của nó (đa trị).

So sánh các phát ngôn: - Có thể nó đọc sách. - Nó đang đọc sách. - Nó sẽ đọc sách. Những tác tử tình thái đã khiến cho phát ngôn mang những khả năng ý nghĩa khác nhau.

Tình thái khách quan có ba tham số: - hiện thực / phi hiện thực - tất yếu / không tất yếu - có thể / không thể Trong khi lôgich học chỉ quan tâm tình thái khách quan, trình bày sự việc như nó vốn có và loại trừ vai trò của người nói, thì trong ngôn ngữ học tình thái chủ quan lại được coi trọng đặc biệt. Đặc điểm quan trọng nhất để phân biệt tình thái chủ quan và tình thái khách quan là vai trò của người nói hay tính chủ quan của người nói về sự đánh giá, mức độ cam kết của người nói với điều được nói ra.