CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái quát chung về cây Thạch đen 1. Nguồn gốc và phân loại Cây Thạch đen có nguồn gốc ở Đông và Đông Nam Châu Á, phân bố nhiều ở vùng Đông Nam Trung Quốc, Đài Loan và khu vực Đông Nam Á. Loài cây này mọc mạnh trên các khu vực đất dốc, đất cát và đất khô.
Ở Trung Quốc, Thạch đen được sử dụng để tạo ra sản phẩm từ rất lâu đời. Người dân Trung Quốc thường sử dụng Thạch đen trong món chè, đặc biệt là các sản phẩm dưới dạng chè đóng gói, chè đóng hộp. Ở Việt Nam, cây Thạch đen mọc hoang dại ở vùng rừng núi phía Bắc như các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, về sau này được trồng ở nhiều vùng đồng bằng như ở như Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang), Đồng bằng sông Cửu Long và miền Đông Nam Bộ (thoibaokinhdoanh. Phân loại khoa học (Scientific classification): Bộ: hoa môi (Lamiales), Họ: hoa môi/bạc hà (Lamiaceae), Chi: cỏ Thạch (Mesona), Loài: Mesona chinensis Benth (Đỗ Tất Lợi, 2003) [7].
Chi cỏ Thạch (Mesona) là một chi thực vật thân thảo thuộc họ bạc hà. Hình 1: Cây Thạch đen [7] Luan van 5 Cây Thạch đen (Mesona chinensis Benth) là loài thực vật thân thảo thấp, có nhựa kết Thạch trong nước được dùng để làm thức uống giải khát. Ở Trung Quốc, tiếng Quan Thoại gọi là “xiancao” (tiên thảo), người Mân Cao ở Đài Loan gọi là “sian-chháu”, người Quảng Đông gọi là “leung fan cao” (lương phấn thảo). Người Việt Nam gọi là “xương sáo”.
Đặc điểm hình thái Cây Thạch đen có đặc điểm hình thái như sau: - Đặc điểm chồi và lá cây Thạch đen: Lá cây Thạch đen mọc ra từ các mấu, chồi mọc ra từ nách lá. Lá Thạch đen thuộc loại lá đơn, mọc đối, dày, màu xanh nhạt, hình trứng hoặc trứng thuôn, thon hẹp ở gốc, nhọn ở chóp. Lá dài từ 3 - 6 cm, rộng 1 - 2 cm, cuống lá dài 1 - 2 cm. Hai mặt lá đều có phủ một lớp lông mỏng, mép lá có hình răng cưa.
- Đặc điểm thân cây Thạch đen: Cây Thạch đen là loại cây họ hòa thảo, thân có bốn cạnh, hình đứng mềm, bên ngoài thân có phủ một lớp lông thô, rậm. Cây có chiều dài trung bình từ 40 - 60 cm, tùy điều kiện chăm sóc và thổ nhưỡng có thể dài tới 1 mét. Cây Thạch đen có khả năng phân nhánh nhiều từ gốc, nhánh tỏa ra phủ kín trên mặt đất giống như cây bạc hà. - Đặc điểm hệ rễ cây Thạch đen: Rễ cây Thạch đen có dạng chùm, rễ tỏa rộng và ăn nông.
Rễ của cây Thạch đen có thể mọc từ gốc, thân khi tiếp xúc trực tiếp với đất ẩm. Do vậy, khi cây Thạch đen phát triển, thân cây dài có thể có nhiều đốt thân mọc rễ cắm xuống để hỗ trợ hút chất dinh dưỡng. - Đặc điểm hoa và quả cây Thạch đen: Hoa mọc thành cụm dày đặc ở đầu cành, khá dày đặc vào lúc hoa nở rộ, cuống hoa có thể kéo dài tới 10 - 12 cm, có lông. Đài hoa có lông, 3 răng ở môi trên; tràng trắng hay hồng nhạt, môi trên 3 thùy, môi dưới to; nhị 2, thò Luan van 6 dài, chỉ nhị tím.
