Đánh cá bất hợp pháp IUU: Vấn đề nghiên cứu và thách thức đối với Việt Nam

Báo cáo nghiên cứu Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường đánh cá bất hợp pháp không được báo cáo không được kiểm soát, thống kê phân tích số liệu, đánh giá xu hướng phát triển

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Yến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Hồng Yến
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật quốc tế
• Đề tài: Nghiên cứu đánh cá bất hợp pháp IUU và thách thức đối với Việt Nam
• Loại tài liệu: Nghiên cứu khoa học cấp cơ sở
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN THỨ NHẤT: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết nghiên cứu đề tài. Tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.2. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 2. PHẦN THỨ HAI: CÁC KẾT QUẢ CHÍNH CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐÁNH CÁ BẤT HỢP PHÁP, KHÔNG ĐƯỢC BÁO CÁO, KHÔNG ĐƯỢC KIỂM SOÁT (IUU)
• 2.1.1. Ảnh hưởng của hành vi IUU đến hệ sinh thái, tài nguyên và quyền tài phán của các quốc gia
• 2.1.2. Sự hình thành và phát triển các quy định của pháp luật quốc tế về IUU
• 2.1.3. IUU trong UNCLOS và các văn kiện quốc tế liên quan. Quy định của UNCLOS
• 2.1.4. Quy định về IUU trong một số văn kiện quốc tế khác
• 2.1.5. Ý kiến tư vấn và phán quyết của các cơ quan tài phán quốc tế liên quan đến IUU
• 2.2. PHÁP LUẬT MỘT SỐ QUỐC GIA VÀ TỔ CHỨC QUỐC TẾ VỀ PHÒNG, CHỐNG IUU - KINH NGHIỆM ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 2.2.1. Liên minh châu Âu (EU). Quy định về kiểm soát hành vi IUU từ tàu cá mang cờ của các quốc gia thành viên
• 2.2.2. Quy định về phòng, chống hành vi IUU đối với các quốc gia thứ ba
• 2.2.3. Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và các quốc gia thành viên
• 2.2.4. Các biện pháp thương mại trong khuôn khổ WTO có thể xem xét áp dụng đối với hành vi IUU
• 2.2.5. Các biện pháp thuế quan và phi thuế quan
• 2.2.6. Một số kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.3. PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG, CHỐNG IUU CỦA VIỆT NAM - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
• 2.3.1. Sự hình thành và phát triển các quy định về phòng, chống IUU trong hệ thống pháp luật Việt Nam
• 2.3.2. Chủ trương về phòng, chống hành vi IUU của Việt Nam
• 2.3.3. Nội dung quy định về phòng, chống hành vi IUU trong hệ thống pháp luật Việt Nam
• 2.3.4. Thực tiễn thi hành các quy định về phòng, chống hành vi IUU tại Việt Nam
• 2.3.5. Đặc thù và bối cảnh nghề cá ở Việt Nam
• 2.3.6. Thực trạng quản lý tàu cá Việt Nam đánh bắt trên các vùng biển của nước ngoài
• 2.3.7. Đánh giá thực tiễn thi hành các quy định về phòng, chống IUU của Việt Nam. Nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại
• 2.3.8. Cảnh báo thẻ vàng của EU và những nỗ lực của Việt Nam
• 2.3.9. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý, thi hành pháp luật về phòng, chống IUU tại Việt Nam
• 2.3.9.1. Xác định quan điểm, mục tiêu và lộ trình
• 2.3.9.2. Các biện pháp cụ thể
• 3. DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về đánh cá bất hợp pháp IUU

Đánh cá bất hợp pháp, không được báo cáo và không được kiểm soát (IUU fishing) đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng đối với nhiều quốc gia ven biển, trong đó có Việt Nam. Hành vi này không chỉ ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản mà còn gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và an ninh lương thực. Theo thống kê, từ năm 2010 đến nay, đã có hàng ngàn ngư dân Việt Nam vi phạm vùng biển nước ngoài và bị xử lý. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những biện pháp mạnh mẽ để quản lý và kiểm soát hoạt động đánh cá, nhằm bảo vệ nguồn lợi thủy sản và đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành thủy sản. Các quy định của pháp luật quốc tế về IUU cũng đã được hình thành nhằm tạo ra khung pháp lý cho việc phòng chống hành vi này.

1.1. Tác động của IUU đến môi trường và kinh tế

Hành vi đánh cá bất hợp pháp không chỉ gây thiệt hại cho nguồn lợi thủy sản mà còn làm suy giảm đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái biển. Việc khai thác quá mức các loài cá có thể dẫn đến sự mất cân bằng trong chuỗi thức ăn và làm tổn hại đến các loài sinh vật khác. Về mặt kinh tế, IUU fishing gây thiệt hại cho các ngư dân hợp pháp, làm giảm thu nhập và ảnh hưởng đến sinh kế của họ. Hơn nữa, việc không kiểm soát được hoạt động đánh bắt cũng dẫn đến việc mất đi cơ hội phát triển bền vững cho ngành thủy sản, khi mà các nguồn lợi không được khai thác một cách hợp lý và bền vững.

