Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Trong Tiếng Việt

Khảo sát động từ tình thái trong tiếng Việt, luận án tiến sĩ lý luận ngôn ngữ 5 04 08, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngữ nghĩa và ngữ pháp.

• Tác giả: Bùi Trọng Ngọn
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Tiếng Việt Luận Án

Luận án tiến sĩ ngữ văn này tập trung vào nghiên cứu chuyên sâu về động từ tình thái tiếng Việt. Trong bối cảnh ngôn ngữ học ngày càng chú trọng chức năng giao tiếp, việc nghiên cứu tình thái trong tiếng Việt trở nên cấp thiết. Luận án này khám phá những khía cạnh ngữ nghĩa, ngữ pháp và dụng học của động từ tình thái, một mảng chưa được khai thác đầy đủ trong các nghiên cứu trước đây. Mục tiêu chính là xác định các động từ tình thái như một tiểu loại động từ riêng biệt, phân tích vai trò của chúng trong việc biểu thị các nội dung tình thái, và làm sáng tỏ cấu trúc của các đoản ngữ có động từ tình thái làm trung tâm.

1.1. Ý nghĩa của việc nghiên cứu Động Từ Tình Thái

Nghiên cứu động từ tình thái tiếng Việt có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về cách người Việt biểu đạt ý chí, khả năng, sự cho phép, và nhiều sắc thái khác trong giao tiếp. Việc này góp phần làm phong phú thêm kiến thức về ngữ pháp tiếng Việt và cung cấp cơ sở lý thuyết cho việc giảng dạy và học tập tiếng Việt. Theo luận án, động từ tình thái chiếm vị trí quan trọng trong việc biểu thị các đặc trưng khác nhau của tình thái trong ngôn ngữ. Việc nghiên cứu này giúp ta hiểu rõ hơn về sự khác biệt giữa tình thái khách quan và tình thái chủ quan.

1.2. Lịch Sử Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái ở Việt Nam

Trước đây, các nghiên cứu về động từ tình thái ở Việt Nam còn rất hạn chế. Các công trình chỉ đề cập đến chúng một cách sơ lược, hoặc xem chúng như một phần nhỏ trong các phạm trù ngữ pháp rộng hơn. Luận án này đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống về động từ tình thái tiếng Việt, khắc phục những hạn chế của các nghiên cứu trước đây. Luận án dẫn chứng rằng chỉ có một số bài báo sơ bộ khảo sát các động từ được, bị, phải và Nguyễn Kim Thản cũng chỉ mới phác qua vài trang về nhóm ĐTTT trong chuyên luận "Động từ trong tiếng Việt".

II. Xác Định Động Từ Tình Thái Tiếng Việt Cách Phân Loại

Luận án này tập trung vào việc xác định rõ ràng các động từ tình thái trong tiếng Việt và phân loại chúng dựa trên các tiêu chí ngữ nghĩa cụ thể. Khác với cách tiếp cận truyền thống dựa trên hình thái và cú pháp, luận án áp dụng phương pháp ngữ pháp - ngữ nghĩa, xem xét động từ tình thái như một tiểu loại động từ có những đặc trưng ngữ nghĩa riêng. Các tiêu chí như ý nghĩa khái quát, vai trò trong biểu thị tình thái khách quan/chủ quan, và khả năng kết hợp với các thành phần khác trong câu được sử dụng để phân loại.

2.1. Tiêu chí ngữ nghĩa để nhận diện Động Từ Tình Thái

Luận án đề xuất rằng động từ tình thái phải biểu thị sự khởi đầu, kết thúc, duy trì, thành công, thất bại, cố gắng, ý định, nghĩa vụ hoặc khả năng đối với trạng thái hay sự kiện được nêu ở bổ ngữ của nó. Chủ thể của động từ tình thái bắt buộc cũng phải là chủ thể của ngữ đoạn vị từ làm bổ ngữ. Tiêu chí này giúp phân biệt động từ tình thái với các loại động từ khác như động từ chỉ thái độ mệnh đề (tiếc, e, nghĩ) hoặc động từ khiến động (bắt, khiến, sai). Việc này góp phần làm rõ hơn về ngữ nghĩa động từ tình thái.

2.2. Phân loại Động Từ Tình Thái theo nội dung tình thái

Sau khi xác định được danh sách các động từ tình thái, luận án tiến hành phân loại chúng dựa trên nội dung tình thái mà chúng biểu thị. Các tiêu chí như tình thái khách quan (khả năng, tất yếu, hiện thực) và tình thái chủ quan (nhận thức, đạo nghĩa) được sử dụng để phân nhóm. Việc phân loại này giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của các phương tiện biểu thị tình thái trong tiếng Việt, đặc biệt về biểu thị tình thái bằng động từ.

