Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp nghiên cứu đặc điểm lâm học và khả năng nhân giống loài bương mốc dendrocalamus velutinus n h xia v t nguyen v d vu tại vùng đệm vườn quốc gia ba vì hà nội

Luận văn thạc sĩ phân tích lâm nghiệp nghiên cứu đặc điểm lâm học và khả năng nhân giống loài bương mốc dendrocalamus, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả

• Tác giả: Nguyễn Trọng Khuê
• Người hướng dẫn: TS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Học viện Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Và Khả Năng Nhân Giống Cây Bương Mốc Tại Vườn Quốc Gia Ba Vì
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về các công trình đã công bố về đặc điểm lâm học và gây trồng tre, trúc
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Những nghiên cứu về phân loại, phân bố tre trúc trên thế giới
• 1.1.3. Những nghiên cứu về phân bố, phân loại tre trúc
• 1.1.4. Những nghiên cứu về đất trồng tre trúc
• 1.2. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học của loài
• 2.3.2. Nghiên cứu điều kiện hoàn cảnh nơi trồng Bương mốc
• 2.3.3. Thực trạng bảo tồn và phát triển Bương mốc tại Ba Vì
• 2.3.4. Thử nghiệm nhân giống Bương mốc
• 2.3.5. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật trong gây trồng rừng Bương mốc tại vùng đệm VQG Ba Vì
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, DÂN SINH, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Khí hậu thuỷ văn
• 3.1.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.1.4. Tài nguyên rừng
• 3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Đặc điểm dân cư
• 3.2.2. Tập quán sản xuất
• 3.2.3. Hiện trạng sử dụng đất
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm sinh vật học của loài
• 4.1.1. Đặc điểm hình thái loài Bương mốc
• 4.1.2. Đặc điểm vật hậu
• 4.1.3. Kết quả phân tích cấu tạo giải phẫu lá và phân tích hàm lượng diệp lục
• 4.1.4. Sinh trưởng của Bương mốc
• 4.2. Nghiên cứu điều kiện hoàn cảnh nơi trồng Bương mốc
• 4.2.1. Điều kiện địa hình, đất đai nơi có trồng Bương mốc
• 4.2.2. Đặc điểm thực bì nơi trồng Bương mốc
• 4.2.3. Sinh trưởng lâm phần Bương mốc
• 4.3. Thực trạng bảo tồn và phát triển Bương mốc tại Ba Vì
• 4.4. Kết quả thử nghiệm nhân giống Bương mốc
• 4.4.1. Nhân giống bằng cành chiết
• 4.4.2. Nhân giống bằng tách gốc
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật trong gây trồng rừng Bương mốc tại vùng đệm VQG Ba Vì
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây bương mốc

Cây bương mốc (Dendrocalamus velutinus N-H. Vu) là một loài tre có giá trị kinh tế cao, đặc biệt trong việc cung cấp nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. Loài cây này không chỉ có khả năng sinh trưởng tốt trên các loại đất nghèo dinh dưỡng mà còn có thể phát triển trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Tại Vườn Quốc Gia Ba Vì, cây bương mốc được trồng phổ biến và có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học cũng như cải thiện đời sống của người dân địa phương. Theo nghiên cứu, cây bương mốc có khả năng sinh trưởng nhanh và cho sản phẩm trong thời gian ngắn, giúp cải thiện thu nhập cho cộng đồng. Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài cây này sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho việc nhân giống và phát triển bền vững trong tương lai.

1.1. Đặc điểm sinh học của cây bương mốc

Cây bương mốc có chiều cao trung bình từ 8 đến 15 mét, với thân cây thẳng và vững chắc. Đặc điểm hình thái của cây bao gồm lá dài, mảnh và có màu xanh đậm. Cây có khả năng sinh sản bằng cách phát triển măng từ gốc, giúp tăng mật độ cây trong khu vực trồng. Nghiên cứu cho thấy cây bương mốc có khả năng chịu đựng tốt với các điều kiện khí hậu khác nhau, từ đất ẩm đến khô hạn. Điều này làm cho cây trở thành một lựa chọn lý tưởng cho việc trồng rừng và cải tạo đất. Đặc biệt, cây cũng có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, giúp giảm thiểu chi phí chăm sóc và bảo vệ cây trồng.

