Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Muồng Trắng (Zenia Insignis Chun) Tại Vườn Quốc Gia Ba Bể

Việt Nam là quốc gia có đa dạng sinh học cao, nhưng đang đối mặt với suy thoái môi trường. 58 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Đặng Minh Chiến
• Người hướng dẫn: ThS. La Thu Phương
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Muồng Trắng Tại Vườn Quốc Gia Ba Bể
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.3. Về phân bố
• 2.4. Về hạt giống và bảo quản
• 2.5. Kỹ thuật trồng và chăm sóc
• 2.6. Kết quả nghiên cứu tại Việt Nam
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH
• 4.1. Theo hệ thống phân loại của Takhtadjan loài cây Muồng trắng được phân loại
• 4.2. Đặc điểm hình thái cây Muồng trắng
• 4.3. Một số đặc điểm cấu trúc quần xã thực vật rừng nơi có loài Muồng trắng phân bố
• 4.4. Đặc điểm phân bố loài
• 4.5. Đặc điểm đất nơi loài cây nghiên cứu phân bố cây Muồng trắng
• 4.6. Đề xuất biện pháp kĩ thuật phát triển và bảo tồn loài
• 4.6.1. Đề xuất biện pháp bảo tồn
• 4.6.2. Đề xuất biện pháp phát triển loài
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Muồng Trắng

Việt Nam là quốc gia có đa dạng sinh học cao, nhưng đang đối mặt với suy thoái môi trường. Việc nghiên cứu các loài thực vật, đặc biệt là cây Muồng trắng Ba Bể, còn hạn chế. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu dừng lại ở mô tả hình thái mà chưa đi sâu vào đặc tính sinh học, sinh thái học và bảo tồn. Vườn quốc gia Ba Bể là khu vực quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học, nhưng chưa được quy hoạch và đánh giá tổng hợp. Do đó, việc nghiên cứu đặc điểm sinh học cây Muồng trắng là rất cần thiết để bảo tồn và phát triển loài cây này. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể.

1.1. Tầm quan trọng của Nghiên cứu Thực vật tại Ba Bể

Nghiên cứu thực vật tại Vườn quốc gia Ba Bể đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Việc hiểu rõ đặc điểm sinh học của các loài cây, đặc biệt là cây Muồng trắng, giúp xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Các nghiên cứu này cũng cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý và phát triển bền vững Vườn quốc gia Ba Bể. Theo tài liệu gốc, Vườn quốc gia Ba Bể là nơi lưu giữ đa dạng sinh học cao và là nơi phục hồi, lưu giữ các nguồn gen động thực vật phục vụ nghiên cứu khoa học.

1.2. Mục tiêu và Ý nghĩa của Nghiên cứu Cây Muồng Trắng

Mục tiêu của nghiên cứu là tìm hiểu đặc điểm hình thái và sinh thái của cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài cây này. Thành công của đề tài có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ gìn, bảo tồn và phát triển cây Muồng trắng, góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Nghiên cứu này cũng giúp người thực hiện làm quen với công việc nghiên cứu khoa học và củng cố kiến thức chuyên môn.

II. Cơ Sở Khoa Học Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Muồng Trắng

Nguồn tài nguyên đa dạng sinh học của Việt Nam đang bị suy giảm do nhiều nguyên nhân khác nhau. Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài là rất cần thiết để bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các loài động, thực vật quý hiếm. Để khắc phục tình trạng này, Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp và chính sách nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên đa dạng sinh học. Việc nghiên cứu cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể là một phần trong nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học của đất nước.

2.1. Vai trò của Nghiên cứu Sinh học trong Bảo tồn Đa dạng Sinh học

Nghiên cứu đặc điểm sinh học của các loài là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên. Nghiên cứu này giúp ngăn ngừa suy thoái các loài, đặc biệt là những loài động, thực vật quý hiếm. Nó cũng là cơ sở khoa học để xây dựng mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. Theo tài liệu gốc, nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên.

2.2. Các Tiêu chuẩn Đánh giá và Phân loại Bảo tồn Loài

Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, Việt Nam đã công bố Sách đỏ để hướng dẫn và thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Sách đỏ phân chia các loài theo mức độ nguy cấp, từ tuyệt chủng đến ít nguy cấp. Việc phân loại này giúp xác định các loài cần được ưu tiên bảo vệ. Cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể có thể thuộc một trong các cấp độ này, cần được đánh giá và bảo tồn phù hợp.

2.3. Tình hình Nghiên cứu Cây Muồng Trắng trên Thế giới

Các hoạt động hướng tới phát triển bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học ở các vùng đá vôi, nơi cây Muồng trắng sinh sống, còn gặp nhiều khó khăn. Các vùng này thường có phong cảnh đẹp, truyền thống văn hoá dân tộc giàu bản sắc, tài nguyên rừng phong phú, nhất là các sinh vật quý hiếm. Tuy nhiên, công cuộc phát triển kinh tế-xã hội ở đó chủ yếu mới chỉ chú trọng đến tăng trưởng kinh tế mà chưa chú ý đúng mức đến bảo vệ môi trường, bảo tồn các loài động thực vật nhất là các loài quý hiếm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Muồng Trắng

Nghiên cứu này tập trung vào việc khảo sát đặc điểm hình thái và sinh thái của cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập mẫu vật, đo đạc kích thước, quan sát đặc điểm sinh trưởng và phân tích dữ liệu. Nghiên cứu cũng sử dụng các phương pháp thống kê để đánh giá sự phân bố và mật độ của cây Muồng trắng trong khu vực nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm sinh học của cây Muồng trắng và làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển.

3.1. Đối tượng và Phạm vi Nghiên cứu Cây Muồng Trắng

Đối tượng nghiên cứu là cây Muồng trắng (Zenia insignis Chun) tại Vườn quốc gia Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các khu vực có sự phân bố của cây Muồng trắng trong vườn quốc gia. Nghiên cứu tập trung vào các đặc điểm hình thái, sinh thái và phân bố của loài cây này. Địa điểm nghiên cứu cụ thể là các xã Nam Mẫu, Khang Ninh, Cao Thượng, Quảng Khê, Cao Trĩ thuộc huyện Ba Bể.

3.2. Nội dung Nghiên cứu Đặc điểm Sinh học Cây Muồng Trắng

Nội dung nghiên cứu bao gồm: (1) Đặc điểm hình thái của cây Muồng trắng, bao gồm kích thước thân, lá, hoa, quả và hạt. (2) Đặc điểm sinh thái của cây Muồng trắng, bao gồm môi trường sống, độ cao phân bố, trạng thái rừng và các loài thực vật đi kèm. (3) Đặc điểm phân bố của cây Muồng trắng trong Vườn quốc gia Ba Bể, bao gồm mật độ, cấu trúc quần thể và tái sinh tự nhiên. (4) Đề xuất các biện pháp kỹ thuật phát triển và bảo tồn loài.