II. Thách thức đối với Việt Nam trong việc phòng chống IUU

Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc phòng chống IUU fishing. Một trong những thách thức lớn nhất là việc thiếu hụt trong công tác quản lý và kiểm soát hoạt động đánh bắt. Nhiều ngư dân vẫn chưa nhận thức đầy đủ về các quy định pháp luật liên quan đến đánh cá bất hợp pháp. Hơn nữa, việc thực thi pháp luật còn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Thực trạng này đã dẫn đến việc Việt Nam bị áp dụng 'thẻ vàng' từ EU, cảnh báo về tình trạng IUU. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của ngành thủy sản Việt Nam mà còn có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về kinh tế.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng IUU tại Việt Nam

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng đánh cá trái phép tại Việt Nam. Một trong số đó là sự thiếu hụt trong việc tuyên truyền và giáo dục pháp luật cho ngư dân. Nhiều ngư dân vẫn chưa hiểu rõ về các quy định của pháp luật quốc tế và trong nước liên quan đến IUU fishing. Bên cạnh đó, việc quản lý và giám sát hoạt động đánh bắt còn yếu kém, dẫn đến tình trạng tàu cá hoạt động không có giấy phép hoặc vi phạm quy định. Hơn nữa, sự cạnh tranh giữa các ngư dân cũng khiến cho một số người sẵn sàng vi phạm để thu lợi nhanh chóng, bất chấp những rủi ro về pháp lý.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý IUU tại Việt Nam

Để đối phó với tình trạng IUU fishing, Việt Nam cần triển khai một loạt các giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho ngư dân về các quy định liên quan đến đánh cá bất hợp pháp. Việc nâng cao nhận thức của ngư dân sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về hậu quả của hành vi IUU và từ đó tự giác tuân thủ pháp luật. Thứ hai, cần cải thiện hệ thống quản lý và giám sát hoạt động đánh bắt, bao gồm việc áp dụng công nghệ hiện đại như hệ thống giám sát tàu cá (VMS) để theo dõi và kiểm soát hoạt động đánh bắt trên biển. Cuối cùng, việc hợp tác quốc tế trong phòng chống IUU fishing cũng rất quan trọng, nhằm chia sẻ thông tin và kinh nghiệm giữa các quốc gia trong khu vực.

3.1. Tăng cường hợp tác quốc tế

Hợp tác quốc tế là một yếu tố quan trọng trong việc phòng chống IUU fishing. Việt Nam cần chủ động tham gia vào các hiệp định và tổ chức quốc tế liên quan đến quản lý nguồn lợi thủy sản. Việc tham gia vào các diễn đàn quốc tế sẽ giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác và nâng cao khả năng quản lý nguồn lợi thủy sản. Đồng thời, việc hợp tác với các quốc gia láng giềng trong việc kiểm soát hoạt động đánh bắt cũng sẽ giúp giảm thiểu tình trạng đánh cá trái phép trong khu vực.

Nội dung chính

NGHIÊN CỨU TOÀN DIỆN VỀ ĐÁNH CÁ BẤT HỢP PHÁP (IUU): KHUNG PHÁP LÝ QUỐC TẾ, THỰC TIỄN THI HÀNH VÀ GIẢI PHÁP GỠ "THẺ VÀNG" CHO VIỆT NAM

---

Tóm tắt nghiên cứu

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Question): Khung pháp lý quốc tế và khu vực về phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không được kiểm soát (IUU) được cấu trúc như thế nào; các rào cản pháp lý – thực thi nào đang khiến Việt Nam đối mặt với cảnh báo "thẻ vàng" từ Ủy ban Châu Âu (EC); và những giải pháp lập pháp, quản lý nào mang tính đột phá để phát triển nghề cá bền vững?
• Phương pháp luận (Methodology Snapshot): Đề tài sử dụng phương pháp tiếp cận đa ngành kết hợp luật học so sánh, phân tích chuẩn tắc các văn kiện pháp lý quốc tế (UNCLOS 1982, PSMA, IPOA-IUU, án lệ ITLOS), tổng hợp thống kê số liệu vi phạm thực địa và đối chiếu kinh nghiệm quốc tế (EU, Hoa Kỳ, ASEAN, các quốc gia gỡ thẻ thành công như Philippines, Thái Lan).
• Phát hiện then chốt (Key Findings): Nghiên cứu chỉ rõ cơ chế kiểm soát IUU toàn cầu đã chuyển dịch từ quản lý tự nguyện sang các biện pháp thương mại và trách nhiệm pháp lý bắt buộc (nghĩa vụ "thẩm định đầy đủ" - due diligence của quốc gia tàu mang cờ, quốc gia có cảng). Điểm nghẽn lớn nhất của Việt Nam nằm ở sự thiếu đồng bộ giữa khung luật định với năng lực giám sát đội tàu (VMS), kiểm soát chuỗi cung ứng – truy xuất nguồn gốc tại cảng và chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế, tái cấu trúc quản lý nghề cá quốc gia, hoàn thiện quy trình kiểm soát chuỗi cung ứng hải sản nhằm nhanh chóng gỡ bỏ cảnh báo "thẻ vàng" và phòng ngừa nguy cơ "thẻ đỏ" từ EU.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Thực trạng tri thức và bối cảnh vấn đề (Current State of Knowledge)