2.3. Ví dụ cụ thể về Phân Loại Động Từ Tình Thái Tiếng Việt

Ví dụ, động từ “có thể” biểu thị tình thái khả năng (khách quan), trong khi động từ “phải” có thể biểu thị tình thái nghĩa vụ (chủ quan). Sự phân loại này không chỉ dựa trên ý nghĩa từ vựng mà còn xem xét ngữ cảnh sử dụng và các hàm ý đi kèm. Luận án phân tích các ví dụ động từ tình thái để làm rõ các tiêu chí phân loại. Việc này cung cấp một cái nhìn sâu sắc về phân loại động từ tình thái trong ngôn ngữ.

III. Cấu Trúc Ngữ Pháp Vai Trò Động Từ Tình Thái

Luận án đi sâu vào phân tích cấu trúc của các đoản ngữ có động từ tình thái làm trung tâm, tập trung vào vai trò của động từ tình thái trong việc chế định chủ ngữ và các thành phần khác của câu. Sự kết hợp giữa động từ tình thái và các bổ ngữ, cũng như sự tham gia của các tác tử tình thái khác (ví dụ, các hư từ về thời, thể), được xem xét kỹ lưỡng để hiểu rõ cách chúng tương tác với nhau và tạo nên nghĩa của câu.

3.1. Các bổ ngữ của Động Từ Tình Thái Phân Tích Ngữ Pháp

Động từ tình thái luôn đòi hỏi một động từ khác làm bổ ngữ đi kèm. Luận án phân tích các loại động từ có thể làm bổ ngữ cho động từ tình thái dựa trên các tiêu chí như [+/- chủ ý], [+/- động], [+/- có kết thúc], [+/- trải nghiệm]. Điều này giúp hiểu rõ hơn về sự lựa chọn và kết hợp giữa động từ tình thái và các thành phần khác trong câu, làm rõ về ngữ pháp tiếng Việt.

3.2. Vai trò của vị ngữ Động Từ Tình Thái trong cấu trúc câu

Luận án khảo sát sự chế định của vị ngữ động từ tình thái đối với việc đề bạt chủ ngữ. Mối quan hệ tương liên giữa câu có vị ngữ là động từ tình thái với các kiểu hành vi tại lời mà câu đó có thể thực hiện cũng được phân tích. Điều này cho thấy sự tác động qua lại giữa nội dung mệnh đề và khung tình thái của câu, một điểm quan trọng trong ngữ pháp chức năng.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Tiếng Việt

Luận án này không chỉ dừng lại ở việc phân tích lý thuyết mà còn hướng đến việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy và nghiên cứu tiếng Việt. Các phát hiện về động từ tình thái có thể được sử dụng để biên soạn giáo trình, tài liệu tham khảo, và xây dựng các chuyên đề giảng dạy cho sinh viên. Đồng thời, luận án cũng cung cấp những tri thức cần thiết cho người Việt Nam và người nước ngoài học tiếng Việt, giúp họ sử dụng động từ tình thái một cách hiệu quả.

4.1. Ý nghĩa lý luận của Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái

Luận án này là công trình đầu tiên đi sâu tìm hiểu một cách có hệ thống toàn bộ tiểu loại động từ tình thái tiếng Việt, đồng thời chỉ ra các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng của lớp từ này trong sự so sánh với các tiểu loại động từ khác của tiếng Việt. Về phương diện lý luận, luận án góp phần nghiên cứu bản chất và đặc trưng của lớp ĐTTT trên cả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn của Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái

Về phương diện thực tiễn, kết quả của luận án sẽ góp thêm những tư liệu xác đáng cho việc biên soạn một số giáo trình, tài liệu về ngôn ngữ Việt có liên quan đến phạm vi đề tài; phần nào có ích cho các công trình nghiên cứu đối chiếu lớp ĐTTT tiếng Việt với ĐTTT của các ngôn ngữ khác. Luận án có thể xây dựng thành một chuyên đề riêng để giảng dạy cho sinh viên khoa Ngữ văn.