II. Điều kiện sinh thái tại Vườn Quốc Gia Ba Vì

Điều kiện sinh thái tại Vườn Quốc Gia Ba Vì rất phù hợp cho sự phát triển của cây bương mốc. Vườn nằm ở vị trí địa lý thuận lợi, với khí hậu ôn hòa, độ ẩm cao và đất đai màu mỡ. Các nghiên cứu cho thấy đất tại khu vực này chủ yếu là đất phù sa, giàu dinh dưỡng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cây trồng. Đặc biệt, sự đa dạng sinh học trong khu vực cũng góp phần vào việc duy trì sự ổn định của hệ sinh thái. Việc bảo tồn cây bương mốc không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen quý mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái tại Vườn Quốc Gia Ba Vì.

2.1. Đặc điểm khí hậu và đất đai

Khí hậu tại Vườn Quốc Gia Ba Vì có sự phân hóa rõ rệt với mùa khô và mùa mưa, tạo điều kiện cho cây bương mốc phát triển mạnh mẽ. Nhiệt độ trung bình hàng năm dao động từ 18°C đến 25°C, với lượng mưa trung bình khoảng 1.500 mm/năm. Đất tại khu vực chủ yếu là đất đỏ bazan, có độ pH từ 5.5 đến 6.5, rất thích hợp cho sự sinh trưởng của cây. Các nghiên cứu cho thấy cây bương mốc có thể phát triển tốt trên đất có độ pH thấp, nhờ vào khả năng thích nghi cao với điều kiện đất đai khác nhau. Điều này không chỉ giúp cây phát triển mạnh mà còn góp phần vào việc cải tạo đất đai, tăng cường độ phì nhiêu cho khu vực.

III. Khả năng nhân giống cây bương mốc

Khả năng nhân giống cây bương mốc là một trong những yếu tố quan trọng trong việc phát triển bền vững loài cây này. Nghiên cứu cho thấy cây có thể được nhân giống bằng nhiều phương pháp khác nhau như giâm hom, tách gốc và nuôi cấy mô. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, tùy thuộc vào điều kiện cụ thể và mục tiêu sản xuất. Việc áp dụng các kỹ thuật nhân giống tiên tiến sẽ giúp tăng cường chất lượng giống cây, giảm thiểu chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân.

3.1. Các phương pháp nhân giống

Phương pháp nhân giống bằng giâm hom được xem là hiệu quả nhất cho cây bương mốc. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ sống của hom giâm có thể đạt tới 80% nếu được thực hiện đúng kỹ thuật. Bên cạnh đó, phương pháp tách gốc cũng cho tỷ lệ sống cao, đặc biệt là khi chọn gốc từ những cây khỏe mạnh. Việc áp dụng công nghệ nuôi cấy mô cũng đang được nghiên cứu để tạo ra giống cây sạch bệnh và đồng nhất về chất lượng. Những phương pháp này không chỉ giúp tăng cường năng suất mà còn đảm bảo nguồn giống cây bền vững cho tương lai.

IV. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển cây bương mốc

Để bảo tồn và phát triển cây bương mốc tại Vườn Quốc Gia Ba Vì, cần thiết phải triển khai một số giải pháp đồng bộ. Đầu tiên, cần tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, đảm bảo môi trường sống tự nhiên cho cây phát triển. Thứ hai, việc tổ chức các chương trình tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây bương mốc cũng rất quan trọng. Cuối cùng, cần thực hiện các nghiên cứu khoa học để cải tiến kỹ thuật nhân giống và trồng cây, từ đó nâng cao chất lượng giống và hiệu quả kinh tế cho người dân địa phương.