3.3. Phương pháp Phân tích và Xử lý Số liệu Nghiên cứu

Số liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê mô tả và phân tích phương sai. Các phần mềm thống kê như Excel và SPSS sẽ được sử dụng để xử lý số liệu. Kết quả phân tích sẽ được trình bày dưới dạng bảng biểu, đồ thị và biểu đồ. Các kết quả này sẽ được sử dụng để đánh giá đặc điểm sinh học của cây Muồng trắng và đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Phân Bố Cây Muồng Trắng

Nghiên cứu đã xác định được đặc điểm phân bố của cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể. Cây Muồng trắng phân bố rải rác trong rừng rậm nhiệt đới thường xanh mưa mùa ẩm, ở độ cao 100-750 m. Mật độ cây Muồng trắng thay đổi tùy thuộc vào điều kiện môi trường và trạng thái rừng. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự tái sinh tự nhiên của cây Muồng trắng trong một số khu vực. Kết quả này cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý và bảo tồn cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể.

4.1. Đặc điểm Môi trường Sống của Cây Muồng Trắng

Cây Muồng trắng thường mọc ở các khu vực có độ ẩm cao và ánh sáng vừa phải. Cây thích hợp với đất giàu dinh dưỡng và thoát nước tốt. Các loài thực vật đi kèm thường là các loài cây gỗ và cây bụi thuộc họ Đậu và họ Dâu tằm. Ảnh hưởng của môi trường đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Muồng trắng là rất lớn, đặc biệt là yếu tố ánh sáng và độ ẩm.

4.2. Phân bố Cây Muồng Trắng theo Đai Cao và Trạng thái Rừng

Cây Muồng trắng phân bố chủ yếu ở độ cao từ 100 đến 750 mét so với mực nước biển. Cây thường mọc trong các khu rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh. Mật độ cây Muồng trắng thường cao hơn trong các khu rừng có độ tàn che vừa phải. Trạng thái rừng có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và tái sinh của cây Muồng trắng.

4.3. Tái Sinh Tự Nhiên của Cây Muồng Trắng tại Ba Bể

Nghiên cứu ghi nhận sự tái sinh tự nhiên của cây Muồng trắng trong một số khu vực của Vườn quốc gia Ba Bể. Tỷ lệ tái sinh tự nhiên thay đổi tùy thuộc vào điều kiện môi trường và sự cạnh tranh với các loài thực vật khác. Các biện pháp bảo tồn và phục hồi rừng có thể giúp tăng cường khả năng tái sinh tự nhiên của cây Muồng trắng.

V. Đề Xuất Biện Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Cây Muồng Trắng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số biện pháp bảo tồn và phát triển cây Muồng trắng được đề xuất. Các biện pháp này bao gồm: (1) Bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực có sự phân bố của cây Muồng trắng. (2) Tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục về giá trị của cây Muồng trắng. (3) Nghiên cứu và phát triển kỹ thuật nhân giống và trồng cây Muồng trắng. (4) Khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia vào công tác bảo tồn và phát triển cây Muồng trắng.

5.1. Biện pháp Bảo tồn Cây Muồng Trắng tại Vườn Quốc Gia

Các biện pháp bảo tồn bao gồm: (1) Xây dựng các khu bảo tồn nhỏ để bảo vệ các quần thể cây Muồng trắng quan trọng. (2) Kiểm soát chặt chẽ việc khai thác gỗ và các hoạt động khác có thể gây hại cho cây Muồng trắng. (3) Phục hồi các khu rừng bị suy thoái để tạo môi trường sống tốt hơn cho cây Muồng trắng. (4) Nghiên cứu đặc điểm di truyền của cây Muồng trắng để bảo tồn nguồn gen quý hiếm.

5.2. Biện pháp Phát triển Cây Muồng Trắng cho Cộng Đồng

Các biện pháp phát triển bao gồm: (1) Nhân giống và trồng cây Muồng trắng để cung cấp gỗ và các sản phẩm khác cho cộng đồng địa phương. (2) Sử dụng cây Muồng trắng để trồng rừng phòng hộ và cải tạo đất. (3) Phát triển du lịch sinh thái dựa trên cây Muồng trắng để tạo thu nhập cho cộng đồng địa phương. (4) Nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây Muồng trắng và khuyến khích họ tham gia vào công tác bảo tồn và phát triển.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị về Nghiên Cứu Cây Muồng Trắng

Nghiên cứu đã cung cấp thông tin quan trọng về đặc điểm sinh học của cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp bảo tồn và phát triển loài cây này. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm di truyền, sinh trưởng và phát triển của cây Muồng trắng để có thể bảo tồn và phát triển loài cây này một cách hiệu quả.

6.1. Tóm tắt Kết quả Nghiên cứu và Đóng góp

Nghiên cứu đã xác định được đặc điểm hình thái, sinh thái và phân bố của cây Muồng trắng tại Vườn quốc gia Ba Bể. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài cây này. Kết quả nghiên cứu đóng góp vào việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tại Vườn quốc gia Ba Bể.

6.2. Hướng Nghiên cứu Tiếp theo về Cây Muồng Trắng

Các hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm: (1) Nghiên cứu đặc điểm di truyền của cây Muồng trắng để bảo tồn nguồn gen quý hiếm. (2) Nghiên cứu sinh trưởng và phát triển của cây Muồng trắng trong các điều kiện môi trường khác nhau. (3) Nghiên cứu bệnh hại và các yếu tố gây ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây Muồng trắng. (4) Nghiên cứu ứng dụng của cây Muồng trắng trong y học và công nghiệp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trong khu vực và trên thế giới, tuy nhiên nguồn tài nguyên sinh vật đang phải đối mặt với áp lực suy thoái nghiêm trọng do môi trường biến đổi và các hoạt động tác động của con người. Để bảo vệ các nguồn gen nguy cấp, mạng lưới khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia đã được thiết lập trên cả nước. Mặc dù vậy, đa số các công trình nghiên cứu thực vật hiện hữu mới dừng lại ở việc mô tả hình thái và định danh loài, chưa đi sâu phân tích toàn diện về các đặc tính sinh học, quy luật sinh thái, động thái tái sinh tự nhiên cũng như các kỹ thuật gây trồng phục vụ bảo tồn nguồn gen.