4.3. Tóm tắt Phương Pháp Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái

Luận án sử dụng phương pháp quy nạp, bắt đầu từ việc quan sát các tư liệu ngôn ngữ thực tế, sau đó đề xuất và lý giải các vấn đề liên quan đến động từ tình thái. Các thủ pháp của ngữ pháp truyền thống và ngữ pháp chức năng được vận dụng linh hoạt để làm nổi rõ và phát hiện bản chất của đối tượng nghiên cứu. Định hướng của luận án là định hướng của ngữ pháp ngữ nghĩa, vì vậy khi nêu mô hình hay miêu tả các kết hợp hình thức, luận án luôn cố gắng truy tìm những nguyên nhân về ngữ nghĩa để giải thích chúng.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Động Từ Tình Thái Tiếng Việt

Luận án này đã đóng góp một cách đáng kể vào việc nghiên cứu động từ tình thái tiếng Việt, một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng khai thác. Bằng cách kết hợp các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại và phân tích ngữ nghĩa sâu sắc, luận án đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh quan trọng của động từ tình thái, từ định nghĩa, phân loại, cấu trúc ngữ pháp đến vai trò của chúng trong giao tiếp. Kết quả nghiên cứu này không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang lại những ứng dụng thiết thực cho việc giảng dạy và học tập tiếng Việt.

5.1. Tổng kết những đóng góp chính của luận án

Luận án đã xác định và phân loại các động từ tình thái tiếng Việt một cách rõ ràng và có hệ thống, cung cấp một khung lý thuyết vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo. Phân tích cấu trúc ngữ pháp và vai trò của động từ tình thái trong câu đã làm sáng tỏ cách chúng tương tác với các thành phần khác và tạo nên nghĩa của câu. Luận án cũng đã chỉ ra những ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu này trong việc giảng dạy và học tập tiếng Việt.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về Động Từ Tình Thái Tiếng Việt

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh động từ tình thái tiếng Việt với các ngôn ngữ khác, hoặc khám phá vai trò của chúng trong các thể loại văn bản khác nhau. Việc nghiên cứu sự thay đổi của động từ tình thái theo thời gian cũng là một hướng đi đầy hứa hẹn. Đồng thời, ứng dụng các kết quả nghiên cứu này vào lĩnh vực xử lý ngôn ngữ tự nhiên cũng là một khả năng tiềm năng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. KHÁI NIỆM TÌNH THÁI: Khái niệm tình thái (modality, modalité) thường được các nhà ngôn ngữ học dùng để chỉ những mối quan hệ của nội dung thông tin miêu tả trong phát ngôn với hiện thực cũng như những quan điểm, thái độ, đánh giá của người nói đối với nội dung miêu tả trong câu nói, với người nghe và với hoàn cảnh giao tiếp. Như thế, nói một cách sơ lược nhất, phạm trù tình thái bao gồm hai bình diện là mối quan hệ của người nói với nội dung phát ngôn và nội dung phát ngôn với thực tế. Tình thái trong quan niệm của lôgich học truyền thống: Trong lôgich học, khái niệm tính tình thái gắn với sự phân loại các phán đoán, các mệnh đề lôgich dựa trên những đặc trưng cơ bản giữa hai thành phần chủ từ và vị từ, xét ở khía cạnh mức độ phù hợp của phán đoán trong thực tế.

Các phán đoán được chia thành ba nhóm lớn là khả năng, tất yếu và hiện thực. Phán đoán khả năng phản ánh xác suất có mặt hay vắng mặt của một đặc trưng nào đó ở đối tượng. Phán đoán tất yếu phản ánh những nội dung nhận thức mà đặc trưng nêu ở vị từ có ở đối tượng trong mọi điều kiện, mọi thế giới khả năng. Phán đoán hiện thực xác nhận sự có mặt hay vắng mặt của đặc trưng nào đó ở đối tượng.

Như vậy khái niệm tình thái (hay modus) của lôgich có thể được xem là tình thái khách quan chỉ nhằm vào một số kiểu quan hệ chung nhất của phán đoán với hiện thực, xem đó như một đặc trưng nội tại của bản thân cấu trúc chủ - vị từ lôgich, hoàn toàn trừu tượng hoá khỏi những nhân tố giao tiếp TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Khái niệm tình thái trong ngôn ngữ học: Trong những năm gần đây, khi ngữ pháp chức năng và dụng học trở thành mối quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ học cũng là khi tính tình thái của ngôn ngữ tự nhiên trở thành một đối tượng nghiên cứu hấp dẫn, vừa giúp họ lí giải tường minh hơn những vấn đề tưởng chừng đã ổn định của ngữ pháp - ngữ nghĩa truyền thống vừa mở ra được những hướng nghiên cứu có triển vọng. Họ nhận thức được rằng không có một nội dung nhận thức và giao tiếp nào lại có thể tách khỏi những nhân tố như mục đích, nhu cầu, thái độ, đánh giá. của người nói đối với điều được nói ra xét trong quan hệ với hiện thực, với đối tượng giao tiếp và các nhân tố khác của ngữ cảnh giao tiếp.