4.1. Giải pháp quản lý và bảo vệ rừng

Giải pháp quản lý và bảo vệ rừng cần được thực hiện một cách chặt chẽ, bao gồm việc thành lập các đội bảo vệ rừng, thực hiện các biện pháp giám sát và kiểm tra định kỳ. Đồng thời, cần xây dựng các mô hình trồng rừng bền vững, kết hợp với phát triển kinh tế cho người dân địa phương. Việc này không chỉ giúp bảo vệ cây bương mốc mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những trung tâm phân bố tự nhiên quan trọng của các loài tre, trúc trên thế giới với diện tích rừng tre nứa khoảng 1,3 triệu ha tính đến cuối năm 2011. Tre nứa không chỉ đóng vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày mà còn là nguyên liệu thiết yếu trong công nghiệp giấy, thủ công mỹ nghệ và thực phẩm, đặc biệt là măng tre. Vườn quốc gia Ba Vì, nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 50 km, là khu vực có điều kiện tự nhiên đa dạng, đồng thời là vùng đệm quan trọng cho bảo tồn đa dạng sinh học. Loài Bương mốc (Dendrocalamus velutinus N. Vu) là một trong những loài tre quý hiếm được người dân tộc Dao di cư mang về trồng tại đây từ khoảng 100 năm trước. Tuy nhiên, các nghiên cứu về đặc điểm lâm học và khả năng nhân giống của loài này còn hạn chế.

Mục tiêu chính của luận văn là nghiên cứu đặc điểm sinh học, điều kiện sinh trưởng và khả năng nhân giống loài Bương mốc tại vùng đệm Vườn quốc gia Ba Vì nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển loài này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào vùng đệm của Vườn quốc gia Ba Vì, với dữ liệu thu thập trong năm 2013-2014. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cây giống, góp phần phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng dân cư địa phương và bảo vệ tài nguyên rừng tre nứa đặc hữu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về sinh thái học rừng tre trúc và kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng. Lý thuyết phân bố sinh thái của tre trúc cho thấy các loài tre có khả năng thích nghi với nhiều loại đất và điều kiện khí hậu khác nhau, từ vùng đất ẩm đến đất khô hạn. Mô hình sinh trưởng cây tre tập trung vào các chỉ số như đường kính gốc (D00), chiều cao vút ngọn (Hvn) và hàm lượng diệp lục trong lá để đánh giá sức khỏe và khả năng sinh trưởng. Các khái niệm chính bao gồm: đặc điểm hình thái và giải phẫu lá, điều kiện đất đai và khí hậu, kỹ thuật nhân giống bằng cành chiết và tách gốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ hiện trường tại vùng đệm Vườn quốc gia Ba Vì, bao gồm khảo sát đặc điểm sinh học của Bương mốc, phân tích đất và khí hậu, cũng như thử nghiệm nhân giống. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 150 cây Bương mốc được chọn ngẫu nhiên tại ba địa điểm khác nhau trong vùng đệm nhằm đảm bảo tính đại diện. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp ngẫu nhiên có hệ thống để giảm thiểu sai số chọn mẫu.

Phân tích dữ liệu sử dụng các phương pháp thống kê mô tả và phân tích so sánh, bao gồm phân tích hàm lượng diệp lục, đo đạc sinh trưởng theo thời gian và đánh giá tỷ lệ sống của cây con sau nhân giống. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 1/2013 đến tháng 4/2014, bao gồm các giai đoạn khảo sát hiện trạng, thu thập mẫu, thử nghiệm nhân giống và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm sinh học của Bương mốc: Cây Bương mốc có thân mọc cụm, đường kính gốc trung bình đạt 5,2 cm, chiều cao vút ngọn trung bình 7,8 m. Hàm lượng diệp lục trong lá đo được ở mức 2,3 mg/g lá, cho thấy khả năng quang hợp tốt. Sinh trưởng về đường kính và chiều cao có xu hướng tăng đều theo thời gian, với tốc độ tăng trưởng trung bình 0,4 cm/tháng về đường kính và 0,6 m/tháng về chiều cao.

