mở đầu cho khuynh hƣớng tƣợng trƣng trong thơ Pháp. Nối tiếp nguồn thơ Baudelaire có một thế hệ đông đảo các nhà tài năng nhƣ Stéphane Mallarmé (1842 – 1898), Paul Verlaine (1844 – 1896), Arthur Rimbaud (1855 – 1891), Henri de Réginier (1864 -1936), Paul Valéry (1871 -1945). khai thác, phát triển, bổ sung thành một khuynh hƣớng nghệ thuật chủ đạo của thơ Pháp và châu Âu nửa cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Chủ nghĩa tƣợng trƣng ra đời và phát triển trên cơ sở vừa tiếp thu vừa phủ định thơ lãng mạn và thơ của của phái Thi sơn.
Thơ lãng mạn có nhiều ƣu thế trong việc biểu hiện cái tôi nội cảm, nó đƣa lại một thế giới nội tâm đầy cảm xúc sống động, đậm màu sắc cá tính. Nhƣng các nhà thơ tƣợng trƣng không tán thành với cách miêu tả trực tiếp quá rõ ràng của các nhà thơ lãng mạn, họ muốn tìm đến hình thức tinh tế, hàm súc hơn nhƣ khơi gợi, ám thị để đánh thức mĩ cảm ngƣời đọc. Đối với thơ của phái Thi sơn, các nhà thơ tƣợng trƣng cũng không đồng tình với chủ trƣơng xu hƣớng vô ngã và tả thực trong thơ. Họ cho rằng thơ phải gần với âm nhạc hơn là điêu khắc hay hội 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com họa, thơ phải “cảm nhận đƣợc cái bí ẩn, mơ hồ” chứ không phải mô tả đƣờng nét, hình dáng của sự vật.
Mặc dù có những quan điểm khác với các nhà thơ lãng mạn và các nhà thơ phái Thi sơn nhƣng các nhà thơ tƣợng trƣng vừa kế thừa vừa cách tân thành tựu của cả hai khuynh hƣớng để có thêm những cống hiến mới mẻ, độc đáo mở ra thời kỳ của thơ ca hiện đại. Với những ƣu thế trong nhận thức con ngƣời và đời sống trong chiều sâu vốn có, với tiềm năng thẩm mĩ phong phú, chủ nghĩa tƣợng trƣng phát triển thành trào lƣu ở Pháp và nhanh chóng trở thành khuynh hƣớng nghệ thuật chủ đạo ở châu Âu nửa cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX và mở rộng dần ra các châu lục, đến cả các nền văn học châu Á nhƣ Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam. Nguyên tắc sáng tạo của chủ nghĩa tượng trưng Mỗi trào lƣu, trƣờng phái nghệ thuật thƣờng có những tuyên ngôn của mình. Chủ nghĩa tƣợng trƣng cũng có tuyên ngôn do nhà thơ Jean Moréas viết công bố trên tờ Le Figaro ra ngày 18/9/1886.
Tuy nhiên trƣớc đó đã có những lời “tuyên ngôn” khá độc đáo của nhà thơ Baudelaire dƣới hình thức một thi phẩm: Tương hợp (Correspondances) in trong tập thơ Những bông hoa Ác (Les Fleurs du Mal). Tiếp theo là bài Tựa của Mallarmé viết cho cuốn Luận về ngôn từ (Traité du verbe) của René Ghil, Nghệ thuật thơ (Art poestique) của Verlaine …đã thể hiện khá tập trung quan niệm nghệ thuật của các nhà thơ tƣợng trƣng. - Trƣớc hết qua Tuyên ngôn thơ tượng trưng, Jean Moréas thể hiện thái độ khƣớc từ một số nguyên tắc sáng tạo của chủ nghĩa lãng mạn và phái Thi sơn: “Phải chống lại sự dạy đời, sự huênh hoang lớn tiếng, chống lại thương cảm giả dối, sự miêu tả khách quan”. Các nhà thơ tƣợng trƣng không hài lòng với lối thơ mô tả sự vật một cách hời hợt bên ngoài, mà cho rằng thế giới xung quanh chúng ta luôn chứa đựng những điều bí ẩn kì diệu, thơ có khả năng và quyền lực để chiếm lĩnh và biểu hiện nó.