Hoạt động khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) đang là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với sự bền vững của đại dương. Ước tính hàng năm, IUU chiếm đoạt từ 11 đến 26 triệu tấn thủy sản (tương đương 14–33% tổng sản lượng khai thác toàn cầu), gây thiệt hại kinh tế lên tới 23 tỷ USD và đe dọa sinh kế của hơn 260 triệu lao động. Trước đây, các nghiên cứu quốc tế chủ yếu tập trung vào quyền tài phán trên biển cả (High Seas), nhưng thực tế cho thấy phần lớn hành vi IUU hiện nay diễn ra phức tạp ngay trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của các quốc gia ven biển.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap Identified)

Tại Việt Nam, phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận IUU dưới góc độ bảo hộ ngư dân thuần túy hoặc phân tích đơn lẻ các điều khoản của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982). Vẫn còn thiếu vắng những công trình mang tính hệ thống, bao quát toàn diện mối quan hệ giữa luật biển quốc tế, quy chuẩn thương mại đa phương (WTO, rào cản phi thuế quan, trợ cấp ngư nghiệp) và chính sách đơn phương nghiêm ngặt từ các thị trường nhập khẩu lớn (Quy định EC 1005/2008 của EU, SIMP của Hoa Kỳ).

Tính thời sự và cấp thiết (Timeliness & Relevance)

Ngày 23/10/2017, Ủy ban Châu Âu (EC) chính thức ban hành cảnh báo "thẻ vàng" đối với hải sản khai thác của Việt Nam. Đây là cú sốc lớn đối với ngành thủy sản xuất khẩu – ngành kinh tế mũi nhọn của đất nước. Việc giải quyết các khuyến nghị của EC không chỉ là bài toán kinh tế nhằm tránh nguy cơ bị áp "thẻ đỏ" (cấm vận thương mại toàn diện vào EU), mà còn là cam kết chính trị của Việt Nam trong việc thực thi trách nhiệm quốc tế về bảo tồn tài nguyên biển.

Tác động tiềm năng (Potential Impact)

Đề tài tạo lập nền tảng lý luận vững chắc giúp các nhà hoạch định chính sách, cơ quan tư pháp và cơ quan quản lý chuyên ngành hoàn thiện khung pháp lý trong nước; định hình các chiến lược đàm phán phân định vùng biển chồng lấn; củng cố năng lực thực thi trên biển và hiện đại hóa hệ sinh thái nghề cá Việt Nam theo chuẩn mực quốc tế.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận

Nghiên cứu được thiết kế với cấu trúc đa tầng, kết hợp hài hòa giữa nghiên cứu chuẩn tắc luật học (doctrinal legal research) và nghiên cứu thực nghiệm chính sách (empirical policy analysis).

1. Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Đề tài vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, phân tích đa chiều từ bình diện quốc tế, khu vực đến quốc gia. Cấu trúc nghiên cứu phân bổ thành 7 chuyên đề chuyên sâu, kết nối chặt chẽ giữa lý thuyết quyền tài phán biển, luật thương mại quốc tế và thực tiễn quản lý nghề cá.

2. Phương pháp thu thập dữ liệu (Data Collection Methods)

• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực tế hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Luật Thủy sản 2003, Luật Thủy sản 2017 và các nghị định hướng dẫn); báo cáo thực thi của Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, Cục Thủy sản, Bộ Ngoại giao; thống kê xử lý vi phạm từ 28 tỉnh/thành ven biển giai đoạn 2010–2018.
• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Các hiệp định quốc tế (UNCLOS, UNFSA 1995, FAO Compliance Agreement 1993, PSMA 2009); án lệ của Tòa án Quốc tế về Luật Biển (ITLOS Case No. 21, vụ M/V Saiga, vụ M/V Virginia G) và Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ - Whaling in Antarctic); báo cáo của 12 Tổ chức Quản lý Nghề cá Khu vực (RFMOs); hồ sơ quy trình áp thẻ của Tổng vụ MARE (Ủy ban Châu Âu).