2. Điều kiện sinh trưởng: Đất tại vùng đệm có pH trung bình 5,6, hàm lượng mùn đạt 3,2%, và các chỉ số hóa học như N tổng số 0,15%, P2O5 12 mg/kg, K2O 45 mg/kg, phù hợp với yêu cầu sinh trưởng của Bương mốc. Khí hậu năm 2013 tại Ba Vì có lượng mưa trung bình 1.350 mm, nhiệt độ trung bình 22,5°C, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển cây.

3. Khả năng nhân giống: Thử nghiệm nhân giống bằng cành chiết cho tỷ lệ ra rễ đạt 78% khi thực hiện vào mùa xuân, cao hơn 15% so với mùa thu. Nhân giống bằng tách gốc có tỷ lệ sống cây đạt 85% sau 3 tháng trồng. Cành chiết có độ tuổi 1-2 năm cho kết quả ra rễ tốt nhất, với tỷ lệ sống cây đạt 80%.

4. Thực trạng bảo tồn và phát triển: Diện tích Bương mốc tại vùng đệm Ba Vì ước tính khoảng 120 ha, phân bố chủ yếu ở các sườn núi và chân núi. Việc khai thác măng chưa được quản lý chặt chẽ, dẫn đến nguy cơ suy giảm nguồn gen nếu không có biện pháp bảo tồn hiệu quả.

Thảo luận kết quả

Kết quả sinh trưởng và hàm lượng diệp lục cho thấy Bương mốc có khả năng thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên tại Ba Vì, phù hợp với các nghiên cứu về tre trúc ở vùng nhiệt đới ẩm. So sánh với các loài tre khác như Luồng Thanh Hóa, Bương mốc có tốc độ sinh trưởng tương đương nhưng khả năng nhân giống bằng cành chiết và tách gốc cao hơn, phù hợp cho phát triển nhân giống quy mô lớn. Các chỉ số đất và khí hậu phù hợp với yêu cầu sinh trưởng của loài, đồng thời cho thấy tiềm năng phát triển bền vững nếu được quản lý tốt.

Việc nhân giống thành công bằng phương pháp sinh dưỡng góp phần giảm áp lực khai thác tự nhiên, đồng thời nâng cao năng suất và chất lượng cây giống. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu quốc tế về nhân giống tre trúc, trong đó phương pháp giâm hom cành và tách gốc được đánh giá cao về hiệu quả và tính thực tiễn. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ sinh trưởng theo thời gian và bảng tổng hợp tỷ lệ sống cây sau nhân giống để minh họa rõ ràng hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng quy trình nhân giống chuẩn hóa: Áp dụng kỹ thuật cành chiết và tách gốc với cành có độ tuổi 1-2 năm, thực hiện vào mùa xuân để đạt tỷ lệ sống cao trên 80%. Thời gian triển khai trong 1-2 năm, do các đơn vị quản lý rừng và vườn ươm thực hiện.

2. Quản lý khai thác măng bền vững: Thiết lập quy định khai thác măng theo mùa vụ và hạn mức khai thác nhằm bảo vệ nguồn gen Bương mốc, giảm thiểu suy thoái rừng tre. Thời gian áp dụng ngay trong năm đầu tiên, phối hợp với chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.

3. Phát triển mô hình trồng xen: Kết hợp trồng Bương mốc với các loài cây gỗ phù hợp để duy trì độ phì đất và đa dạng sinh học, hạn chế thoái hóa đất. Thời gian thực hiện từ 2-3 năm, do các tổ chức nghiên cứu và nông dân địa phương phối hợp triển khai.

4. Tăng cường nghiên cứu và giám sát: Tiếp tục nghiên cứu sâu về đặc điểm sinh thái và kỹ thuật nhân giống, đồng thời giám sát tình trạng sinh trưởng và phát triển của Bương mốc tại vùng đệm. Thời gian nghiên cứu kéo dài 3-5 năm, do các viện nghiên cứu và trường đại học thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo tồn và phát triển rừng tre nứa, đặc biệt là loài Bương mốc, nhằm bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững.

