mở đầu và có một kế hoạch tính toán kỹ lưỡng, sát sao từ việc lựa chọn cốt truyện, chi tiết, miêu tả nhân vật, sự kiện, giọng điệu kể chuyện sao cho đạt được hiệu quả cao nhất về nghệ thuật và tư tưởng. Trong cách hiểu truyện ngắn này, chúng ta cũng nhận thấy khả năng lớn lao có thể nói là vô tận của truyện ngắn khi nó đem lại cho người đọc sự liên tưởng lớn hơn số lượng câu chữ hạn hẹp. Đọc truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam, chúng ta không chỉ dừng lại ở cái khoảnh khắc ngày tàn và đêm tối ở phố huyện, ở tâm trạng hai đứa trẻ mà là cả niềm hoài vọng của đời người. Đâu chỉ có một chuyến tàu đêm cụ thể qua phố huyện, chuyến tàu trong truyện ngắn này còn là niềm mong đợi của mỗi con người trên thế gian cho hành trình sống của mình.
Với khả năng lớn lao và nhiều triển vọng như thế, truyện ngắn đã mở rộng giới hạn của nó. Truyện ngắn ngày nay không còn bó buộc vào khuôn mẫu gò bó nào: “Đây là một thể tài hết sức năng động, phản ứng rất nhanh, dễ điều chỉnh, và mau thu được kết quả. Đó là một thứ ruồi dấm, trong đó, có thể dễ dàng theo dõi các quy luật sáng tạo của nhà văn, cũng là theo dõi việc giải quyết những vấn đề được đề cập tới” (Kuranôp) [88, tr. Hiện nay có truyện ngắn gần với thơ, truyện ngắn rất ngắn, truyện ngắn gần với kịch, truyện ngắn tiểu thuyết hóa…Tính nhanh nhạy và thích ứng cơ động của truyện ngắn đã đưa truyện ngắn đi xa hơn sự mong đợi của nhiều người.
Những truyện ngắn giàu chất thơ đem đến cho văn xuôi sự nồng ấm, mềm mại hơn. Những truyện ngắn giàu kịch tính giúp truyện ngắn sắc nhọn hơn khi phản ánh các vấn đề xã hội, hoặc loại truyện ngắn rất ngắn thì thật sự phù hợp với đời sống hiện đại mà vẫn chuyên chở được tâm tư tình cảm con người ở nhiều góc độ khác nhau. Qua việc tìm hiểu một số quan niệm về truyện ngắn của các nhà văn trong và ngoài nước, chúng ta nhận thấy truyện ngắn là một thể tài mà “hình thức nhỏ” nhưng “không có nghĩa là nội dung không lớn lao” [88, tr. Được sinh ra từ những câu chuyện kể hằng ngày rất tự nhiên, truyện ngắn hình thành và phát triển vượt bậc với sức mạnh dẻo dai phi thường qua sự sáng tạo của nhiều thế hệ nhà văn.
Đến nay truyện ngắn đã khẳng định vị trí của mình trong hệ thống thể loại tự sự của văn học thế giới. Những khái niệm về truyện ngắn như trên đã phần nào giúp chúng ta đi vào tìm hiểu đặc trưng truyện ngắn. Đặc trưng 1.1 Đặc trưng cơ bản nhất của truyện ngắn chính là tính chất ngắn gọn, cô đúc bắt nguồn từ dung lượng của tác phẩm. Trong mối tương quan với truyện vừa, tiểu thuyết, truyện ngắn nổi bật lên ở dung lượng “ngắn”.
Ngay bản thân thuật ngữ “truyện ngắn” trong tiếng Việt đã nói rõ điều này. Tác phẩm truyện ngắn phải có sự quy định về khối lượng câu chữ “ngắn” trong nội dung phải có “truyện”. Nhà văn Antônôp cho rằng:“Chính việc truyện ngắn phải ngắn khiến cho nó tự phân biệt một cách dứt khoát và rành rọt bên cạnh truyện vừa và tiểu thuyết” [88, tr. Nhà văn Tô Hoài cũng cho rằng “Truyện ngắn chính là cưa lấy một khúc của đời sống” [88, 9].