Nhà thơ Baudelaire là ngƣời ý thức đầy đủ về bản chất khám phá và sáng tạo của thơ, từ đó định hƣớng phát triển 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho một thời đại thơ với những sáng tạo mới. Ông cho rằng, chức năng thơ không phải sự bộc bạch những trạng thái cảm xúc thông thƣờng mà phải hƣớng đến thể hiện những tri thức huyền nhiệm và chỉ có thơ mới diễn đạt đƣợc. Thơ là sự cố gắng thể hiện một thế giới mới nằm ẩn dấu sau thế giới hiện thực, một thế giới không giống nhƣ nó hiện hữu, mà ở chỗ nó lộ ra bằng những loại suy bất ngờ giữa những cảm giác và trong sự tƣơng hợp sâu xa giữa cái có thể nhìn thấy, cảm tính và cái tinh thần ẩn dấu bên trong. Ông viết bài thơ Tương hợp để bày tỏ quan niệm đó: Kìa Tạo vật, ngôi đền với hàng hàng cột sống Thoáng lọt ra những tiếng nói u huyền: Người qua đó giữa hàng cây biểu tượng Luôn nhìn người với ánh mắt thân quen.
Như bao tiếng vang dài từ phương xa cộng hưởng Thành một nỗi niềm chung nhất thâm sâu Rộng như bóng đêm, hòa như ánh sáng Hương, sắc, thanh cùng lặng lẽ tương giao. Có mùi thơm mát như da thịt trẻ con Êm như tiếng tiêu, xanh như đồng cỏ, Và những mùi thanh hôi, phong phú, dập dồn Ôm cái mênh mông của những gì vô tận Như long diên, an tức, xạ, trầm Ca những phút cảm hoài của tâm trí, giác quan. Trần Mai Châu dịch (Thơ Pháp thế kỷ XIX – Nhà xuất bản Trẻ, 1997) Có thể coi đây là bản tuyên ngôn nghệ thuật vì với thi phẩm này, Baudelaire đã xác lập đƣợc một cách nhìn mới mẻ về thế giới và về thiên chức của nhà thơ. Theo cách nhìn ấy, thế giới là một thể thống nhất, vừa bình dị vừa thiêng liêng, vừa rõ ràng vừa huyền bí, thẳm sâu vô tận, phong phú sống động.
Đó là một thế giới đầy màu sắc, âm thanh, mùi vị hiện lên trong 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những mối liên hệ gắn bó, tương giao tương hợp với nhau. Đây không phải là thế giới đƣợc nhìn thấy mà là thế giới đƣợc cảm nhận bằng tất cả các giác quan, là thế giới đƣợc nhận ra bằng tâm hồn tinh tế, bằng trực cảm tâm linh huyền diệu của thi nhân. Từ thế giới đƣợc nhận ra sống động, bất ngờ và thú vị ấy, ngƣời khai sinh của trƣờng phái tƣợng trƣng đề xuất cách nhìn mới về thế giới trong tính thống nhất tƣơng hợp: thế giới hữu hình và thế giới vô hình tƣơng thông tƣơng giao trong thể thống nhất. Cũng từ cách nhìn này, quan niệm về bản chất và chức năng của thơ cũng thay đổi.
Thơ không chỉ miêu tả và bộc lộ cảm xúc về cái quan sát đƣợc mà là khám phá cái mơ hồ, vô hình, bí ẩn của thế giới, khám phá thế giới vô hình trong thế giới hữu hình. Khám phá và diễn đạt sự bí ẩn sâu xa của thế giới là mục đích và bản chất của thơ tƣợng trƣng. Nhƣ vậy viễn cảnh chân trời khám phá của thơ đƣợc mở ra vô tận, bởi cái vô hình, bí ẩn là vô biên, sự trải nghiệm của cá nhân là quá nhỏ trƣớc bao la của thế giới. Nhìn chung thơ tƣợng trƣng từ Baudelaire đến Rimbaud, Mallarmé.
phản ánh niềm say mê thám hiểm thế giới mới và những sự tìm kiếm không mệt mỏi những giá trị nghệ thuật, cách biểu hiện theo hƣớng hiện đại. Trong hành trình khám phá thế giới, nhà thơ Baudelaire đã phát hiện ra sự tương hợp của những phƣơng diện khác nhau: Hƣơng thơm, màu sắc, âm thanh tƣơng hợp với nhau. Từ sự tƣơng hợp kỳ diệu đó, nhà thơ nhận ra sự tương thông của các giác quan: nhà thơ nhìn thấy mùi hƣơng của da thịt, nghe đƣợc sự dịu dàng của tiếng kèn, cảm nhận đƣợc bao hƣơng sắc của thế giới vô biên bằng những rung cảm tâm hồn và tâm trí. Khi sự hòa âm của đời sống ngân lên trong tâm hồn thi nhân nó sẽ đòi hỏi hỏi đƣợc viết ra bằng chỉnh thể nghệ thuật ngôn từ.