Sự phong phú và đa dạng của các nhân tố tình thái cũng là một nhân tố rất quan trọng để phân biệt ngôn ngữ tự nhiên ở con người với hệ thống tín hiệu của động vật. Sự quan tâm của giới nghiên cứu tới tính tình thái của ngôn ngữ tự nhiên cũng dẫn đến một hệ quả là đối tượng này được xem xét một cách đa diện và sự thừa nhận tính tình thái của ngôn ngữ tự nhiên vẫn còn là một vấn đề cực kì phức tạp: "Hai chữ tình thái vẫn thường đi đôi với nhiều định kiến sai lạc” [23, tr.66], “Không có phạm trù nào mà bản chất ngôn ngữ học và các thành tố ý nghĩa bộ phận lại gây ra nhiều ý kiến khác biệt và đối lập nhau như phạm trù tình thái" [V. Panfilov, dẫn theo 38, tr. Tuy nhiên, mọi người đều thừa nhận rằng tính tình thái của phát ngôn thuộc bình diện ngữ pháp - ngữ nghĩa.

Tình thái là một bộ phận nghĩa tất yếu của mọi phát ngôn. Không thể có một câu nói không mang một tình thái nhất định. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 9 Một cách chung nhất, đưa ra một phát ngôn có nghĩa là thông tin về một sự tình (sự thể). Trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn có hai thành phần cơ bản tương ứng với cách gọi của Bally là modus và dictum.

Trong đó dictum là bộ phận biểu hiện một nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó. Do đó, dictum gắn với chức năng thông tin, chức năng miêu tả của ngôn ngữ. Modus là bộ phận tình thái, thuộc bình diện tâm lí, thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói đối với điều được nói ra, xét trong mối quan hệ với thực tế, với người đối thoại và với hoàn cảnh giao tiếp. Bộ phận nghĩa tình thái tham gia vào quá trình thực tại hoá, biến nội dung sự tình còn ở dạng tiềm năng thành phát ngôn hiện thực.

Nó cho biết, chẳng hạn, sự tình nêu ra trong phát ngôn là khả năng hay hiện thực, khẳng định hay phủ định, mức độ cam kết của người nói đối với độ tin cậy của thông tin đến đâu, đánh giá, tình cảm, mong muốn, ý đồ của người nói khi phát ngôn là thế nào. Ví dụ, một sự tình là “lúc này tám giờ sáng”, người ta có thể thể hiện những nội dung tình thái khác nhau: (1) Lúc này là tám giờ sáng. (2) Mới có tám giờ sáng thôi. (3) Chỉ mới tám giờ sáng.

(4) Đã tám giờ sáng rồi à? (5) Có phải bây giờ là tám giờ sáng không? (6) Không phải tám giờ sáng đâu. (7) Có lẽ tám giờ sáng rồi. Trong phát ngôn (1), người nói thể hiện thông báo của anh ta như một sự xác nhận, xác tín đối với người đối thoại về một sự tình coi là hiện thực. Trong phát ngôn (2), người nói vừa thông báo lúc này là tám giờ sáng vừa cho (LUAN.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 10 rằng thời điểm này là còn sớm so với thời điểm anh ta dự tính và thời điểm dự tính ấy được anh ta coi là điểm mốc.

Trong phát ngôn (3), người nói vừa thông báo về thời điểm hiện thực vừa cho rằng thời điểm này sớm hơn thời điểm mà anh ta nghĩ tới. Tương tự, ta thấy trong phát ngôn (4) vừa có thông tin miêu tả vừa có sự ngạc nhiên của người nói trước hiện thực. Trong phát ngôn (5), người nói vừa đưa ra một giả định về hiện thực vừa yêu cầu người nghe xác nhận về giả định đó. Sự đối lập giữa hai thành phần cơ bản trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn là một trong những đối lập cơ bản làm nên cơ sở cho lí thuyết tình thái.

