Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI TỘI ĐÁNH BẠC 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, Ý NGHĨA VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA HOẠT ĐỘNG ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI TỘI ĐÁNH BẠC 1. Khái niệm định tội danh Một trong những hoạt động tố tụng quan trọng, xuyên suốt tất cả các giai đoan tố tụng từ điều tra, truy tố, xét xử và có ý nghĩa quyết định đến toàn bộ quá trình giải quyết vụ án, đó là hoạt động ĐTD. ĐTD đƣợc các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện từ giai đoạn tiền khởi tố cho đến giai đoạn xét xử phúc thẩm, thậm trí có thể xảy ra cả trong trƣờng hợp tái thẩm, giám đốc thẩm nếu có căn cứ… nhằm tìm ra bản chất thật sự của hành vi phạm tội, từ đó áp dụng đúng điều luật, đúng khung hình phạt đối với ngƣời phạm tội.
Trong khoa học luật hình sự Việt Nam hiện nay, có một số nhà khoa học đã nghiên cứu về vấn đề này và đƣa ra những quan điểm nhƣ sau: Theo quan điểm của GS. TSKH Lê Cảm: “ĐTD là một quá trình nhận thức lý luận có tính logic, đồng thời là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cũng nhƣ pháp luật tố tụng hình sự và đƣợc tiến hành bằng cách – trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập đƣợc và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự đối chiếu, so sánh và kiểm tra để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể tƣơng ứng do luật hình sự quy định” [3, tr. Còn quan điểm của TS. Lê Văn Đệ, ông đƣa ra khái niệm ĐTD nhƣ sau: “ĐTD là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể đã được thực hiện với các dâu hiệu của cấu thành tội phạm được pháp luật hình sự quy định” [9, tr.108] 7 z Về khái niệm này, TS Dƣơng Tuyết Miên cho rằng: “ĐTD là hoạt động thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một ngƣời có phạm tội không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều luật nào của bộ luật hình sự hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên gọi cho hành vi nguy hiểm đã thực hiện".
9] Cũng về khái niệm ĐTD, TS.Trịnh Quốc Toản cho rằng: “ĐTD là việc xác nhận về mặt pháp lý sự phù hợp đồng nhất giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể đã đƣợc thực hiện với các yếu tố cấu thành tội phạm cụ thể tƣơng ứng đƣợc quy định trong BLHS. Nói cách khác định tội là việc xác định một hành vi cụ thể đã thực hiện thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của tội nào trong số các tội phạm đƣợc quy định trong BLHS” và “ĐTD là một quá trình logic nhất định, là hoạt động tƣ duy do ngƣời tiến hành tố tụng thực hiện. Nó đồng thời cũng là một trong những hình thức hoạt động về mặt pháp lý, thể hiện sự đánh giá về mặt pháp lý đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội đang đƣợc kiểm tra, xác định trong mối tƣơng quan với các quy phạm pháp luật hình sự”.7 – 8] Nhìn chung trong các khái niệm về ĐTD nêu trên, mặc dù các tác giả xây dựng với những cách diễn đạt khác nhau nhƣng đều đã phản ánh đƣợc 3 yếu tố cần thiết của hoạt động ĐTD, đó là: yếu tố về chủ thể của hoạt động ĐTD; yếu tố về việc nhận thức (đánh giá, phân tích) đối với hành vi phạm tội và yếu tố về đối chiếu, so sánh kết quả nhận thức đó với quy định pháp luật hình sự. Nói cách khác, đó chính là: Chủ thể, chủ quan (nhận thức) và cơ sở pháp lý của ĐTD.
Bên cạnh việc đƣa ra khái niệm ĐTD, các tác giả nêu trên còn đƣa ra những hình thức (dạng) của ĐTD, nhằm phân biệt hoạt động ĐTD nào đó có giá trị pháp lý đƣợc pháp luật đảm bảo thi hành án (mang tính cƣỡng chế bắt buộc), còn hoạt động ĐTD nào chỉ mang tính tham khảo, không phát sinh tính pháp lý.TSKH Lê Cảm, có hai hình thức ĐTD: ĐTD chính thức và ĐTD không chính thức. Trong đó, ĐTD chính thức “là sự đánh giá về mặt nhà nƣớc tính chất pháp lý hình sự của một hành vi phạm tội cụ thể do các chủ thể đƣợc Nhà nƣớc ủy quyền thực hiện”. Còn ĐTD không chính thức “là sự đánh giá không phải về mặt Nhà nƣớc tính chất pháp lý hình sự của một hành vi phạm tội cụ thể” [5, tr. Quan điểm của TS.
Lê Văn Đệ và TS Dƣơng Tuyết Miên cũng đồng nhất với GS.TSKH Lê Cảm về các hình thức ĐTD nhƣ trên, đó là đều thừa nhận có hai hình thức ĐTD với những đặc điểm về chủ thể và hậu quả pháp lý nhƣ sau: - Một là ĐTD chính thức: Do các cơ quan tiến hành tố tụng và một số cơ quan khác có thẩm quyền thực hiện, nhằm giải quyết vụ án cụ thể. Hình thức này có giá trị pháp lý và đƣợc bảo đảm thực hiện. - Hai là ĐTD không chính thức: Do các luật gia, luật sƣ, cán bộ nghiên cứu khoa học, cơ quan, tổ chức, báo chí… thực hiện, nhằm nêu lên những quan điểm cá nhân về một hành vi có dấu hiệu tội phạm. Hình thức này không có giá trị pháp lý để giải quyết vụ án.