2. Nông dân và cộng đồng vùng đệm: Áp dụng kỹ thuật nhân giống và trồng trọt để nâng cao năng suất măng, cải thiện thu nhập và giảm áp lực khai thác tự nhiên.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành lâm nghiệp: Tham khảo các phương pháp nghiên cứu, phân tích sinh trưởng và kỹ thuật nhân giống tre trúc, phục vụ cho các đề tài nghiên cứu tiếp theo.

4. Các tổ chức bảo tồn và phát triển nông thôn: Dựa trên kết quả để thiết kế các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và phát triển mô hình sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

1. Bương mốc có đặc điểm sinh học nổi bật nào?
   Bương mốc là loài tre mọc cụm với thân lớn, đường kính gốc trung bình 5,2 cm và chiều cao khoảng 7,8 m. Lá có hàm lượng diệp lục cao, giúp cây quang hợp hiệu quả và sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm.

2. Phương pháp nhân giống nào hiệu quả nhất cho Bương mốc?
   Nhân giống bằng cành chiết và tách gốc được đánh giá cao với tỷ lệ sống cây lần lượt đạt 78% và 85%. Cành chiết nên lấy từ cây 1-2 năm tuổi và thực hiện vào mùa xuân để đạt hiệu quả tối ưu.

3. Điều kiện đất đai và khí hậu nào phù hợp cho Bương mốc?
   Bương mốc phát triển tốt trên đất có pH khoảng 5,6, hàm lượng mùn 3,2%, cùng các chỉ số dinh dưỡng như N tổng số 0,15%, P2O5 12 mg/kg và K2O 45 mg/kg. Khí hậu với lượng mưa trung bình 1.350 mm/năm và nhiệt độ 22,5°C là lý tưởng.

4. Làm thế nào để bảo tồn và phát triển Bương mốc bền vững?
   Cần quản lý khai thác măng hợp lý, xây dựng quy trình nhân giống chuẩn hóa, phát triển mô hình trồng xen và tăng cường nghiên cứu giám sát. Sự phối hợp giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức nghiên cứu là yếu tố then chốt.

5. Tác động của nghiên cứu này đối với cộng đồng địa phương là gì?
   Nghiên cứu cung cấp kỹ thuật nhân giống và quản lý khai thác hiệu quả, giúp nâng cao năng suất măng, tăng thu nhập cho người dân vùng đệm, đồng thời góp phần bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Ba Vì.

Kết luận

• Đã xác định được đặc điểm sinh học và sinh trưởng của Bương mốc phù hợp với điều kiện tự nhiên vùng đệm Ba Vì.
• Phương pháp nhân giống bằng cành chiết và tách gốc đạt tỷ lệ sống cao, có thể áp dụng rộng rãi.
• Điều kiện đất đai và khí hậu tại Ba Vì đáp ứng tốt yêu cầu sinh trưởng của loài.
• Cần xây dựng quy trình nhân giống chuẩn hóa và quản lý khai thác măng bền vững để bảo tồn nguồn gen.
• Khuyến nghị triển khai các giải pháp kỹ thuật và nghiên cứu tiếp theo trong 3-5 năm tới nhằm phát triển bền vững loài Bương mốc và nâng cao đời sống cộng đồng vùng đệm.

Luận văn này là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn và phát triển tài nguyên tre nứa đặc hữu tại Việt Nam. Đề nghị các đơn vị liên quan phối hợp triển khai các khuyến nghị nhằm phát huy tối đa giá trị kinh tế và sinh thái của loài Bương mốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tre, trúc bao gồm các loài cây thuộc phân họ Tre (Bambusoideae), họ Hoà thảo (Poaceae). Việt Nam được coi là một trong những trung tâm quan trọng phân bố tự nhiên của các loài tre, trúc trên thế giới. Theo số liệu của tổng cục Lâm nghiệp tính đến cuối năm 2011, nước ta có khoảng hơn 1,3 triệu ha rừng tre nứa (gồm cả thuần loại và hỗn giao) [1]. Do có nhiều đặc tính quý nên tre nứa đã được sử dụng nhiều trong đời sống hàng ngày cũng như trong tiểu thủ công nghiệp và công nghiệp hiện đại.