Quả của cây Thạch đen nhỏ, nhẵn, thon dài khoảng 0,7 mm. Cây Thạch đen ra hoa vào cuối thu, đầu mùa đông (Trần Thị Hạnh, 2010) [5]. Yêu cầu về điều kiện sinh thái của cây Thạch đen Thạch đen là cây chịu ảnh hưởng lớn của các điều kiện sinh thái, nguyên sản của cây Thạch đen là vùng khí hậu nhiệt đới. Nghiên cứu điều kiện sinh thái của cây Thạch đen là đề cập đến các điều kiện sống thích hợp nhất về các mặt như khí hậu, đất đai… của cây Thạch.
Nắm vững những yêu cầu sinh thái của cây Thạch thì sẽ giúp nó sinh trưởng, phát triển tốt. Sau đây ta xét một số điều kiện sinh thái chủ yếu: - Điều kiện khí hậu Các điều kiện khí hậu có ảnh hưởng lớn nhất đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Thạch đen là nhiệt độ, ẩm độ. Cây Thạch đen phát triển tốt ở nhiệt độ từ 20 - 250C, lượng mưa bình quân từ 1.000 mm, độ ẩm không khí là 80 – 85%, độ ẩm đất là từ 70 – 80%. Ánh sáng cũng là nhân tố ảnh hưởng tới quá trình sản xuất Thạch đen, cây Thạch đen là cây ưa sáng.
Cũng như các thực vật khác, không khí rất cần đối với đời sống cây Thạch đen, chỉ cần một sự thay đổi nhỏ về hàm lượng CO2 cũng có ảnh hưởng tới sự quang hợp của cây Thạch đen. Sự lưu thông không khí, gió nhẹ, có mưa rất có lợi cho sự sinh trưởng của cây Thạch đen. Như vậy, điều kiện sinh thái có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của cây Thạch đen, tới năng suất và chất lượng Thạch đen. Do đó, cần nắm bắt được các nhân tố đó để có những giải pháp cho cây Thạch đen phát triển tốt, cho năng suất và chất lượng cao hơn (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10].
- Đất đai và địa hình Thạch đen là cây không yêu cầu khắt khe về đất. Tuy nhiên để cây Thạch đen sinh trưởng, phát triển tốt, có khả năng cho năng suất cao và ổn định thì Thạch đen nên được trồng ở những nơi đất tốt. Đất trồng Thạch đen tốt phải đạt yêu cầu đất xốp, đất cát, có tầng đất dày, không lẫn đá, nhiều Luan van 7 mùn, gần nguồn nước tưới, có khả năng thoát nước tốt (không úng, lầy) và có độ dốc thoải. Từ những yêu cầu đó ta thấy ở nước ta có nhiều vùng có đất đai thích hợp với cây Thạch đen, đặc biệt là vùng núi phía Bắc.
Đất trước khi trồng phải được cày bừa kỹ, sạch cỏ dại. Đối với đất nương rẫy, đất đồi sau khi cày bừa kỹ, sạch cỏ dại thì tiến hành làm hốc theo đường đồng mức (đường hình vành nón). Đối với đất bằng, đất ruộng thì tiến hành làm rãnh thoát nước xung quanh khu đất, lên luống rộng 1 – 1,5 m, cao 15 – 20 cm. Làm rãnh ngang luống có kích thước rộng 5 -7 cm, sâu 7 -10 cm hoặc bổ hốc trồng có kích thước dài 15 cm, rộng 5 – 10 cm, sâu 7 – 10 cm.
Về thành phần cơ giới, Thạch đen ưa các loại đất từ pha cát đến đất đồi, độ mùn cao. Thạch đen được trồng trên những loại đất có thành phần cơ giới nhẹ sản phẩm Thạch có màu đen đẹp, hương thơm tự nhiên, vị mát. Muốn Thạch đen có chất lượng cao và hương vị đặc biệt thì Thạch đen phù hợp trồng ở độ cao nhất định, thông thường Thạch đen chỉ phù hợp với đất rẫy có độ dốc < 250. Cây ưa đất dốc nhẹ, đất ven suối ẩm thuộc loại đất thịt pha cát màu xám hoặc xám vàng có tầng sâu dày, không lẫn đá.