Nhƣ vậy theo quan điểm trên, mỗi tác giả đã xây dựng một khái niệm ĐTD riêng, mang bản sắc của mình. Trong đó, khái niệm ĐTD của TS. Lê Văn Đệ mặc dù phần nào đã đề cập đến hai dạng ĐTD chính thức và không chính thức, nhƣng nội dung còn chung chung, chƣa cụ thể và chƣa phản ánh đƣợc các chủ thể của hoạt động ĐTD là ai. Bên cạnh đó, trong khái niệm ĐTD của TS Lê Văn Đệ có nêu “các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể”, nghĩa là ở đây ông đã khẳng định có “Tội phạm” xảy ra.
Tuy nhiên trong thực tiễn, bƣớc đầu tiên của ĐTD là xác định xem có tội phạm xảy ra hay không, sau khi xác định có tội phạm xảy ra, mới đến bƣớc tiếp theo là xác định tội phạm đó tên là gì, đƣợc quy định tại điều nào của BLHS. Còn khái niệm ĐTD của TS Dƣơng Tuyết Miên, khái niệm này đã phản ánh cụ thể hơn, sát với thực tiễn hơn và đã chỉ ra đƣợc chủ thể của hoạt động 9 z ĐTD là các cơ quan tiến hành tố tụng. Điểm đáng lƣu ý trong khái niệm ĐTD của TS. Dƣơng Tuyết Miên so với khái niệm ĐTD của TS.
Lê Văn Đệ là bà đã nêu ra đƣợc bƣớc đầu tiên của ĐTD, đó là “ xác định một ngƣời có phạm tội hay không” (bƣớc định tội) và sau đó “ nếu phạm tội thì đó là tội gì” (bƣớc ĐTD). Tuy nhiên, mặc dù bà đã thừa nhận có hai hình thức ĐTD là: ĐTD chính thức và ĐTD không chính thức, nhƣng trong khái niệm của bà chỉ mới đề cập đến ĐTD ở dạng chính thức, mà chƣa đề cập đến dạng không chính thức. Điều này đƣợc thể hiện ở chỗ bà nêu rõ các chủ thể trong hoạt động ĐTD là các cơ quan tiến hành tố tụng và một số các cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật – đây chỉ là chủ thể của dạng ĐTD chính thức. Trong khi đó, chủ thể của dạng ĐTD không chính thức còn là những luật gia, luật sƣ, cán bộ nghiên cứu khoa học, cơ quan, tổ chức, báo chí… Khác với quan điểm của tác giả Lê Văn Đệ và Dƣơng Tuyết Miên về ĐTD, PGS.
TS Trịnh Quốc Toản đã nêu ra đƣợc những vấn đề mang tính bản chất, những yếu tố cần thiết của hoạt động ĐTD, trong đó về mặt quan điểm khoa học, ông và GS.TSKH Lê Cảm đều có quan điểm đồng nhất đối với khái niệm ĐTD này. Trên cơ sở những phân tích nêu trên, chúng tôi thấy cần đƣa ra một khái niệm ĐTD bao quát đƣợc cả hai dạng: chính thức và không chính thức, rồi sau đó đƣa ra một khái niệm riêng cho dạng ĐTD chính thức nhằm phân biệt và làm rõ hơn về hoạt động của ĐTD này. Theo quan điểm của chúng tôi, có thể khái niệm ĐTD chung nhƣ sau: “ĐTD là hoạt động nghiên cứu, phân tích đánh giá một hành vi nguy hiểm cho xã hội trên cơ sở các tài liệu, chứng cứ thu thập đƣợc do các cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện, nhằm xác định hành vi đó có phải là tội phạm hay không, nếu là tội phạm thì tội phạm đó đƣợc quy định trong điều luật nào của BLHS hiện hành” Về khái niệm ĐTD theo dạng chính thức, có thể xây dựng nhƣ sau: “ĐTD là một hoạt động tố tụng chỉ của riêng các cơ quan tiến hành tố tụng, 10 z ngƣời tiến hành tố tụng và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của BLTTHS, bằng phƣơng pháp chuyên môn, nghiệp vụ của mình để tìm ra và “ đặt tên” cho một hành vi phạm tội. Trong phạm vi luận văn này, chúng tôi chỉ đề cập đến hình thức ĐTD chính thức do các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện.
Chính vì vậy, những vấn đề liên quan đến khái niệm ĐTD đều đƣợc hiểu là tác giả đề cập đến dạng “ĐTD chính thức”. Khái niệm ĐTD nêu trên chỉ là việc ĐTD trong hoạt động tố tụng nói chung, mang ý nghĩa khoa học áp dụng cho toàn bộ các loại tội phạm. Còn đối với việc ĐTD đối với tội đánh bạc là một hoạt động tố tụng cụ thể của các cơ quan tiến hành tố tụng và những ngƣời tiến hành tố tụng thực hiện, mang ý nghĩa thực tiễn. Trong đó, trên cơ sở các dấu hiệu cơ bản của cấu thành tội đánh bạc, các cơ quan tiến hành tố tụng (hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy định của BLTTHS) phân tích, đánh giá nhằm xác định hành vi phạm tội đó có phải là hành vi đánh bạc hay không để từ đó ban hành các quyết định tố tụng theo quy định của pháp luật.
Trong BLHS năm 1999, tại Điều 248 có tên gọi là “ Tội đánh bạc”.