Hiện nay đã thống kê được hơn 30 công dụng của tre nứa, trong đó những công dụng chính là làm hàng thủ công - mỹ nghệ, làm vật liệu xây dựng, làm nguyên liệu trong công nghiệp giấy sợi và sản xuất măng tre làm thức ăn tươi hoặc khô. Ngoài ra, tre nứa là loài mọc nhanh, sớm cho sản phẩm, kỹ thuật gây trồng tương đối đơn giản, có khả năng sinh trưởng trên đất khó canh tác và đất hoang hoá. Từ đó có thể thấy tài nguyên tre nứa giữ một vị trí rất quan trọng trong tài nguyên rừng nước ta nên hiện nay. Vườn quốc gia (VQG) Ba Vì nằm ở phía Tây Thủ đô Hà Nội, cách trung tâm 50 (km) theo đường quốc lộ 21A và đường 87 có toạ độ địa lý 21001'' đến 21007'' vĩ độ Bắc; 105018'' đến 105025'' độ kinh Đông.

Vì là VQG duy nhất đóng trên địa bàn thủ đô, nên với vị trí địa lý thuận lợi như vậy nên VQG Ba vì đã nhận được sự quan tâm đóng góp của các cấp các ngành. Đã có rất nhiều trương trình, dự án với nhiều loài cây đã được triển khai tại đây nhằm hỗ trợ, cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân vùng đệm, nhằm hạn chế và giảm thiểu đến mức thấp nhất sự tác động của nhân dân vùng đệm đến diện tích của Vườn, trong đó có loài cây Bương mốc. Bương mốc (Dendrocalamus velutinus N. Vu) là loài tre mọc cụm, có kích thước lớn, phân bố ở một số tỉnh vùng Tây Bắc Việt Nam.

Tại VQG Ba Vì, Bương mốc được người dân tộc Dao 2 mang về trồng ở sườn và chân núi khoảng 100 năm gần đây, khi họ di cư đến vùng này. Đã có một số đề tài nghiên cứu về loài cây này, tuy nhiên mới chỉ dừng lại ở một số mức độ nhất định. Xuất phát từ những vấn đề trên, việc thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm lâm học và khả năng nhân giống loài Bương mốc (Dendrocalamus velutinus N. Vu) tại vùng đệm, vườn quốc gia Ba Vì - Hà Nội” là cần thiết nhằm xác định được những cơ sở khoa học trong tạo giống Bương mốc, góp phần nâng cao chất lượng cây giống về lâu dài, cải thiện và tăng thêm thu nhập cho nhân dân xung quanh vùng đệm của VQG.

3 Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về các công trình đã công bố về đặc điểm lâm học và gây trồng tre, trúc 1. Trên thế giới 1. Những nghiên cứu về phân loại, phân bố tre trúc trên thế giới Công trình nghiên cứu tre, trúc trên thế giới của tác giả Munro được xuất bản vào năm 1868 với tựa đề: “Nghiên cứu về Bambusaceae”.

Sau đó là đến tác phẩm của tác giả Gamble viết về “Các loài tre trúc ở Ấn Độ” được xuất bản vào năm 1896. Trong tác phẩm này, tác giả đã mô tả khá chi tiết về đặc điểm hình thái của 151 loài tre trúc phân bố ở Ấn Độ và một số loài tre trúc phân bố ở Pakistan, Srilanca, Myanma, Malaysia và Inđônesia. Theo ý kiến của Gamble (1896) thì các loài tre trúc là loài thực vật chỉ thị rất tốt về các đặc điểm và độ phì của đất. Ví dụ: loài Bambusa polymorphe phân bố trong tự nhiên đã chỉ thị cho đặc điểm đất đủ ẩm gần như quanh năm và có hàm lượng các chất dinh dưỡng khoáng tương đối cao: “Đất có độ phì tự nhiên cao hay đất tốt”; do đó, nó phân bố trong kiểu rừng tự nhiên thường xanh, ẩm.

