CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Theo FSC Newsletter xuất bản ngày 31/8/2005, đã có 77 nước được cấp chứng chỉ QLRBV cho 731 khu rừng (đơn vị QLR) và diện tích 57. Hợp tác lâm nghiệp trong khối ASEAN chủ yếu xoay quanh chủ đề quản lý rừng bền vững (QLRBV) với 2 lý do, một là xu hướng mất rừng của các nước đang phát triển do áp lực dân số, lương thực, khai thác lậu, cháy rừng…, hai là bị thị trường thế giới từ chối nếu gỗ không có chứng chỉ QLRBV của một tổ chức độc lập quốc tế.
Chứng chỉ rừng (hay chứng chỉ gỗ) thực chất là chứng chỉ ISO nhưng đặc thù cho ngành lâm nghiệp sản xuất gỗ và lâm sản ngoài gỗ. Bỏ qua quan niệm rào cản thương mại, các nước thành viên ASEAN đều cần bảo vệ rừng nước mình và đều cần bán sản phẩm đồ gỗ vào các thị trường quốc tế với giá bán cao. Vì đây là nhu cầu cấp bách, khách quan, nên trong các năm 1995-2000 ASEAN đã hoàn thành dự thảo bộ tiêu chuẩn QLRBV cho mình vào năm 2000 tại thành phố HCM và được phê duyệt tại hội nghị Bộ trưởng Nông - Lâm nghiệp Phnom- penk 2001. Song, do bộ tiêu chuẩn QLRBV của ASEAN soạn thảo theo 7 tiêu chí của ITTO, nên gặp khó khăn khi xin cấp chứng chỉ của tổ chức FSC.
Tuy vậy nên các nước có nền lâm nghiệp mạnh trong ASEAN như: Indonesia (Kim ngạch xuất khẩu gỗ 5-5,5 tỷ USD/năm), Malaysia (4,7-5 tỷ USD/năm), sau đó đến Philippines, Thailand đều được cấp chứng chỉ QLRBV của FSC (theo 10 nguyên tắc của FSC) trong các năm 2002-2005, tuy rằng diện tích được cấp còn hạn chế. Tại Indonesia, một tổ chức phi chính phủ (NGO) là “Viện sinh thái Lambaga” (viết tắt là LEI) ra đời vào đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước để hướng 3 dẫn và hỗ trợ kỹ thuật cho các chủ rừng nâng cao năng lực QLRBV đến khi đạt chứng chỉ gỗ quốc tế. Malaysia thành lập tổ chức NGO có tên “Hội đồng chứng chỉ gỗ quốc gia” (NTCC) nay đổi tên là “Hội đồng chứng chỉ gỗ Malaysia” (MTCC) để đảm nhiệm chức năng hỗ trợ CCR. Malaysia đang thử nghiệm đi theo 2 bước (chứng chỉ quốc gia, và chứng chỉ quốc tế).
Chứng chỉ quốc gia không có giá trị trên thị trường thế giới, nhưng là một mức đánh giá năng lực quản lý của chủ rừng đã đạt mức xấp xỉ để xin thẩm định quốc tế. Tình hình nghiên cứu trong nước Trải qua quá trình lịch sử, từ đầu thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX công tác quản lý bảo vệ rừng đã tưng bước hoàn thiện cả về nội dung và tổ chức. Trong thời kỳ phong kiến việc quản lý bảo vệ rừng từ chỗ thông qua các sản phẩm cống nộp đã tiến đến đặt ra các lệ thu thuế cho nhà nước phong kiến. Thời kỳ Pháp đô hộ, công tác quản lý bảo vệ rừng bắt đầu được đưa thành các luật pháp và có tổ chức chặt chẽ từ cấp trung ương đến các tỉnh, hạt, xã.
Cách mạng tháng 8/1945 thành công sau ký sắc lệnh sát nhập Nha lâm chính và bộ canh nông. Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày 20/7/1946 đã ký sắc lệnh số 131 quy định kiểm sát viên kiểm lâm cùng làm nhiệm vụ tư pháp công an lâm nghiệp. Ngày 21/12/1949 Hồ Chủ Tịch ký sắc lệnh quy định bổ xung trưởng hạt kiểm lâm chính và trưởng hạt kiểm lâm chính có tư cách uỷ viên có tư pháp công an. Việt Nam đã trải qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ đây là tình trạng và nguyên nhân gây mất rừng nhiều nhất.
Tỷ lệ che phủ của rừng năm 1945 là 43,3%. Năm 1976 là 33,8%, năm 1990 giảm xuống còn 27,8%. Sự suy giảm về tài nguyên rừng không chỉ làm suy giảm về trữ lượng gỗ, lâm sản mà còn kéo theo là những suy giảm về tính đa dạng sinh học, khả năng bảo vệ nguồn đất và nước. Ngày nay, khi đất nước đang trên đà phát triển mạnh trong sự nghiệp công nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đát nước mà chúng ta phải từng ngày từng 4 giờ đối phó với vấn đề hết sức nghiêm trọng về môi trường, nạn phá rừng, tài nguyên thiên nhiên bị khai thác bừa bãi, sự ô nhiễm môi trường ngày càng tăng, thiên tai liên tục xảy ra làm thiệt hại rất lớn đến đời sống kinh tế xã hội.