Vườn Quốc gia Ba Bể (tỉnh Bắc Kạn) được thành lập theo Quyết định số 83/TTg ngày 10/11/1992 của Thủ tướng Chính phủ, có tổng diện tích quy hoạch 44.750 ha (vùng lõi chiếm 10.048 ha và vùng đệm chiếm 34.702 ha), trải rộng trên địa bàn các xã Nam Mẫu, Khang Ninh, Cao Thượng, Quảng Khê và Cao Trĩ. Đây là vùng sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới trên núi đá vôi có giá trị bảo tồn cao. Tuy nhiên, trong thời gian dài kể từ năm 1986, khu vực này chịu nhiều áp lực tiêu cực từ các hoạt động chặt phá rừng, săn bắt động vật hoang dã và thu hái lâm sản ngoài gỗ trái phép, làm cho cấu trúc rừng bị suy giảm cả về trữ lượng lẫn tổ thành loài. Trước thực trạng đó, việc điều tra các đặc tính lâm học của cây Muồng trắng (Zenia insignis Chun) – một loài cây gỗ quý hiếm, bản địa, đa tác dụng đang bị suy giảm quần thể – trở nên hết sức cấp thiết. Khóa luận của tác giả Đặng Minh Chiến hướng đến việc cung cấp các căn cứ khoa học phục vụ quản lý, bảo tồn và phục hồi loài cây này tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể trong văn bản gồm hai nội dung:

1. Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái và sinh thái của cây Muồng trắng (Zenia insignis) tại Vườn Quốc gia Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.
2. Đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài Muồng trắng.

Nhiệm vụ nghiên cứu được phân định thành 4 nội dung cụ thể:

1. Xác định các đặc điểm hình thái cây Muồng trắng (thân, lá, hoa, quả, rễ).
2. Phân tích các đặc điểm sinh thái nơi cây Muồng trắng phân bố (đặc điểm thổ nhưỡng, phẫu diện đất đai).
3. Đánh giá một số đặc điểm cấu trúc quần xã thực vật rừng nơi có loài Muồng trắng phân bố (cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ, độ tàn che tầng tán, đặc điểm và chất lượng tái sinh tự nhiên, ảnh hưởng của cây bụi thảm tươi, quy luật phân bố theo đai cao, trạng thái rừng và tần suất xuất hiện).
4. Đề xuất các giải pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển cây Muồng trắng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cây Muồng trắng (Zenia insignis Chun).
• Phạm vi không gian: Vườn Quốc gia Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn; trọng tâm điều tra thực địa tập trung tại địa bàn xã Nam Mẫu, chủ yếu ở thôn Bó Lù và thôn Pắc Ngòi (tọa độ địa lý: 105°36′55″Đ, 22°24′19″B).
• Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai thực hiện từ tháng 01/2015 đến tháng 04/2015 (thời gian điều tra, thu thập số liệu thực địa diễn ra từ tháng 1 đến tháng 3/2015; xử lý số liệu và hoàn thiện báo cáo trong tháng 4/2015).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý luận và khung pháp lý của đề tài dựa trên các hệ thống phân loại và quy chuẩn bảo tồn:

• Hệ thống phân loại thực vật của Takhtadjan: Xác định vị trí phân loại học của loài Muồng trắng thuộc ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), lớp Ngọc lan (Magnoliopsida), bộ Đậu (Fabales), họ Vang (Caesalpiniaceae), chi Zenia, loài Zenia insignis Chun.
• Tiêu chuẩn phân hạng Sách đỏ: Dẫn chiếu tiêu chuẩn đánh giá tình trạng bảo tồn loài của IUCN (1978, 2001) và Sách đỏ Việt Nam (1996, 2007). Muồng trắng được xếp ở mức độ đe dọa bậc R (Rare - Hiếm) trong Sách đỏ Việt Nam và bậc LR/nt (Near Threatened - Sắp bị đe dọa) theo phân hạng quốc tế.
• Văn bản quy phạm pháp luật: Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (xác lập danh mục nhóm IA, IIA, IB, IIB).
• Cơ sở lâm sinh và sinh thái học: Ứng dụng quan điểm phân chia cấu trúc thảm thực vật rừng của Richards (1952), Baur (1964), Thái Văn Trừng (1978) và hệ thống phân cấp tầng cây rừng tự nhiên của Kraft (1884).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và thu thập số liệu:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập số liệu khí hậu, thủy văn huyện Ba Bể, điều kiện dân sinh kinh tế xã Nam Mẫu, bản đồ chuyên dụng của Vườn Quốc gia Ba Bể và các công trình lâm sinh liên quan.
• Phương pháp điều tra tuyến: Thiết lập 6 tuyến điều tra thực địa đi từ chân núi, qua sườn lên đỉnh núi, cắt qua các trạng thái rừng. Cứ chênh lệch 100 m độ cao theo phương thẳng đứng tiến hành bố trí một ô tiêu chuẩn.
• Phương pháp lập ô tiêu chuẩn (OTC): Lập 22 OTC điển hình với diện tích mỗi ô là 1.000 m² (kích thước 20 m x 50 m) trong các trạng thái rừng khác nhau để thu thập chỉ tiêu tầng cây gỗ. Tất cả các cây gỗ có đường kính ngang ngực $D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$ đều được đo đếm đường kính bằng thước kẹp hoặc thước dây quy đổi; đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) và chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) bằng sào đo cao chia vạch đến 0,1 m; đo đường kính tán ($D_t$) theo hai hướng vuông góc Đông - Tây và Nam - Bắc.
• Phương pháp điều tra tái sinh: Trong mỗi OTC diện tích 1.000 m², bố trí 5 ô dạng bản (ODB) có diện tích 25 m² (5 m x 5 m), gồm 1 ô tại trung tâm và 4 ô ở 4 góc. Điều tra toàn bộ cây tái sinh có $D_{1.3} < 6\text{ cm}$, ghi nhận nguồn gốc (chồi hoặc hạt), phân cấp chất lượng (Tốt, Trung bình, Xấu) và xác định cây triển vọng ($H > 2\text{ m}$, sinh trưởng tốt).
• Phương pháp đo đếm hình thái: Thu mẫu lá tại 3 vị trí trên tán cây (dưới tán, giữa tán, đỉnh tán); tiến hành đo kích thước của 100 lá chét và 100 lá kép; ghi nhận đặc điểm hoa, quả, vỏ và hệ rễ.
• Phương pháp khảo sát nhân tố lập địa: Xác định hướng phơi bằng địa bàn cầm tay; đo độ tàn che tầng cây gỗ bằng quan trắc kết hợp phẫu đồ ngang; ước lượng độ che phủ của tầng cây bụi và thảm tươi trong các ODB; tại trung tâm mỗi OTC xuất hiện Muồng trắng, đào 1 phẫu diện đất để mô tả hình thái phẫu diện (độ dày tầng $A_0, A, B$, màu sắc, cơ giới, độ ẩm, độ xốp, tỷ lệ đá lẫn, đá lộ đầu).