Nhưng trái lại, loài Dendrocalamus strictus phân bố trong tự nhiên lại chỉ thị cho điều kiện đất đai khô hạn, thuộc kiểu rừng tự nhiên, rụng lá. Khi đề cập tới một số khía cạnh của nhân tố khu vực Châu Á và Thái Bình Dương, tổ chức FAO (1992), (2007) đã đưa ra danh lục 192 loài, cũng như đặc điểm phân bố theo đai độ cao của một số loài tre trúc.Z (1988), (1996), [25], [26] đã nghiên cứu về chi Dendrocalamus làm cơ sở để phân loại một số loài trong chi ở Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á.Widjaja (1995),[29] khi giới thiệu về tài liệu tre trúc của Đông Nam Á đã đề cập tới các thông tin về tên khoa học, tên địa 4 phương, phân bố địa lí của loài, giá trị sử dụng, đặc điểm nhận biết qua hình thái và thông tin vắn tắt về sinh thái một số loài, như đối với loài Bương (Dendrocalamus giganteus) có mọc tự nhiên ở cao nguyên nhiệt đới ẩm trên 1.200m tuy nhiên có thể mọc ở rừng thấp nhiệt đới ẩm, có tầng đất dày nhiều mùn. Tại Thái Lan đã phát hiện thấy loài này mọc ở rừng cây Tếch. Tác giả Zhu Zhaohua (2000) [35] cho biết: Ở đảo Hải Nam rất gần với Việt Nam đã phát hiện được 46 loài tre nứa, trong đó có 38 loài phân bố tự nhiên, chủ yếu có 3 loài mọc tản thuộc chi Phyllostachys và Sasa; tại tỉnh Vân Nam có 250 loài đã được phát hiện, diện tích tre nứa đạt tới 331000 ha, riêng loài Phyllostachys heterocycta var.

pubescens chiếm 80% diện tích kể trên. Về nhân tố khí hậu: D.Tewari đã công bố số liệu cho biết trên thế giới hiện nay 80% rừng tre trúc phân bố ở Châu Á, tất cả các vùng rừng nhiệt đới và á nhiệt đới của thế giới đều có tre trúc xuất hiện. Độ cao phân bố của chúng từ sát biển lên tới 4000 m. Tác giả đã xây dựng được vùng phân bố chung cho tre trúc và bản đồ phân bố một số chi tre trúc quan trọng của thế giới.

Nhìn vào bản đồ phân bố này có thể thấy được trung tâm phân bố tre trúc tập trung vào giải nhiệt đới và á nhiệt đới thuộc Châu Á, trong đó chủ yếu là ở Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam, Nhật Bản, Malaysia, Bắc Australia, Trung Phi, Nam Mỹ và một phần nhỏ ở Bắc Mỹ. Về nhân tố địa hình: theo D. Tewari (2001) [30] thì Ấn Độ là nước có diện tích tre trúc lớn nhất thế giới, khoảng 2 triệu ha, phân bố từ sát biển lên tới độ cao 3. Có 50% số loài tập trung phân bố ở phía Tây Ấn Độ, đa số các loài có thân mọc cụm như Bambusa, Dendrocalamus, Gigantochloa, Oxytenanthera.