Trồng Thạch đen trên đất ruộng cây phát triển tốt, cho năng suất cao. Tuy nhiên, về chất lượng Thạch, vị ngọt, mát và hàm lượng chất tan trong cây Thạch đen thấp hơn so với trồng trên đất rẫy, có độ dốc phù hợp (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]. Các nghiên cứu liên quan về kỹ thuật trồng trọt cây Thạch đen - Phòng trừ cỏ dại cho cây Thạch đen: Cây Thạch đen là cây thân mềm, cây lớn sẽ lan ra khắp bề mặt luống. Do vậy việc hạn chế cỏ dại để cây có thể tạo ra các rễ phụ tại thân, cành hỗ trợ quá trình hấp thụ dinh dưỡng.
Sử dụng các biện pháp như chăm sóc tốt tạo điều kiện cho cây Thạch đen nhanh phủ kín mặt đất vừa chống xói mòn vừa hạn chế tốt cỏ dại, vừa có tác dụng giữ ẩm và hạn chế cỏ bằng việc phủ rơm hoặc nilon khi trồng có hiệu quả cao, không tốn nhiều thời gian làm cỏ (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]. Luan van 8 - Giống cây Thạch đen: Việc lựa chọn giống đối với cây Thạch đen là việc quan trọng trong quá trình sản xuất cây Thạch đen. Có giống khỏe và sạch bệnh có thể tạo điều kiện cho cây sinh trưởng, phát triển mạnh và giảm bớt chi phí đầu tư chăm sóc và phòng trừ dịch bệnh. Do vậy, việc nghiên cứu các biện pháp giữ và tạo nguồn giống cho sản xuất đối với cây Thạch đen là rất cần thiết.
Thạch đen chỉ được nhân giống bằng vô tính, nguồn giống chủ yếu bằng gốc thân của vụ trước (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]. - Tưới nước: Tiến hành tưới nước cho Thạch đen khi khô hạn để thúc đẩy sinh trưởng và phát triển của cây Thạch đen tạo năng suất và chất lượng Thạch đều tăng. Đối với cây Thạch đen có thể trồng xen canh trên cùng một diện tích đất với cây ăn trái như cam, quýt, nhãn, nho, xoài. Trồng xen canh dưới bóng tán cây giúp cân bằng độ ẩm, kéo dài thời gian tưới nước của Thạch đen.
Cây Thạch đen yêu cầu luôn đảm bảo đủ ẩm cho ruộng, cây không thích hợp với điều kiện ngập úng hay khô hạn (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]. - Phòng trừ sâu bệnh cho cây Thạch đen Tùy theo từng loại sâu, bệnh mà ta sử dụng các loại thuốc khác nhau. Với sâu ăn lá: thăm đồng thường xuyên và phát hiện sớm, khi mật độ còn thấp thì kết hợp lúc làm cỏ dùng tay bắt diệt sâu. Khi sâu ở mật độ cao thì dùng các loại thuốc sau để diệt trừ: Padan 95SP, Ofatox 400EC, Trebon 10EC,.
Pha thuốc đúng nồng độ, phun đều trên mặt lá. Với sâu cuốn lá: Thăm đồng thường xuyên và phát hiện sớm, khi mật độ còn thấp thì kết hợp lúc làm cỏ dùng tay bắt diệt sâu. Khi sâu ở mật độ cao thì dùng các loại thuốc sau để diệt trừ: Padan 95SP, Sharpa 25EC, Trebon 10EC,. Pha thuốc đúng nồng độ, phun đều trên mặt lá.
Với bệnh thối cổ rễ: Sử dụng cây giống khỏe mạnh, sạch sâu bệnh, không bón nhiều phân đạm, bón phân cân đối, luân canh hợp lý với cây lúa Luan van 9 nước. Dùng các loại thuốc sau để trừ bệnh như: Copper Zinc, Validan 5DD, Topan 70WP,. Với bệnh sương mai: Phun ngừa hay phun sớm khi bệnh chớm phát bằng các loại thuốc như: Zinancol, Copper zinc,. ở nồng độ 0,2% Với bệnh phấn trắng: dùng các loại thuốc có gốc lưu huỳnh như Anvil 5SC, Zineb 80%,.
Khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển nên đã có các công trình nghiên cứu về các loại sâu bệnh hại trên các loại cây họ hòa thảo trong đó có cây Thạch đen, từ đó kèm theo các biện pháp phòng trừ hiệu quả. Có thể phòng trừ bằng thuốc hóa học hay các biện pháp sinh học khác nhằm tạo điều kiệncho cây Thạch đen phát triển tốt (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10].