Phương pháp phân tích và xử lý số liệu:

• Đánh giá cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ thông qua Chỉ số giá trị quan trọng (Importance Value Index - IVI): $$IVI_i (%) = \frac{A_i + D_i + RF_i}{3}$$ Trong đó: $A_i$ là độ phong phú tương đối; $D_i$ là độ ưu thế tương đối tính theo tiết diện thân ngang ngực ($G_i$); $RF_i$ là tần xuất xuất hiện tương đối. Loài có $IVI \ge 5%$ được coi là có ý nghĩa sinh thái trong lâm phần.
• Công thức tổ thành cây tái sinh theo Thái Văn Trừng (1978): Tính tỷ lệ tổ thành ($n%$) và hệ số tổ thành $K_i = \frac{n_i}{N} \times 10$. Loài có $n% \ge 5%$ và $K_i \ge 1$ được ghi nhận trong công thức tổ thành.
• Mật độ cây tái sinh quy đổi: $$N/\text{ha} = \frac{10.000 \times n}{S}$$ Trong đó $S$ là tổng diện tích các ODB điều tra ($m^2$), $n$ là số cây tái sinh ghi nhận.
• Tần suất xuất hiện của loài trong các ô mẫu: $$F_i = \frac{\text{Số OTC có loài xuất hiện}}{\text{Tổng số OTC nghiên cứu}} \times 100$$

Nội dung chính theo từng phần

Phần 1: Mở đầu

Trình bày cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài. Đánh giá tính cấp thiết của việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam và phân tích hiện trạng suy giảm tài nguyên rừng tại Vườn Quốc gia Ba Bể kể từ năm 1986. Nêu rõ 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, ý nghĩa khoa học trong việc kiểm chứng lý thuyết lâm học thực địa và giá trị thực tiễn đối với công tác bảo tồn nguồn gen Muồng trắng tại khu vực miền núi phía Bắc.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống hóa các công trình nghiên cứu liên quan đến sinh thái học rừng mưa nhiệt đới của Baur, Richards và thang phân cấp cây rừng của Kraft. Khái quát các đặc tính hình thái, vật hậu, giá trị sử dụng và khu vực phân bố của loài Muồng trắng trên thế giới và tại Việt Nam (Lai Châu, Hà Giang, Tuyên Quang). Tổng hợp quy trình kỹ thuật thu hái, bảo quản hạt giống, xử lý ngâm hạt trong $KMnO_4$ 0,05%, ủ nước ấm $70^\circ\text{C}$, đóng bầu đất PE tỷ lệ 80% đất tầng AB + 20% phân hữu cơ hoai mục, kỹ thuật bứng cây và chế độ chăm sóc rừng trồng trong 3 năm đầu. Đồng thời, chương này trình bày chi tiết điều kiện tự nhiên, khí hậu, thủy văn hồ Ba Bể, địa hình chia cắt phức tạp (vùng núi đá vôi dốc $24^\circ - 30^\circ$, có nơi $60^\circ$ và vùng thung lũng núi đất cao $400 - 600\text{ m}$), đa dạng hệ động vật (38 loài thú, 111 loài chim, 24 loài bò sát/lưỡng cư, 54 loài cá, hơn 400 loài bướm) và thực vật (kèm bảng thống kê các loài nguy cấp như Nghiến, Trai lý, Chò chỉ, Lan kim tuyến đá vôi, Chè hoa vàng). Đánh giá thực trạng dân sinh, kinh tế - xã hội của 524 hộ với 3.200 nhân khẩu tại xã Nam Mẫu, các áp lực từ thu hái lâm sản ngoài gỗ, săn bắn thú rừng và khai thác gỗ trộm.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác lập đối tượng nghiên cứu là cây Muồng trắng (Zenia insignis Chun) trên địa bàn VQG Ba Bể. Mô tả chi tiết thời gian nghiên cứu (01/2015 – 04/2015). Trình bày quy trình thiết kế 6 tuyến điều tra lâm học, kỹ thuật lập 22 OTC điển hình ($1.000\text{ m}^2$) và 110 ODB ($25\text{ m}^2$), quy cách đo đếm lâm học tầng cây cao và cây tái sinh, phương pháp quan trắc độ tàn che, độ che phủ cây bụi, thảm tươi và mô tả phẫu diện đất. Trình bày chi tiết hệ thống công thức toán học dùng để tính toán IVI, hệ số tổ thành $K_i$, mật độ tái sinh $N/\text{ha}$, phân cấp chất lượng cây con và thang đánh giá tần suất xuất hiện.

Phần 4: Kết quả và phân tích

Trình bày toàn bộ số liệu điều tra thực địa và kết quả tính toán:

• Vị trí phân loại học theo Takhtadjan và tên gọi địa phương (Gõ mìn, Muồng đò, Muồng chằng, Mạy chàm).
• Kích thước thân cây qua điều tra: đường kính ngang ngực $D_{1.3}$ biến thiên từ 8 đến 85 cm (trung bình 33,76 cm), chiều cao vút ngọn $H_{vn}$ biến thiên từ 8 đến 33,88 m (trung bình 16,88 m). Thân tròn thẳng, vỏ màu xám nâu nứt dọc tạo rãnh sâu.
• Đo đếm hình thái lá: lá kép lông chim một lần lẻ, dài 25 – 45 cm, mang 19 – 27 lá chét mọc cách, kích thước lá chét dài 6,1 – 10,2 cm, rộng 1,9 – 2,6 cm. Mô tả giải phẫu cụm hoa chùy thưa ở tận cùng phủ lông hung, 5 lá đài không đều, 5 cánh hoa hình trứng ngược màu đỏ, 4 nhị tự do, bầu có cuống dài 4 mm. Quả hình bầu dục thuôn dài 10 – 15 cm, rộng 3 – 4 cm, có cánh rộng 5 mm ở bụng, chứa trung bình 4 hạt dẹt màu nâu đen bóng kích thước 9 mm x 7 mm. Hệ rễ cọc ăn sâu kết hợp rễ bám phát triển mạnh trên khe đá.
• Cấu trúc tầng cây gỗ: Muồng trắng xuất hiện ở 7/22 OTC (gồm các OTC 1, 11, 12, 13, 16, 18, 20), tần suất xuất hiện đạt 31,8%. Công thức tổ thành chung cho thấy Muồng trắng tham gia vào tổ thành với chỉ số giá trị quan trọng $IVI = 9,89%$ (vượt ngưỡng sinh thái 5%), đi kèm với các loài ưu thế như Sảng (Sg), Ô rô (Or), Dâu da xoan (Ddx) và Gáo (G).
• Độ tàn che của tầng cây gỗ tại các OTC có Muồng trắng dao động từ 0,3 đến 0,5 (thấp nhất tại các OTC 13, 16, 20 với giá trị 0,3; cao nhất tại OTC 4 với giá trị 0,5), phản ánh đặc tính của loài cây ưa sáng.
• Cấu trúc và động thái tái sinh: Cây tái sinh chỉ xuất hiện tại 4/22 OTC (OTC 2, 9, 16, 20). Mật độ cây tái sinh biến thiên từ 320 đến 640 cây/ha, mật độ trung bình đạt 520 cây/ha. Nguồn gốc tái sinh chủ yếu từ hạt (chiếm 73,75%), tái sinh chồi chiếm 26,25%. Đánh giá phẩm chất cây con: cá thể chất lượng Tốt chỉ chiếm 7,3%, Trung bình chiếm 77,1%, cá thể Xấu chiếm 15,6%.
• Tác động của thảm tươi, cây bụi: Độ che phủ trung bình của tầng cây bụi là 14,5% (ít cản trở ánh sáng của cây non); độ che phủ thảm tươi trung bình là 25,1%.
• Phân bố sinh thái: Loài chỉ phân bố giới hạn ở đai cao từ 100 đến 300 m; tuyệt đối không ghi nhận sự xuất hiện ở các đai cao trên 300 m (300 – 600 m và 600 – 900 m đều bằng 0). Về trạng thái rừng, Muồng trắng xuất hiện rải rác trong các trạng thái rừng phục hồi sau nương rẫy/khai thác (IIb) và rừng lùn trên núi đá (IIIa1, IIIa2).
• Đặc tính phẫu diện đất: Toàn bộ 7 OTC có Muồng trắng phân bố đều phát triển trên nền đất feralit vùng núi đá. Tầng thảm mục $A_0$ dày từ 0,5 đến 1,0 cm; tầng A dày từ 15 đến 30 cm; tầng B dày từ 45 đến 70 cm. Đất có màu xám đen, xám nâu đến xám vàng, kết cấu tơi xốp, giữ ẩm tốt. Tỷ lệ đá lộ đầu cao (đạt tới 80%), tỷ lệ đá lẫn trong tầng A dao động từ 12% đến 25%, tầng B từ 15% đến 25%.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật bảo tồn (khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, ký cam kết, kiểm soát khai thác lâm sản) và phát triển (bứng tỉa cây con nơi mọc dày đem dặm làm giàu rừng, thu hái hạt theo dõi vật hậu để ươm giống nhân tạo).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết toàn bộ 9 kết luận then chốt về đặc điểm lâm học, hình thái, cấu trúc quần xã, tái sinh và sinh thái đất của loài Muồng trắng. Nêu rõ các hạn chế về thời gian nghiên cứu và đề xuất 10 kiến nghị cụ thể đối với công tác nghiên cứu chuyên sâu, kéo dài thời gian theo dõi vật hậu, hoàn thiện thể chế quản lý VQG và hỗ trợ thực tập cho sinh viên.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã lượng hóa và thiết lập hệ thống dữ liệu lâm học thực chứng về loài Muồng trắng (Zenia insignis Chun) tại Vườn Quốc gia Ba Bể thông qua hệ thống bảng biểu số liệu chi tiết:

Bảng 1: Đặc điểm vật hậu của loài Muồng trắng trong thời gian theo dõi (tháng 1 - 5/2015)

Thời gian (tháng dương lịch)	Hiện tượng vật hậu	Bộ phận quan sát	Đặc điểm biểu hiện
Tháng 1 - 2	Ra chồi, lá non	Cơ quan sinh dưỡng	Chồi non phát triển xanh nhạt
Tháng 2 - 3	Ra nụ	Cơ quan sinh sản	Nhiều nụ màu lục nhạt
Tháng 3 - 4	Hoa nở	Cơ quan sinh sản	Nhiều hoa nở rộ, màu đỏ
Tháng 4 - 5	Đậu quả non	Cơ quan sinh sản	Quả non hình thành, màu nâu đen bóng

Bảng 2: Tổng hợp các chỉ tiêu sinh trưởng và hình thái của Muồng trắng

Chỉ tiêu đo đếm	Giá trị nhỏ nhất (Min)	Giá trị lớn nhất (Max)	Giá trị trung bình (TB)
Đường kính ngang ngực $D_{1.3}$ (cm)	8,0	85,0	33,76
Chiều cao vút ngọn $H_{vn}$ (m)	8,0	33,88	16,88
Chiều dài lá chét (cm)	6,1	10,2	8,2
Chiều rộng lá chét (cm)	1,9	2,6	2,2
Số lượng lá chét trên lá kép (cái)	19	27	23
Kích thước hạt: Dài x Rộng (mm)	-	-	9,0 x 7,0

Bảng 3: Đặc điểm mật độ, nguồn gốc và chất lượng tái sinh của Muồng trắng tại 4 OTC

OTC số	Mật độ tái sinh (cây/ha)	Nguồn gốc chồi (%)	Nguồn gốc hạt (%)	Chất lượng Tốt (%)	Chất lượng Trung bình (%)	Chất lượng Xấu (%)
2	320	25,00	75,00	0,0	75,0	25,0
9	480	16,67	83,33	0,0	83,3	16,7
16	640	37,50	62,50	12,5	75,0	12,5
20	640	25,00	75,00	12,5	75,0	12,5
Giá trị TB	520	26,25	73,75	7,3	77,1	15,6

Bảng 4: Đặc điểm phẫu diện đất tại các OTC có Muồng trắng phân bố

OTC số	Loại đất	Độ dày tầng $A_0$ (cm)	Chiều dày tầng A (cm)	Chiều dày tầng B (cm)	Độ ẩm tầng A / B	Kết cấu đất tầng A / B	Tỷ lệ đá lộ đầu (%)	Tỷ lệ đá lẫn tầng A (%)	Tỷ lệ đá lẫn tầng B (%)
1	Feralit	0,7	15	45	Hơi ẩm / Khô	Xốp viên / Chặt	80	25	15
11	Feralit	0,5	16	50	Hơi ẩm / Hơi ẩm	Xốp viên / Xốp	70	12	20
12	Feralit	0,7	28	65	Ẩm / Hơi ẩm	Xốp viên / Chặt	20	23	25
13	Feralit	1,0	20	50	Hơi ẩm / Khô	Xốp viên / Xốp	30	20	25
16	Feralit	0,5	30	70	Hơi ẩm / Hơi ẩm	Xốp viên / Xốp	5	15	20
18	Feralit	0,5	20	60	Hơi ẩm / Khô	Xốp viên / Chặt	35	25	23
20	Feralit	1,0	25	50	Hơi ẩm / Hơi ẩm	Xốp viên / Xốp	80	20	25