3. Kỹ thuật phân tích (Analysis Techniques)

• Phương pháp so sánh luật học: So sánh cơ chế chống IUU của EU, Mỹ, ASEAN; đối chiếu bài học kinh nghiệm xử lý thẻ vàng của Philippines, Thái Lan, Hàn Quốc và bài học nhận thẻ đỏ của Campuchia, Sri Lanka.
• Phương pháp hệ thống hóa: Xâu chuỗi 5 tiêu chí đánh giá quốc gia không hợp tác của EU với hệ thống nghĩa vụ quốc gia cờ, quốc gia ven biển, quốc gia có cảng và quốc gia thị trường.
• Phân tích tương thích: Đánh giá độ tương thích giữa các quy định của WTO (Hiệp định Trợ cấp và Biện pháp đối kháng - SCM, Điều XX GATT về ngoại lệ bảo tồn tài nguyên thiên nhiên) với các biện pháp hạn chế thương mại chống IUU.

4. Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability)

Tính chuẩn xác của nghiên cứu được đảm bảo nhờ việc đối chiếu chéo giữa số liệu báo cáo của các cơ quan quản lý Việt Nam (VASEP, Bộ Nông nghiệp) với dữ liệu từ các tổ chức quốc tế độc lập (FAO, EU, IMO, Global Record of Fishing Vessels), đảm bảo tính khách quan và khả năng ứng dụng thực tế cao.

---

Các phát hiện chính của nghiên cứu

Qua quá trình khảo cứu chuyên sâu, đề tài đã rút ra 4 phát hiện mang tính bản lề:

1. Sự xác lập chuẩn mực "Nghĩa vụ thẩm định đầy đủ" (Due Diligence) của Quốc gia tàu mang cờ

Dựa trên Ý kiến tư vấn của Tòa án Quốc tế về Luật Biển (ITLOS Case No. 21 năm 2015), nghiên cứu chỉ ra rằng trách nhiệm của quốc gia không chỉ phát sinh khi chính cơ quan nhà nước vi phạm, mà phát sinh ngay khi quốc gia đó không thực hiện đầy đủ các biện pháp cần thiết, hợp lý (due diligence) để kiểm soát, ngăn chặn tàu cá mang cờ của mình vi phạm tại vùng biển nước khác. Điều này vô hiệu hóa lập luận "ngoài tầm kiểm soát" của các quốc gia khi có tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài.

2. Sự trỗi dậy của các biện pháp thương mại đơn phương và vị thế pháp lý của WTO

Nghiên cứu chứng minh rằng các quy định như Quy định EC 1005/2008 của EU thực chất là một cơ chế trừng phạt thương mại tinh vi. EU thiết lập quy trình "áp thẻ" dựa trên 5 nhóm tiêu chí nghiêm ngặt:

• Khung pháp lý quốc gia;
• Năng lực giám sát đội tàu mang cờ;
• Kiểm soát vùng biển ven bờ;
• Hợp tác quốc tế;
• Cơ chế truy xuất nguồn gốc sản phẩm trên thị trường.

Mặc dù có nguy cơ xung đột với các nguyên tắc tự do hóa thương mại của WTO (như đối xử tối huệ quốc MFN, đối xử quốc gia NT), các biện pháp chống IUU vẫn được bảo vệ vững chắc thông qua Điều XX(g) GATT (ngoại lệ về bảo tồn tài nguyên thiên nhiên hữu hạn có thể bị cạn kiệt) và các đàm phán mới về xóa bỏ trợ cấp đánh bắt bất hợp pháp theo Hiệp định SCM.

3. Thực trạng vi phạm và những "nút thắt cổ chai" trong quản lý nghề cá Việt Nam

Dữ liệu thống kê giai đoạn 2010–2016 ghi nhận 1.028 trường hợp ngư dân và tàu cá Việt Nam bị 13 quốc gia trong khu vực bắt giữ và xử lý (Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Brunei, Philippines, Úc, Palau...). Nghiên cứu chỉ rõ các nguyên nhân gốc rễ:

• Đặc thù nghề cá: Nghề cá nhân dân quy mô nhỏ, mang tính sinh kế truyền thống, ngư cụ đa dạng, phân tán trên hơn 3.260 km bờ biển.
• Thiếu hụt giám sát: Tỷ lệ lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS/Movimar) còn thấp, tình trạng tắt thiết bị giám sát khi vượt ranh giới trên biển diễn ra phổ biến.
• Gian lận dữ liệu: Hiện tượng "hai sổ nhật ký khai thác" (một sổ đối phó thanh tra, một sổ nội bộ) làm tê liệt cơ chế truy xuất nguồn gốc nguyên liệu.
• Tranh chấp ranh giới: Tồn tại nhiều vùng biển chồng lấn, chưa phân định giữa Việt Nam và các nước láng giềng trong khu vực Biển Đông.

4. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia từng bị phạt thẻ

• Philippines & Thái Lan (Gỡ thẻ vàng thành công): Kiên quyết sửa đổi luật trong thời gian ngắn, nâng mức phạt vi phạm lên mức tính bằng hàng triệu USD, bắt buộc lắp đặt VMS 100% cho tàu xa bờ, thành lập Trung tâm Kiểm soát Nghề cá (FMC) và số hóa quy trình kiểm tra tại cảng (Port State Measures).
• Campuchia (Nhận thẻ đỏ): Do cơ chế đăng ký tàu biển "thuận tiện" (open registry/flags of convenience), buông lỏng kiểm soát đối với tàu nước ngoài treo cờ Campuchia.
• Sri Lanka (Khắc phục thành công thẻ đỏ): Áp dụng chế tài cứng rắn, đình chỉ giấy phép khai thác của toàn bộ đội tàu vi phạm quy chuẩn quốc tế và tái cấu trúc toàn diện chuỗi cung ứng xuất khẩu.