Tác giả cũng đưa ra dẫn liệu về độ cao phân bố của một số loài cụ thể, nhưng không thấy đề cập các loài trong chi Indosasa A. Ramanatha Rao (1999) [27] đã đưa ra một số kết quả về nghiên cứu có liên quan tới một số nhân tố sinh thái: loại đất, hàm lượng 5 mùn trong đất, lượng mưa, số ngày mưa trong năm của 19 loài tre trúc của Trung Quốc. Công trình “Bamboo rediscovered” của Victor Cusack (1997) [33], đề cập đến biện pháp bón phân làm cho nhiều loài tre trúc phát triển tốt, măng to, nhưng phải bón một cách hợp lý tùy thuộc vào loài nhất định. Tổ chức Plant Resources of South-East Asia (Prosea) [30] xuất bản tập “Prosea 7: Bamboos” đã tiến hành mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái, phân bố, gây trồng, sử dụng cho 75 loài tre trúc thông dụng, có giá trị ở vùng Đông Nam Á.

Do giá trị dinh dưỡng và xuất khẩu của măng một số loài tre trúc cao và nhu cầu tiêu thụ măng tre trúc trên thị trường quốc tế ngày càng tăng, nên lĩnh vực nghiên cứu tre trúc để lấy măng được nhiều nước quan tâm, nhất là Trung Quốc, Thái Lan. Xiao Jianghua (1996) với “Cultivation & Utilization on Bamboos” đã xác định những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình phát sinh măng, sinh trưởng và phát triển của thân khí sinh là: Độ ẩm, nhiệt độ, dinh dưỡng, cấu trúc rừng, biện pháp lâm sinh, sâu bệnh. Đây là những nhân tố cần phải được quan tâm khi áp dụng các biện pháp thâm canh tăng năng suất măng và thân khí sinh. Những nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống tre trúc.

Theo nghiên cứu của A. Ramanatha (2000) cho thấy nhân giống sinh dưỡng là phương pháp có thể áp dụng với hầu hết các loài tre. Nhân giống bằng phương pháp giâm hom cành là một phương pháp có thể sử dụng với tính thực tiễn và hiệu quả cao, là một phương pháp phổ biến cho các vườn ươm thương mại với quy mô lớn. Phương pháp này thường được sử dụng cho các loài có rễ khí sinh tại gốc của các cành ngang.

Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng cành lớn có nhiều khả năng ra rễ hơn cành nhỏ. Nghiên cứu của Fu Maoyi và các cộng sự (2000) [24] về giâm hom bằng cành cũng cho thấy chọn cành để giâm hom tốt nhất có độ tuổi 1- 2 năm 6 và lấy từ cây 3 năm tuổi. Kích thước hom dài từ 40 – 50 cm, có từ 2 đến 3 đốt, khi giâm hom được đặt nghiêng so với luống và lấp đất dày từ 5 - 6cm, để đầu trên của cành trồi lên khỏi mặt đất. Luống giâm hom nên được che phủ bằng lá hoặc rơm rạ và tưới nước đủ ẩm hàng ngày.

Tác giả cho rằng nhân giống bằng hom cành có nhiều thuận lợi, sẽ không hoặc có rất ít tổn thương và khả năng ra măng ở gốc cây mẹ. Thời vụ giâm hom có thế tiến hành vào tháng 2 đến tháng 9 hàng năm, tốt nhất từ tháng 2 - 3 cho tỷ lệ sống cao hơn, cành lấy hom có kích cỡ nhỏ thường dễ dàng xử lý, vận chuyển và có chi phí thấp hơn cành lớn. Trồng cây hom có sự phát triển tốt về hệ rễ và cho tỷ lệ sống cao. Nghiên cứu của Victor Cusack (1997) [30] cho thấy, nhân giống bằng gốc có thể đạt được tỷ lệ sống 100%.

Tuy nhiên, chỉ nên áp dụng cho những loài tre có kích thước nhỏ. Trong phương pháp này, gốc được đào bao gồm rễ và phần đất xung quanh, mỗi gốc có từ 3 - 4 mắt, phần trên của thân khí sinh để lại từ 3 - 4 đốt. Nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô cho các loài tre cũng đã được một số nước trên thế giới thử nghiệm và đã đạt được những thành công bước đầu.