Đồng thời, xuất phát từ sự nhấn mạnh vào khía cạnh này hay khía cạnh khác mà các nhà ngôn ngữ học đã sử dụng những cách gọi, những thuật ngữ khác nhau như: modus/dictum, tình thái/ngôn liệu, tình thái/mệnh đề, tình thái/cơ sở mệnh đề, tình thái/propo. Sự khác biệt của cách dùng những thuật ngữ này đã bộc lộ rõ rệt những nét khác nhau trong quan niệm của các nhà ngôn ngữ học khi nghiên cứu về tình thái của ngôn ngữ tự nhiên. Nếu theo Fillmore [121, tr.23] thì cấu trúc nghĩa của một câu bao gồm hai thành phần chính: thành phần mệnh đề là tâp hợp những quan hệ có tính phi thời (tenseless) giữa các động từ và các danh từ, phân biệt với thành phần còn lại là tình thái, gồm các loại ý nghĩa liên quan đến toàn bộ câu (the sentence - as - a - whole) như phủ định, thì, thức và thể. Quan niệm này được thể hiện trong công thức: S = M + P (trong đó S là nghĩa của câu, M là thành phần tình thái và P là thành phần mệnh đề).

Trong một chừng mực nhất định, có thể nói cách dùng cặp thuật ngữ của Ch. Bally: tình thái/nội dung mệnh đề được nhiều người chấp nhận hơn cả. Theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, hiểu theo nghĩa rộng nhất, khái niệm tình thái trong ngôn ngữ học sẽ bao gồm những ý nghĩa sau: (LUAN.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 11 (1) Các ý nghĩa thể hiện mục đích phát ngôn của người nói hay theo lí thuyết hành vi ngôn ngữ là kiểu mục đích tại lời mà người nói thực hiện (hỏi, đề nghị, cho phép, ra lệnh, bác bỏ, khuyên răn, mời mọc, cảm ơn. (2) Các ý nghĩa thể hiện sự đánh giá, thái độ, lập trường hay cảm xúc của người nói đối với nội dung được thông báo: người nói đánh giá nội dung thông báo về mức độ quan trọng, về độ tin cậy, xem đó là điều tích cực (mong muốn, có lợi, tốt.) hay tiêu cực (không muốn, bất lợi, xấu.), bất ngờ - ngoài sự chờ đợi hay bình thường, về tính hiện thực hay tính khả năng.

(3) Các ý nghĩa thuộc sự đối lập giữa khẳng định và phủ định đối với sự tồn tại của sự tình. (5) Các ý nghĩa phản ánh các đặc trưng khác nhau của phát ngôn với ngữ cảnh theo quan điểm của người nói. Chẳng hạn đặc tính siêu ngôn ngữ, hỏi lại, sự đánh giá của người nói về mức độ hiểu biết của người nghe, thái độ tình cảm của người nói đối với người nghe, sự đánh giá của người nói đối với các quan điểm, các ý kiến khác nhau. Cách hiểu tình thái theo nghĩa rộng như vậy được Bybee diễn tả là “tất cả những gì mà người nói thực hiện cùng với toàn bộ nội dung mệnh đề” [Dẫn theo 38, tr.

Tức là phạm trù tình thái bao gồm tất cả những phương diện nội dung gắn với sự thực tại hoá câu, biến các nội dung mệnh đề ở dạng tiềm năng trở thành các phát ngôn trong giao tiếp. Phân biệt tình thái khách quan và tình thái chủ quan: Lôgich học trong khi quan tâm đến giá trị đúng/sai của mệnh đề đã đề (LUAN.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 12 cập đến tình thái khách quan. Trong lôgich học, người ta chia thành lôgich vị từ và lôgich tình thái. Nếu xét theo lôgich vị từ thì “Nó đọc sách” có hai khả năng là đúng hoặc sai (song trị), trong khi đó lôgich tình thái tìm đến những khả năng khác nhau của nó (đa trị).

So sánh các phát ngôn: - Có thể nó đọc sách. - Nó đang đọc sách. - Nó sẽ đọc sách. Những tác tử tình thái đã khiến cho phát ngôn mang những khả năng ý nghĩa khác nhau.

Tình thái khách quan có ba tham số: - hiện thực / phi hiện thực - tất yếu / không tất yếu - có thể / không thể Trong khi lôgich học chỉ quan tâm tình thái khách quan, trình bày sự việc như nó vốn có và loại trừ vai trò của người nói, thì trong ngôn ngữ học tình thái chủ quan lại được coi trọng đặc biệt. Đặc điểm quan trọng nhất để phân biệt tình thái chủ quan và tình thái khách quan là vai trò của người nói hay tính chủ quan của người nói về sự đánh giá, mức độ cam kết của người nói với điều được nói ra.