---

Đóng góp khoa học và giá trị học thuật

Khía cạnh	Giá trị đóng góp của đề tài
Lý luận khoa học	Hệ thống hóa và làm sáng tỏ hệ thống quy chuẩn luật pháp quốc tế về IUU; định vị rõ mối quan hệ tương hỗ và xung đột giữa UNCLOS 1982, các hiệp định của FAO (CCRF 1995, IPOA-IUU 2001, PSMA 2009) và luật thương mại quốc tế (WTO).
Đổi mới phương pháp	Tiếp cận vấn đề IUU dưới lăng kính tổng hợp: Luật Biển - Luật Thương mại Quốc tế - Quản trị Nghề cá - An ninh Môi trường, phá vỡ tư duy tiếp cận đơn ngành truyền thống.
Ứng dụng thực tiễn	Cung cấp tài liệu căn cứ chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho quá trình xây dựng các nghị định hướng dẫn thi hành Luật Thủy sản 2017; chuẩn hóa quy trình thanh tra, kiểm tra cảng cá (e-CDT) và hồ sơ truy xuất nguồn gốc.
Tư vấn chính sách	Đề xuất lộ trình đàm phán song phương về nghề cá với các quốc gia láng giềng; xây dựng chế tài xử phạt hành chính và hình sự tương xứng với thiệt hại kinh tế – uy tín quốc gia.

---

Đối tượng thụ hưởng và quan tâm

• Cơ quan Quản lý Nhà nước & Lập pháp: Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (Cục Thủy sản, Cục Kiểm ngư), Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp, Ủy ban Đối ngoại và Ủy ban Pháp luật của Quốc hội – sử dụng làm luận cứ xây dựng thể chế và đàm phán quốc tế.
• Cơ quan Thực thi Pháp luật trên biển: Cảnh sát biển Việt Nam, Bộ đội Biên phòng, Kiểm ngư – áp dụng trong quy trình tuần tra, kiểm soát, xử lý tàu thuyền vi phạm và phối hợp quản lý ranh giới trên biển.
• Hiệp hội & Doanh nghiệp Thủy sản: Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu – nắm vững quy chuẩn chứng nhận sản phẩm (Catch Certificate), kiểm soát chuỗi cung ứng sạch không có nguồn gốc từ IUU.
• Cộng đồng Học thuật & Giảng viên, Sinh viên: Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Ngoại giao, các viện nghiên cứu kinh tế – luật biển – làm tài liệu tham khảo giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về Luật Biển quốc tế và Luật Thương mại quốc tế.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của đề tài là gì?

Phát hiện then chốt là việc làm rõ trách nhiệm pháp lý quốc tế của quốc gia tàu mang cờ theo án lệ ITLOS: Quốc gia phải chịu trách nhiệm quốc tế về hành vi IUU nếu không chứng minh được mình đã nỗ lực hết mức (due diligence) với các biện pháp lập pháp, giám sát và trừng phạt tương xứng.

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì đặc biệt?

Đề tài tích hợp độc đáo giữa nghiên cứu luật học so sánh chuyên sâu (phân tích quy định của EU, Hoa Kỳ, ASEAN) với phân tích dữ liệu thực nghiệm (số liệu 1.028 vụ vi phạm thực địa và các quy trình quản lý nghề cá tại cảng của Việt Nam).

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các quốc gia khác không?

Hoàn toàn có thể. Mô hình phân tích 5 trụ cột theo chuẩn EU và khung pháp lý xử lý IUU trong đề tài có thể áp dụng làm hình mẫu tham chiếu cho các quốc gia đang phát triển có nghề cá quy mô nhỏ (small-scale fisheries) đang tìm cách gỡ bỏ hoặc phòng tránh các biện pháp trừng phạt thương mại.

4. Hướng phát triển tiếp theo của nghiên cứu này là gì?

Tiếp tục đi sâu vào việc ứng dụng công nghệ số (Blockchain, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu vệ tinh AIS/VMS thời gian thực) trong việc tự động hóa giám sát chuỗi cung ứng thủy sản và phân tích tác động kinh tế lượng của các lệnh cấm vận thủy sản từ thị trường quốc tế.

5. Những ứng dụng thực tiễn trước mắt của đề tài là gì?

Đề tài trực tiếp cung cấp cẩm nang pháp lý và danh mục giải pháp hành động cho các bộ, ngành trong các đợt làm việc định kỳ với Đoàn thanh tra của Ủy ban Châu Âu (EC), phục vụ mục tiêu sớm gỡ cảnh báo "thẻ vàng" cho thủy sản Việt Nam.