Như vậy, dung lượng “ngắn” vừa là khối lượng câu chữ vừa là nội dung phản ánh của truyện ngắn, đồng thời còn là quy tắc sáng tạo của nhà văn. Đọc một truyện ngắn, độc giả phải khám phá được ít nhất một vấn đề về cuộc sống, về nhân sinh, được bồi đắp thêm mỹ cảm cho tâm hồn. Tuy nhiên, cụ thể “ngắn” như thế nào vẫn còn là vấn đề để mở, chưa ai đưa ra được giới hạn nhất định cho độ dài của truyện ngắn. Theo nhận định của các nhà lý luận nước ngoài thì “Xác định chính xác ranh giới giữa truyện ngắn và truyện dài là một vấn đề phức tạp.
Theo định nghĩa cổ điển truyện ngắn là truyện có thể đọc chỉ trong chốc lát, một điểm được nhấn mạnh trong tác phẩm của Edgar Allan Poe's "The Philosophy of Composition" (1846). Một số định nghĩa khác quy định số lượng từ ngữ tối đa là khoảng 7000 đến 9000. Ta có thể tham khảo định nghĩa của hiệp hội Science Fiction and Fantasy Writers of America trong phần hướng dẫn nộp bài dự thi giải thưởng Nebula Awards đối với truyện ngắn thể loại khoa học viễn tưởng là số lượng từ ít hơn 7500. Hiện nay định nghĩa truyện ngắn được dùng cho các tác phẩm không dài quá 20,000 từ và không ngắn hơn 1000 từ.
Các truyện ngắn hơn 1000 từ được gọi là “tiểu thuyết cực ngắn” hoặc “truyện rất ngắn” (flash fiction) [13, Hồ Kim Phụng dịch]. Cô gọn trong truyện ngắn, cũng theo Antônốp, dung lượng truyện ngắn cổ điển sẽ từ bảy, tám trang đánh máy. Thực tế sáng tác lại khác, ý kiến của Lê Huy Bắc đáng để suy ngẫm: “Dung lượng truyện ngắn kéo dài từ vài chục chữ đến 20. Như vậy, thể tài này không quy định nghiêm ngặt khối lượng chữ viết.
Truyện ngắn vẫn có độ co giản hợp lý, tùy theo nội dung tác giả chuyển tải sẽ có hình thức phù hợp. Nhà văn William Saroyan cho rằng “Truyện ngắn đó là một cái gì không cùng”, nghĩa là trong sự quy định của dung lượng, nhà văn có thể xoay sở nhiều cách viết, có thể nói về mọi vấn đề của cuộc sống con người. Phẩm chất “ngắn” của thể tài này gắn chặt với phương diện tồn tại của nó là báo chí. Là thể tài “đích thực xuất hiện muộn trong lịch sử văn học” [79, tr.397], cho nên mảnh đất báo chí phù hợp để truyện ngắn nảy lộc đâm chồi.
Ở Mỹ, người ta gọi đây là một “thể tài dân tộc”, vì phần lớn các tờ báo ở Mỹ đều có in truyện ngắn. Tại Việt Nam, đa số các cây bút viết truyện ngắn như Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Tô Hoài, Nguyễn Quang Sáng, Lý Lan …đều có tác phẩm được in trên báo trước, về sau mới tập hợp thành tập để xuất bản. Trong khuôn khổ quy định của các cột báo, mỗi truyện ngắn chỉ được phép tồn tại theo khối lượng chữ nhất định. Ngoài ra, người đọc báo cũng cần quan tâm nhiều đến thời gian.
Để làm rõ điều này, ý kiến của S. Maugham, nhà văn hiện đại người Anh lại rất gần gũi với ý kiến E. Poe, nhà văn Mỹ, ở chỗ: “Truyện ngắn là một tác phẩm tùy dài ngắn, người ta có thể đọc được trong mười phút hay một giờ, trong đó mọi việc chỉ liên quan đến một đối tượng hay một trường hợp duy nhất, được xác định rõ ràng. Hoặc như mọi chuyện có liên quan tới một loạt trường hợp khác nhau nữa, tất cả phải được phối hợp lại trong một hình thức trọn vẹn.