Các giải pháp và kiến nghị kỹ thuật do tác giả đề xuất:

• Biện pháp bảo tồn: Tăng cường phối hợp giữa Hạt Kiểm lâm, Ban quản lý Vườn Quốc gia Ba Bể và chính quyền xã Nam Mẫu; tổ chức ký cam kết bảo vệ rừng và thực hiện các quy ước bảo vệ rừng cấp thôn/bản; thực hiện khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp tra dặm tại các diện tích rừng phục hồi IIb; tăng mức chế tài xử phạt hành chính đối với các hành vi khai thác trộm cây Muồng trắng và săn bắn động vật hoang dã; lắp đặt hệ thống biển báo, pa-nô tuyên truyền tại các cửa rừng và đường trục giao thông; hỗ trợ cộng đồng vùng đệm phát triển sinh kế nhằm giảm phụ thuộc vào việc thu hái lâm sản ngoài gỗ.
• Biện pháp phát triển: Tổ chức đánh tỉa những cây con tái sinh mọc quá dày quanh gốc cây mẹ để đem trồng dặm làm giàu rừng cục bộ tại chính sinh cảnh tự nhiên của loài; tổ chức thu thập quả chín theo đúng lịch vật hậu để bảo quản và xây dựng quy trình gieo ươm cây con bằng túi bầu PE chuyên dụng; chuyển giao vật liệu hạt giống về các trung tâm giống lâm nghiệp và trường đại học để thử nghiệm nuôi cấy mô, nhân giống vô tính bằng chồi; lập bộ tiêu bản thực vật chuẩn phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu lâm học.

Đóng góp của nghiên cứu: Tác giả đã bổ sung bộ dữ liệu định lượng thực địa đầu tiên về cấu trúc quần xã, chỉ số sinh thái IVI (9,89%), hiện trạng tái sinh tự nhiên (520 cây/ha) và phân bố sinh thái theo đai cao (100 - 300 m) của loài Muồng trắng tại khu vực VQG Ba Bể, nơi vốn chưa từng có công trình nghiên cứu chuyên sâu riêng biệt về lâm học của loài này.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được thực hiện bởi sinh viên trong đợt thực tập tốt nghiệp đại học nên tồn tại một số hạn chế khách quan được tác giả thẳng thắn thừa nhận:

• Thời gian theo dõi vật hậu của loài chỉ kéo dài trong 5 tháng (từ tháng 01 đến tháng 05/2015), do đó chưa ghi nhận được đầy đủ chu kỳ phát triển vật hậu trọn vẹn trong năm, đặc biệt là giai đoạn quả già, thời điểm quả chín sinh lý và phát tán hạt tự nhiên.
• Dung lượng mẫu điều tra thực địa còn hạn chế (mới khảo sát trên 6 tuyến với 22 ô tiêu chuẩn tập trung chủ yếu tại xã Nam Mẫu), chưa bao quát được toàn bộ diện tích 44.750 ha của toàn thể Vườn Quốc gia Ba Bể.
• Nghiên cứu mới dừng lại ở mức độ điều tra mô tả và tính toán thống kê mô tả cấu trúc lâm học hiện trạng, chưa tiến hành các thí nghiệm thực tế về nhân giống vô tính (nuôi cấy mô, giâm hom) hoặc khảo nghiệm các công thức xử lý kích thích nảy mầm hạt giống tại vườn ươm.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo được kiến nghị bao gồm:

• Kéo dài thời gian theo dõi liên tục trong nhiều năm để xác định chính xác chu kỳ sai quả, quy luật vật hậu và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với loài Muồng trắng.
• Mở rộng phạm vi điều tra bổ sung trên toàn bộ các xã thuộc vùng lõi và vùng đệm của VQG Ba Bể để lập bản đồ phân bố chi tiết số lượng cá thể Muồng trắng còn sót lại.
• Triển khai các nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu về sinh lý hạt giống, thử nghiệm nuôi cấy mô tế bào và giâm hom cành để hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống phục vụ trồng rừng bảo tồn quy mô lớn.

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận tốt nghiệp này mang lại giá trị tham khảo chuyên môn thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học và Bảo tồn đa dạng sinh học: Cung cấp phương pháp luận thực địa chuẩn mực về thiết kế tuyến điều tra lâm học theo đai cao, kỹ thuật lập OTC 1.000 m² và ODB 25 m², cùng các công thức tính toán thống kê lâm học (chỉ số IVI, hệ số tổ thành $K_i$, mật độ tái sinh $N/\text{ha}$).
• Ban Quản lý Vườn Quốc gia Ba Bể và lực lượng Kiểm lâm tỉnh Bắc Kạn: Sử dụng số liệu về tọa độ phân bố, đai cao (100 - 300 m) và các trạng thái rừng (IIb, IIIa1, IIIa2) để khoanh vùng quản lý, xây dựng phương án tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt quần thể Muồng trắng bản địa.
• Phần đáng tham khảo nhất trong văn bản là hệ số tổ thành tầng cây gỗ và bảng mô tả đặc tính phẫu diện đất feralit (Bảng 4.13), cung cấp đầy đủ các chỉ số định lượng về tỷ lệ đá lộ đầu, tầng dày thổ nhưỡng giúp định hướng lập địa khi quy hoạch trồng phục hồi loài.

Câu hỏi thường gặp

1. Vị trí phân loại học và cấp bảo tồn của cây Muồng trắng (Zenia insignis Chun) được ghi nhận trong văn bản như thế nào? Theo hệ thống phân loại của Takhtadjan trong văn bản, Muồng trắng thuộc ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), lớp Ngọc lan (Magnoliopsida), bộ Đậu (Fabales), họ Vang (Caesalpiniaceae), chi Zenia, loài Zenia insignis Chun; nhóm gỗ trung bình. Trong Sách đỏ Việt Nam (1996), loài được xếp ở bậc R (Rare - Hiếm, có thể bị nguy cấp), và theo danh lục Sách đỏ thế giới được phân hạng ở cấp LR/nt (Near Threatened - Sắp bị đe dọa).