---

Kết luận

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở do TS. Nguyễn Thị Hồng Yến chủ nhiệm đã phác thảo một bức tranh toàn cảnh, sâu sắc và đa chiều về thách thức mang tên IUU. Bằng việc làm sáng tỏ các quy chuẩn quốc tế khắt khe và phân tích trung thực những hạn chế nội tại của nghề cá Việt Nam, công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện từ hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực giám sát công nghệ đến đẩy mạnh hợp tác phân định biển.

Để phát triển nghề cá có trách nhiệm và bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo, Việt Nam cần khẩn trương chuyển hóa các khuyến nghị học thuật này thành hành động thực thi kiên quyết, đồng bộ ở mọi cấp độ quản lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI C3" BD DE TAI NGHIEN CUU KHOA HOC CAP CO SO Chủ nhiệm: TS. Nguyễn Thi Hồng Yến Thư ký: ThS. Lã Minh Trang Hà Nội, 2019 DANH SÁCH CÁC TÁC GIÁ THAM GIA THỰC HIỆN ĐÈ TÀI ^ A TU CACH STT HO TEN NOI CONG TAC THAM GIA xa , Khoa Pháp luật quốc tế 1. Nguyên Thi Hong Yên Chủ nhiệm Trường Đại học Luật Hà Nội Khoa Pháp luật quốc tế 2.

La Minh Trang Thư ký Trường Đại học Luật Hà Nội Khoa Pháp luật quốc tế 3. Lê Thị Anh Dao Tác giả Trường Đại học Luật Hà Nội 4. Mai Ngân Hà Bộ Ngoại giao Tác giả Khoa Pháp luật quốc tế 5. Bùi Thị Ngọc Lan Tác giả Trường Đại học Luật Hà Nội - Khoa Pháp luật quốc tế 6.

Nguyên Thi Kim Ngân ; Tac gia Truong Dai hoc Luat Ha Noi + Khoa Pháp luật Thương mại quốc tế 7. Nguyên Thị Anh Tho Tác giả Trường Đại học Luật Hà Nội Khoa Luật quốc tế Tác giả 8. Ngô Thi Trang ¬ Học viện Ngoại giao ` Khoa Pháp luật quốc tế Tác giả 9. Trân Thị Thu Thủy Trường Đại học Luật Hà Nội DANH SÁCH CÁC CHUYEN DE CUA DE TÀI STT TÊN CHUYEN DE TAC GIA Chuyên đề 1: Pháp luật quốc tế về đánh cá bat hợp pháp, không được báo cáo không TS.

Nguyễn Thị Kim Ngân được kiểm soát (IUU) Chuyên đề 2: Các biện pháp thương mại chống lại hành vi IUU của các quốc gia ThS. Nguyễn Thị Anh Thơ trong mối quan hệ với quy định của WTO Chuyên đề 3: Chính sách, pháp luật của Liên minh châu Au và các quốc gia thành NCV. Mai Ngân Hà viên về phòng, chong hành vi IUU — kinh nghiệm cho Việt Nam Chuyên đề 4: Chinh sách, pháp luật cua Hoa Kỳ và các quốc gia vùng biển Caribe ThS. Trần Thị Thu Thủy & về phòng, chống hành vi IUU — kinh ThS.

Lã Minh Trang nghiệm cho Việt Nam Chuyên đề 5: Chinh sách, pháp luật của ASEAN và các quốc gia thành viên về NCS. Bùi Thị Ngọc Lan phòng, chong hành vi IUU - kinh nghiệm cho Việt Nam Chuyên đề 6: Pháp luật phòng, chống hành TS. Nguyễn Thị Hồng Yến & vi IUU của Việt Nam — thực trang và giải ThS. Ngô Thị Trang pháp Chuyên đề 7: 7c trang quan lý và các biện pháp phòng, chống hành vi IUU của TS.