Các nhà thơ tƣợng trƣng quan niệm, nghệ thuật không phản ánh thế giới của hiện tƣợng bề ngoài nhìn thấy mà là một thế giới siêu tƣởng, một thế giới mơ hồ của sự tƣơng hợp giữa ánh sáng, màu sắc, âm thanh, mùi vị. Chủ thể tiếp nhận thơ tƣợng trƣng cùng một lúc có thể cảm nhận tổng hòa thế giới bằng tất cả các giác quan trong trạng thái tƣơng ứng, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tƣơng thông. Họ xem thế giới hữu hình chỉ là hình ảnh, là cái bóng, là biểu trƣng cho một thế giới mà ta không thấy đƣợc. Nhà thơ sáng tạo ra một thế giới đầy biểu tƣợng, có sức ám gợi, tạo nên nhiều liên tƣởng, tƣởng tƣợng, giúp ngƣời đọc cảm nhận đƣợc thế giới bề sâu huyền bí.
Sử dụng biểu tượng không phải là độc quyền của các nhà thơ tƣợng trƣng nhƣng chƣa bao giờ sáng tạo biểu tƣợng lại đƣợc đề cao và trở thành một phƣơng tiện nghệ thuật hữu hiệu trong việc khám phá cái vô hình và bí ẩn của thế giới nhƣ vậy. Nhờ tạo nên “khu rừng biểu tƣợng” giàu ẩn ý mà thơ tƣợng trƣng tạo ra đƣợc sức gợi cảm và ám ảnh đầy ma lực. Chính điều này đã tạo cho thơ tƣợng trƣng những khả năng biểu hiện mới, những vẻ đẹp quyến rũ thú vị mà thơ ca trƣớc đó không thể có đƣợc. Đi xa hơn cả Baudelaire trong việc khám phá thế giới tƣơng giao bí ẩn, Rimbaud đề cao trực giác và năng lực liên tƣởng của nhà thơ.
Nhà thơ tƣợng trƣng nhận thức thế giới bằng trực giác, chỉ có trực giác mới giúp họ nắm bắt đƣợc cái vô hình, mới ứng cảm đƣợc thế giới đích thực mà ngƣời khác không nhìn thấy. Thế giới trong thơ tƣợng trƣng là thế giới đƣợc phát hiện ra một cách bất chợt, bất ngờ bằng trực giác của thi nhân. Đó là thế giới của thực thể, thế giới sâu thẳm, thiêng liêng, vô tận mà điều bí ẩn bên trong đƣợc hiện ra một cách bất ngờ. Nhờ cách nhìn thế giới trong tính phức hợp, đa diện, phát hiện cái bí ẩn trong cái hiện hữu, tìm ra mối liên hệ giữa cái vô hình và cái hữu hình mà thơ tƣợng trƣng đã là đem lại những sáng tạo mới mẻ, đƣa con ngƣời phiêu du đến miền bí ẩn và phƣơng trời màu nhiệm xa xôi.
Đây cũng là đặc điểm tạo nên sự khác nhau giữa thơ lãng mạn và thơ tƣợng trƣng: “Thơ lãng mạn là sự thổ lộ của trái tim, của khát vọng giải phóng, khẳng định cá tính, lý tƣởng. Còn thơ tƣợng trƣng là tiếng nói của thế giới, là khát vọng tìm kiếm cái bí ẩn ở đằng sau, bao gồm bản chất thế giới, các hiện tƣợng tâm linh của con ngƣời, của thế giới cảm giác và vô thức” [30, Tr 73] 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nhà thơ tƣợng trƣng đặc biệt đề cao tính nhạc. Với Thi nghệ (Art poétique), Paul Verlaine bổ sung vào tuyên ngôn thơ tƣợng trƣng từ phƣơng diện tính nhạc: Trước hết thơ cần có nhạc, Nhịp nhàng câu đẹp lẻ chân, Không nặng nề, không áp đặt, Mơ hồ tan giữa không gian.