2. Muồng trắng đóng vai trò như thế nào trong cấu trúc tầng cây gỗ tại Vườn Quốc gia Ba Bể? Muồng trắng xuất hiện ở 7 trên tổng số 22 OTC điều tra (tần suất xuất hiện 31,8%). Trong công thức cấu trúc tổ thành chung của 7 ô này, loài đạt chỉ số giá trị quan trọng $IVI = 9,89%$. Do chỉ số $IVI > 5%$, Muồng trắng được xác định là loài có ý nghĩa sinh thái thực sự trong lâm phần, cùng chiếm ưu thế với các loài cây bản địa khác như Sảng, Ô rô, Dâu da xoan và Gáo.

3. Đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Muồng trắng tại khu vực nghiên cứu có những đặc trưng gì? Cây tái sinh chỉ xuất hiện tại 4/22 OTC, mật độ dao động từ 320 đến 640 cây/ha, mật độ trung bình đạt 520 cây/ha. Nguồn gốc tái sinh chủ yếu bằng hạt (chiếm 73,75%), trong khi tái sinh chồi chỉ chiếm 26,25%. Về chất lượng cá thể tái sinh, tỷ lệ cây đạt phẩm chất Tốt rất thấp (chỉ chiếm 7,3%), phần lớn là cây Trung bình (77,1%) và cây phẩm chất Xấu chiếm 15,6%.

4. Cây Muồng trắng tại VQG Ba Bể phân bố ở đai cao nào và thích hợp với loại đất gì? Loài chỉ phân bố trong phạm vi đai cao hẹp từ 100 đến 300 m; hoàn toàn vắng mặt ở đai cao từ 300 đến 900 m. Về sinh cảnh đất, cây phân bố trên đất feralit miền núi có độ dày tầng A từ 15 – 30 cm, tầng B từ 45 – 70 cm, đất xốp viên, ẩm, tầng thảm mục $A_0$ dày 0,5 – 1,0 cm, nhưng có tỷ lệ đá lộ đầu rất cao (lên đến 80%) và tỷ lệ đá lẫn từ 12% đến 25%.

5. Quy trình kỹ thuật xử lý và gieo ươm hạt giống Muồng trắng được tổng quan gồm những bước nào? Hạt giống được ngâm xử lý trong dung dịch thuốc tím ($KMnO_4$) nồng độ 0,05% trong 10 phút, rửa sạch rồi ngâm nước ấm $70^\circ\text{C}$ từ 6 đến 8 giờ. Sau đó vớt ra ủ trong túi vải ẩm từ 4 đến 5 ngày, hàng ngày rửa chua bằng nước ấm sạch. Khi hạt nhú mầm thì đem cấy vào túi bầu PE kích thước 7 x 12 cm chứa 80% đất tầng AB kết hợp 20% phân hữu cơ hoai mục, cấy sâu 1 – 1,5 cm và làm giàn che nắng 50%.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đặng Minh Chiến là công trình điều tra thực địa có hệ thống về loài Muồng trắng (Zenia insignis Chun) tại Vườn Quốc gia Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn. Nghiên cứu đã làm rõ các thông số sinh trưởng hình thái, quy luật phân bố ở đai thấp 100 - 300 m trên đất feralit nhiều đá lộ đầu, vai trò sinh thái trong tầng cây gỗ ($IVI = 9,89%$) và thực trạng tái sinh tự nhiên hạn chế (chủ yếu qua hạt nhưng tỷ lệ cây tốt chỉ đạt 7,3%). Các số liệu và giải pháp kỹ thuật đề xuất trong khóa luận cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn quan trọng phục vụ công tác quy hoạch, khoanh nuôi và nhân giống bảo tồn nguồn gen loài thực vật quý hiếm này tại các khu rừng đặc dụng miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Việt Nam là một trong 10 quốc gia ở Châu Á và một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa dạng sinh học cao. Tuy nhiên Việt Nam cũng đang phải đối mặt với một thực trạng rất đáng lo ngại đó là sự suy thoái nghiêm trọng về môi trường và tài nguyên đa dạng sinh học, đe dọa cuộc sống của các loài sinh vật và cuối cùng là ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của đất nước. Để ngăn ngừa sự suy thoái ĐDSH ở Việt Nam đã tiến hành thành lập các khu bảo tồn và vườn quốc gia hiện nay cả nước có khoảng 128 khu bảo tồn và 30 vườn quốc gia. Mặc dù các loài thực vật được bảo tồn cao như vậy, nhưng những nghiên cứu về các loài thực vật ở Việt Nam hiện nay còn rất thiếu.

Phần lớn các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức mô tả đặc điểm hình thái, định danh loài mà chưa đi sâu nghiên cứu nhiều về các đặc tính sinh học, sinh thái học, gây trồng và bảo tồn loài. Vườn quốc gia ba bể thuộc địa phận các xã Nam Mẫu, Khang Ninh, Cao Thượng, Quảng Khê, Cao trĩ, Huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn được thành lập theo quyết định số 83/TTg ngày 10/11/1992 của Chính phủ quy định về các khu rừng cấm trong đó có vườn quốc gia ba bể. Vườn quốc gia Ba Bể là nơi lưu giữ đa dạng sinh học cao và là nơi phục hồi, lưu giữ các nguồn gen động thực vật phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển dịch vụ, du lịch sinh thái, điều tiết nguồn nước, bảo vệ đất đai chống xói mòn, rửa trôi, sạt lở đất, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững trong khu vực. Tuy nhiên, trong suốt thời gian dài chưa được quy hoạch nên chưa điều tra, đánh giá tổng hợp tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - xã hội của vùng, các chương trình, dự án về bảo tồn và phát triển bền vững chưa được thực hiện, những tác động bất lợi tới rừng, chặt phá rừng diễn ra ngày một 2 mạnh hơn, đa dạng sinh học đã và đang bị suy giảm đáng kể cả về số lượng và chất lượng, nhiều loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

Rừng trở nên nghèo về trữ lượng và tổ thành thực vật, khu hệ động vật đã bị xâm hại một cách nghiêm trọng trong thời gian dài từ năm 1986 đến nay. Các loài thú lớn, các loài động vật đặc hữu không còn thấy xuất hiện. Do đó, việc quy hoạch và phát triển vườn quốc gia Ba Bể là rất cần thiết nhằm đánh giá chính xác thực trạng nguồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên đa dạng sinh học; xác định và khoanh vùng các hệ sinh thái, các loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Đề xuất các giải pháp, hoạch định công tác bảo tồn, bảo vệ những giá trị đa dạng sinh học.