Lê Thị Anh Đào Việt Nam DANH MỤC CHỮ VIET TAT STT Từ, Từ day đủ Giải thích viêt tắt | ACP African, Caribbean and Pacific | Nhóm các quôc gia châu Phi, States Ca ri bé va Thai Binh Duong 2 APFIC The Asia-Pacific Fishery |Uy ban Nghề cá Châu A — Thái Commission Binh Duong 3 APSC ASEAN Political — Security | Cộng đồng chính trị - an ninh Community ASEAN 4 ASEAN The Association of Southeast | Hiệp hội các quốc gia Đông Asian Nations Nam A 5 CA 1993 The Compliance Agreement, | Thoả thuận tuân thủ năm 1993 FAO (1993) của FAO 6 CCRF The Code of Conduct for | Bộ quy tắc ứng xử nghề cá có Responsible Fisheries 1995 trách nhiệm năm 1995 7 CCSBT The Commission for the | Uy ban bảo tổn cá ngừ vây Conservation of Southern | xanh phương Nam Bluefin Tuna 8 CCAMLR | Commission for the | Uy ban bảo tồn sinh thái biển Conservation of Antartc |Nam Cực Marine Living Resources 9 COFI FAO Committee on Fisheries | Uy ban nghề cá của FAO 10 EU The European Union Lién minh chau Au lãi EFCA European Fisheries Control | Cơ quan Kiểm soát Nghề cá Agency Châu Âu 12 FAO The Food and Agriculture | Tổ chức Nông lương Liên Hop Organization of the United | Quốc Nations 13 FiA Fisheries Administration Cuc quan ly thuy san 14 FMS Fisheries Monitoring Center Trung tâm kiểm soát nghề cá 15 GPS The Global Positioning System | Hệ thống định vị toàn cầu 16 IATTC The Inter-American Tropical | Uỷ ban cá ngừ nhiệt đới Liên Tuna Commission My 17 ICJ The International Court of | Toà án công ly quốc tế Justice 18 ICCAT International Comission for the |Uy ban quốc tế bảo tồn cá ngừ Conservation of Atlantic Tunas | Đại Tây Dương 19 ILO International Labour Tổ chức lao động quốc tế Organ1zation 20 IMA The International Marinelife | Liên minh sinh vat biển quốc Alliance té 21 IMO The International Maritime | Tổ chức hàng hai quốc tế Organization 22 IPOA-IUU |The International Plan Of| Chương trình hành động quốc Action to prevent, deter and | tế để ngăn ngừa, cham dứt va eliminate Illegal, Unreported | loại bỏ hoạt động đánh cá bất and Unregulated fishing hợp pháp, không được báo cáo và không được kiểm soát. 23 ITDS International Trade Data | Hệ thông dữ liệu thương mại System quốc tế 24 ITLOS International Tribunal for the | Toa án quốc tế về Luật biển Law of the Sea 25. | IUCN International Union for | Tổ chức bao tồn thiên nhiên Conservation of Nature quốc tế 26 IUU Illegal, unreported and | Đánh cá bat hop pháp, không unregulated fishing được báo cáo và không được kiểm soát 27 MCA Convention on the | Công ước về xác định điều Determination of the Minimal kiện tối thiểu dé tiếp cận va Conditions for Access and khai thác tài nguyên biển trong Exploitation of marine lãnh hải thuộc chủ quyền của resources within the maritime các quốc gia thành viên của Uỷ areas under jurisdiction of the ban ngư nghiệp tiểu vùng member states of the sub- regional fisheries commission 28 MCS The management control | Mạng lưới Quản lý, Kiểm soát, system và Giam sát. 29 NACA The Network of Aquaculture | Mạng lưới các Trung tâm Nuôi Centers in Asia-Pacific trong thuy san khu vuc Chau A Thai Binh Duong 30 NPOA The National Plan of Action Chương trình hành động quốc gia 3l NOAA The National Oceanic and | Cơ quan quản lý đại dương va Atmospheric Administration khi quyén quéc gia Hoa Ky 32 MOVIMAR| The satellite-positioning | Hệ thống quan sát tàu cá bang MOVIMAR system thiết bị vệ tinh MOVIMAR 33 OSPESCA |La Organización del Sector | Tổ chức nghề cá và nuôi trồng Pesquero y Acuícola del Istmo | thuỷ sản Trung Mỹ Centroamericano 34 PSMA The Agreement on Port State | Hiệp định về các biện pháp của Measures to Prevent, Deter and | các quốc gia ven biển để ngăn Eliminate Illegal, Unreported | chặn, xoá bỏ và ngăn ngừa and Unregulated Fishing đánh cá bất hợp pháp, không báo cáo và không được kiểm soát của FAO 35 REMO Regional Fisheries | Tô chức quan lý nghề cá khu Management Organization vuc 36 RFB Regional Fishery Bodies Cơ quan nghề cá khu vực 37 RPOA The Regional Plan of Action Ké hoạch hành động khu vực 38 RWG-IUU | Regional Working Group on | Nhóm công tác về IUU Illegal, Unreported and Unregulated (IUU) fishing 39 SCM Agreement on Subsidies and | Hiệp định về trợ cấp va các Countervailing Measures biện pháp đối khang 40 SIMP Seafood Import Monitoring | Chương trình giám sát thuỷ sản Program nhap khau 41 SRFC The Sub-Regional Fisheries | Uy ban thuy san tiéu ving Commission 42 UNCLOS | United Nations Convention on | Công ước của Liên hợp quốc Law of the Sea về Luật biển năm 1982.