Truyện ngắn cần phải viết sao để người ta không thể bổ sung thêm vào đó chút gì, cũng không thể rút ra bớt chút gì hết” [88, tr. Như vậy, thời gian cho phép là từ dăm bảy phút cho đến hơn một giờ đồng hồ để có thể đọc một truyện ngắn là hoàn toàn phù hợp với phần đông công chúng hiện đại. Xuất phát từ thực tế đời sống với gánh nặng công việc dồn dập, quĩ thời gian hạn hẹp, nhu cầu thẩm mỹ của phần lớn độc giả hiện đại đã thúc đẩy truyện ngắn trở thành thể văn được độc giả ưa chuộng hơn cả. Chính dung lượng nhỏ đã đem lại cho tác phẩm truyện ngắn tính hàm súc và cô đọng.
Truyện ngắn do đó thu dần khoảng cách để đến với thơ. Nhà văn Ái Nhĩ Lan, Frank O’Connor rất ưa thích sáng tạo truyện ngắn vì cho rằng thể tài này rất gần với thơ trữ tình. Nhà văn Kuranôp cũng tán đồng với ý kiến đó: “Việc xích lại gần với thơ làm cho văn xuôi trở nên sâu sắc hơn, vừa dễ hiểu hơn, thứ dòng chảy ngầm này cần cho mọi truyện ngắn…có thể ngắn gọn mà vẫn súc tích” [88, tr. Ma Văn Kháng khẳng định cái đức tính phải có của truyện ngắn là giàu chất thơ, thứ “chất thơ chân thật” làm nên những truyện ngắn “có cái gì hơi hơi bay một tí, không nên mơ màng quá mà trần trụi quá cũng không ổn” [88, tr.
Nhà văn Vũ Thị Thường cũng nhìn nhận sáng tác truyện ngắn còn yêu cầu nhà văn nuôi cảm xúc trong sáng tạo, điều mà tiểu thuyết không thể có được suốt chặng đường dài từ lúc phôi thai cho đến đủ hình hài tác phẩm. Ngắn gọn, cô đúc, truyện ngắn yêu cầu nhà văn nắm chắc kỹ thuật của thể loại qua những đặc trưng nghệ thuật biểu hiện riêng biệt như: tình huống truyện, nhân vật, chi tiết nghệ thuật, kết cấu, lời văn nghệ thuật… 1.2 Đặc trưng thứ hai của truyện ngắn chính là tính nhất quán ở các phương thức biểu hiện: tình huống truyện, nhân vật, giọng điệu, ngôn ngữ… Nếu như tiểu thuyết mang tính tổng hợp thì truyện ngắn bộc lộ rõ nhất khuynh hướng khắc họa “tính chất đơn nhất…về mặt chọn tình thế… giọng điệu…nhân vật…”. Nhà nghiên cứu Huỳnh Như Phương đã tổng luận như sau: “Có thể so sánh việc đọc tiểu thuyết với một cuộc đi dạo xuyên qua những địa điểm khác nhau và giả định có một lần âm thầm quay lại; còn đọc truyện ngắn thì giống như leo lên một ngọn đồi để thưởng lãm toàn cảnh thiên nhiên từ một độ cao”[101, tr. Sự so sánh hình tượng này giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc hơn khi tìm hiểu những biểu hiện nghệ thuật của truyện ngắn.
Cốt truyện là thành phần quan trọng, cốt yếu của tự sự, đặt biệt có vai trò quan trọng trong truyện ngắn. Maugham đã từng cho rằng: “Nhà văn sống bằng cốt truyện, y như họa sĩ sống bằng màu và bút vẽ vậy” [26, tr. Điều này chứng tỏ cốt truyện là nơi thử thách sự sáng tạo của nhà văn. Với chức năng chính là bộc lộ các mâu thuẫn quan trọng trong đời sống, cốt truyện của truyện ngắn có thể được khai thác từ các sự kiện có thật trong đời sống, từ các tác phẩm văn học, từ kinh nghiệm sống của bản thân tác giả hoặc tưởng tượng hoàn toàn nhưng đều được nhào nặn qua sự hư cấu nghệ thuật của nhà văn.
Việc sáng tạo ra cốt truyện từ những sự kiện trong đời sống của nhà văn khiến họ ngang hàng với công việc của những người thợ làm ra ngọc quý. Theo các nhà văn viết truyện ngắn, truyện ngắn thường có hai loại cốt truyện là “cốt truyện sắc nhọn” và “cốt truyện tâm tình”. Truyện ngắn có “cốt truyện sắc nhọn” là loại truyện mà nhà văn sáng tạo ra các cốt truyện li kì, hấp dẫn.