Xuất phát từ nhu cầu thực tế đó tôi xin tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học cây Muồng trắng (Zenia insignis Chun) làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển Muồng tại Vườn Quốc Gia Ba Bể tỉnh Bắc Kạn”. Mục tiêu - Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái và sinh thái của cây Muồng Trắng (Zenia insignis) tại Vườn Quốc Gia Ba Bể tỉnh Bắc Kạn. - Đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài Muồng trắng. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Qua việc nghiên cứu và thực hiện đề tài này sẽ giúp tôi làm quen được với công việc nghiên cứu khoa học, bên cạnh đó còn củng cố được lượng kiến thức chuyên môn đã học, có thêm cơ hội kiểm chứng những lý thuyết đã học trong nhà trường đúng theo phương châm học đi đôi với hành.

Nắm được các phương pháp nghiên cứu, bước đầu tiếp cận và áp dụng kiến thức đã được học 3 trong trường vào công tác nghiên cứu khoa học. Qua quá trình học tập nghiên cứu đề tài tại Vườn Quốc Gia Ba Bể, tôi đã tích lũy thêm được nhiều kiến thức và kinh nghiệm thực tế trong việc gieo ươm cây giống. Đây sẽ là những kiến thức rất cần thiết cho quá trình nghiên cứu, học tập và làm việc sau này. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất Việc nghiên cứu và đánh giá đặc điểm tái sinh tự nhiên của một số loài Muồng trắng nhằm đề xuất một số biện pháp bảo tồn loài.

Thành công của đề tài có ý nghĩa rất quan trọng trong việc giữ gìn, bảo tồn và phát triển loài cây Muồng trắng quý này góp phần vào phát triển nền kinh tế - xã hội của huyện, của tỉnh cũng như toàn bộ khu vực miền núi phía bắc. 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Nhiều hệ sinh thái và môi trường sống bị thu hẹp diện tích và nhiều Taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần.

∗Về cơ sở sinh học Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường. là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. ∗Về cơ sở bảo tồn Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nước. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn ĐDSH cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH.

Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN 1978, Việt Nam cũng công bố trong Sách đỏ (Sách đỏ Việt nam, 1986) phần II, Thực vật. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (Sách đỏ việt Nam, 2007) [4] phần II Thực vật để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên phân chia ra các thứ hạng sau: + Bị tuyệt chủng (EX) + Tuyệt chủng trong tự nhiên(EW) 5 Nhóm các loài nguy cấp được chú trọng bảo vệ hàng đầu gồm các phân hạng chính sau: + Cực kì nguy cấp(CR) + Nguy cấp (EN) + Sắp nguy cấp (VU) Nhóm các loài ít nguy cấp: + Ít nguy cấp: (LR) - Phụ thuộc bảo tồn: (LR/cd) - Sắp bị đe dọa: (LR/nt) - Ít quan tâm: Least Concern (LR/lc) + Thiếu dẫn liệu: Data Deficient (DD) + Không đánh giá: Not Evaluated (NE) Để bảo vệ và phát triển các loài Động thực vật quý hiếm Chính phủ đã ban hành (Nghị định số 32 /2006/NĐ-CP)[6]. Nghị định quy định các loài động, thực vật quý, hiếm gồm hai nhóm chính: + IA,B Thực vật rừng, động vật rừng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (IA đối với thực vật rừng). + IIA,B Thực vật rừng, động vật rừng hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (IIA đối với thực vật rừng).

Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH tại VQG Ba Bể huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần được bảo tồn, nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần đa dạng sinh học ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, một trong những loài thực vật cần được bảo tồn là loài cây bản địa đa tác dụng Muồng trắng tại VQG, đây là cơ sở khoa học đầu tiên giúp tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện khóa luận. Đối với bất kỳ công tác bảo tồn một loài động thực vật nào đó thì việc đi tìm hiểu kỹ tình hình phân bố, hiện trạng nơi phân bố là điều cấp thiết nhất. Ở 6 VQG Ba Bể tỉnh Bắc Kạn, tôi đi tìm hiểu một số đặc điểm sinh học loài Muồng trắng, thống kê số lượng, tình hình sinh trưởng và đặc điểm sinh thái học của loài tại địa bàn nghiên cứu. Đây là cơ sở thứ hai để tôi thực hiện nghiên cứu của mình.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới Các hoạt động hướng tới phát triển bền vững và bảo tồn Đa dạng sinh học ở các vùng đá vôi ở Việt Nam cũng như ở nhiều nơi khác trên thế giới hiện còn gặp nhiều khó khăn do những mâu thuẫn về lợi ích đến từ nhiều phía. Những vùng này thường có phong cảnh đẹp, hữu tình, truyền thống văn hoá dân tộc giàu bản sắc, tài nguyên rừng phong phú, nhất là các sinh vật quý hiếm mà chỉ có ở vùng núi đá vôi, hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi,v. Nhưng công cuộc phát triển kinh tế-xã hội ở đó chủ yếu mới chỉ chú trọng đến tăng trưởng kinh tế mà chưa chú ý đúng mức đến bảo vệ môi trường, bảo tồn các loài động thực vật nhất là các loài quý hiếm v. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp quốc (UNESCO)Văn phòng UNESCO Hà Nội, 2005 [7].

Baur (1964) [1] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Từ đó tác giả đưa ra các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh cải thiện rừng.W (1952) [8] đã phân biệt tổ thành thực vật của rừng mưa thành hai loại rừng mưa hỗn hợp có tổ thành loài cây phức tạp và rừng mưa đơn ưu có tổ thành loài cây đơn giản, trong những lập địa đặc biệt thì rừng mưa đơn ưu chỉ bao gồm một vài loài cây. Cũng theo tác giả này thì rừng mưa thường có nhiều tầng (thường có 3 tầng, trừ tầng cây bụi và tầng cây thân cỏ). Trong rừng mưa nhiệt đới, ngoài cây gỗ lớn, cây bụi và các loài thân cỏ còn có 7 nhiều loài cây leo đủ hình dáng và kích thước, cùng nhiều thực vật phụ sinh trên thân hoặc cành cây.

Kraft (1884) lần đầu tiên đưa ra hệ thống phân cấp cây rừng, ông chia cây rừng trong một lâm phần thành 5 cấp dựa vào khả năng sinh trưởng, kích thước và chất lượng của cây rừng. Phân cấp của Kraft phản ánh được phương án phân cấp cây rừng cho rừng nhiệt đới tự nhiên mà được chấp nhận rộng rãi.