43 UNFSA The United Nations Fish | Hiệp định thực thi các diéu Stocks Agreement khoản của UNLOS 1982 về bảo tồn và quản lý các đàn cá lưỡng cư và di cư xa 44 UNTOC United Nations Convention | Công ước của Liên hợp quốc against Transnational | về chống tội phạm có tổ chức Organized Crime xuyên quốc gia 45 VASEP Vietnam Association of | Hiệp hội ché bién va xuat khau Seafood Exporters and | thủy san Việt Nam Producers 46 |VMS Vessel Monitoring System Hệ thống giám sát tàu 47 VTR Fishing Vessel Trip Report Bao cáo hành trình của tau 48 WTO World Trade Organization Tổ chức thương mai thé giới DANH SÁCH SO DO, BANG BIEU Hình 1: Các văn kiện quốc tế về phòng, chống IUU của Liên hop quốc va PAs seme» coma 5 vam 2 am H5 a ĐH NHI 3 HN HỢP T1 SH š GO ev RDG EU SM 534 8ö SE8 š S MB 3 ĐIEH š S30 aR T š 9 SỐ 17, 110 Hình 2: Quy trình “áp thẻ” của EU đối với quốc gia thứ 3.-- - 2 2©s+cs+xerszeered 38 Bảng: Số lượng tàu cá và ngư dân bị bắt giữ xử lý giai đoạn 2010-2016. 78, 273 Sơ đồ 1: Cơ quan nghề cá tại các khu VỰC.-- 2-5-2 2SE+EE+ESEE2EEEEEEEEEEEEEEEEkrkerkrrrred 123 Sơ đồ 2: Quá trình khắc phục thẻ vàng của Phi-líp-pin.-- - 2-5255 2+sz£zxe£szeerxd 164 Sơ đồ 3: Quá trình khắc phục thẻ vàng của Thái Lan .-- 2-2 2s s+s+zs2 2£: 51, 168 Sơ đồ 4: Quá trình khắc phục thẻ vàng của Hàn Qu6C.ececcecssessssesessesesseseseseseseeeeees 172 Sơ đồ 5: Quá trình quá trình nhận thẻ vàng của Đài Loan.-- ¿2-2 52+s+£sz£ecs2 175 Sơ đồ 6: Quá trình nhận thẻ đỏ của Campuchla.-- -- + +s++s*s++sss++eeexseesxsss2 54, 177 Sơ đồ 7: Quá trình quá trình khắc phục thé đỏ của Sri Lanka.-- 2-5-2 cs+ss=s2 180 Ảnh 1: Vị trí vùng biển Caribe và các quốc gia ven biỂn.---- 2-5 2s ©s+£zzxszszxee 210 Ảnh 2: Hệ thống Cơ chế đánh cá khu vực Caribe. -- --2- 2 s52 £+x+£E+z++zszzzzxersee 210 MỤC LỤC PHAN THỨ NHÁT: GIỚI THIỆU CHUNG VE ĐÈ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Sự cần thiết nghiên cứu đề tài.

Tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của dé tài. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài. ---- 52 +Ss+EExEEEEEE2EEE121712112111 7171111111111 xe 5 4. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu.-----2- 2 52 +EE+E£EE+E£E+EE£EeEEzEerxererrers 5 5.

Đối tượng và phạm vi nghiên CỨu.-- ¿2 2s 2 9EE+E£EE£EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEErkrrrrree 6 6.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của PP cecccccscccsesecesesesesesesescscsesvscscseseensvevevevevevenevavees fi PHAN THU HAI: CAC KET QUA CHINH CUA DE TAI I. MOT SO VAN DE CHUNG VE DANH CA BAT HỢP PHAP, KHONG DUGC BAO CAO, KHÔNG DUGC KIEM SOAT (1UU) w.cecccccsccscssesessesesesscsssesseststsssssstsasststeateneeesees 8 ee 8 LLL. Anh hưởng của hành vi IUU đến hệ sinh thái, tài nguyên và quyền tai phan của các QUỐC Bia_. Sự hình thành và phát triển các quy định của pháp luật quốc tế về IUU.

IUU trong UNCLOS và các văn kiện quốc tế liên quan. Quy định của UNCLOS. 1121112 1111 111121111 1111 11 n1 TH TH vn ket 17 1. Quy định về IUU trong một số văn kiện quốc tế khác.

IUU theo quy định của một số thoả thuận quốc tế khu VUC. Y kiên tư van và phán quyét của các cơ quan tài phán quôc tê liên quan đên 0 28 II PHAP LUAT MOT SO QUOC GIA VÀ TÔ CHỨC QUỐC TE VỀ PHÒNG, CHONG IUU - KINH NGHIEM DOI VỚI VIET NAM. Liên minh châu Au (EU). Quy định về kiểm soát hành vi IUU từ tàu cá mang cờ của các quốc gia thành viên ¬ eee e eee eee e eee eeeee eee eH eeeee eed Hd ecette Gd Hee eEttGd HA esteteGadeeeeetauaieeeeeeeaaneesuss 33 2.

Quy định về phòng, chống hành vi IUU đối với các quốc gia thứ ba. Hiệp hội các quốc gia Đông Nam A (ASEAN) và các quốc gia thành viên. cece ceeeeeccccesecccccececcccsscececcuscececsecececuscececsusececuuseceeuusececaueceeeueneeeeees 43 Sm i eeee 46 PCl0 .