Để đóng góp tích cực vào việc khác phục những hậu qủa nêu trên, vì lợi ích lâu dài và bền vững của đất nước. Nhiệm vụ trước mắt đặt ra là phải trồng cây gây rừng nâng độ che phủ rừng và từ năm 1990 đến nay đảng và Nhà nước ta đã nâng độ che phủ rừng lên đến 40,84%. Đây là một sự đánh dấu một bước phát triển của lịch sử Việt Nam. Các chủ trương chính sách và văn bản của Đảng và Nhà nước Năm 1943, Việt Nam có khoảng 14,3 triệu ha rừng, trải qua hai cuộc chiến tranh bảo vệ tổ quốc vĩ đại của dân tộc, diện tích rừng đã bị tàn phá nghiêm trọng, thực tế cho thấy giai đoạn lịch sử như vậy chúng ta đã dồn toàn lực cho cách mạng giải phóng dân tộc, chưa có điều kiện để quan tâm công tác bảo vệ và phát triển rừng.
Hòa bình lập lại đất nước tập trung ưu tiên phát triển kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân, những thành tựu đạt được là không thể phủ nhận song chúng ta phải trả giá về mặt môi trường, tài nguyên rừng bị khai thác kiệt quệ, diện tích rừng giảm nhanh chóng. Để bảo vệ rừng, sử dụng rừng hiệu quả, phát triển bền vững tài nguyên rừng, những năm qua, cụ thể hóa những chủ trương của Đảng, Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách phù hợp với thực tế, được nhân dân tích cực đón nhận, đáp ứng được hiệu quả trước mắt cũng như lâu dài. Luật Bảo vệ và Phát triển rừng được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 12 tháng 8 năm 1991 tại kỳ họp thứ 9, khóa VIII. Là văn bản luật cơ bản, cơ sở pháp lý để các văn bản khác được ban hành nhằm thực hiện có hiệu quả công tác bảo vệ và phát triển rừng, phát triển lâm nghiệp.
Tiếp đến là các văn bản khác liên quan lần lượt được ban hành, Nghị định số: 39/CP ngày 18 tháng 5 năm 1994 của Chính phủ về hệ thống tổ chức và nhiệm vụ quyền hạn của Kiểm lâm - nhằm tăng cường nhiệm vụ, quyền hạn 5 trong thi hành công vụ, ngăn chặn có hiệu quả những hành vi vi phạm trong công tác quản lý bảo vệ rừng, quản lý lâm sản. Ngày 01 tháng 01 năm 1990, Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính có hiệu lực là tiền đề để Chính phủ ban hành Nghị định số 14/CP ngày 05 tháng 12 năm 1992 Quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý và bảo vệ rừng. Có tác dụng đánh vào thiệt hại kinh tế đối với những đối tượng vi phạm về các hành vi trong lĩnh vực quản lý và bảo vệ rừng đồng thời răn đe kẻ khác. Chỉ thị số: 525/TTg ngày 02 tháng 11 năm 1993 của Thủ tướng chính phủ về một số chủ trương, biện pháp tiếp tục phát triển kinh tế - xã hội miền núi.
- Về Lâm nghiệp: Bảo vệ rừng hiện có, khoanh nuôi, tái sinh và trồng rừng mới, tạo được những vùng rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, rừng sản xuất, khôi phục được môi trường sinh thái kể cả bảo vệ thảm thực vật. Có chế độ sử dụng nguồn tài nguyên rừng hợp lý theo yêu cầu của từng loại rừng. Ngày 15 tháng 10 năm 1993, luật đất đai có hiệu lực, tiếp đó Nghị định số 02/CP ( nay được thay thế bằng Nghị định 163/NĐ-CP ) ngày 15 tháng 01 năm 1994 của Chính phủ Ban hành quy định về việc giao đất lâm nghiệp cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định, lâu dài vào mục đích lâm nghiệp đã tạo điều kiện, giải quyết việc làm, khuyến khích người dân yên tâm và gắn bó lâu dài vào sản xuất lâm nghiệp. Bên cạnh đó công tác trồng rừng được chú trọng, ngày 29 tháng 7 năm 1998, Quyết định số: 661/QĐ-TTg được ban hành về mục tiêu, nhiệm vụ, chính sách và tổ chức thực hiện Dự án trồng mới 5 triệu ha rừng ( ngày 07 tháng 7 năm 2007 ban hành Quyết định số 100/2007/QĐ-TTg sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định 661 ), nhằm đưa độ che phủ rừng của nước ta năm 2010 lên 43 %.
Để ngăn chặn tình trạng chặt phá rừng, vận chuyển lâm sản trái phép, nhiều Chỉ thị của Thủ tướng chính phủ đã được ban hành, gần đây nhất là Chỉ thị số: 12/CT-TTg năm 2003 thực hiện các biện pháp cấp bách để bảo vệ và phát triển rừng, quản lý lâm sản. 6 Ngày 01 tháng 4 năm 2005 Luật số: 29/2004/QH11 - Bảo vệ và phát triển rừng có hiệu lực thay thế Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 1991, là tiền đề để ban hành các văn bản dưới luật tiếp theo: Nghị định số: 09/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 16 tháng 01 năm 2006 Quy định về phòng cháy chữa cháy rừng; Nghị định số: 119/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 16 tháng 10 năm 2006 về tổ chức và hoạt động của Kiểm lâm; Nghị định số: 159/2007/QĐ-CP của Chính phủ ngày 30 tháng 10 năm 2007 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ rừng, quản lý rừng và quản lý lâm sản; gần đây nhất Chính phủ đã ban hành Nghị định số 157/2013/NĐ-CP ngày 11 tháng 11 năm 2013 Quy định xử phạt VPHC về quản lý rừng, phát triển rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản. Thực tế mang lại cho thấy, các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước ban hành đã phát huy tác dụng, mang lại hiệu quả rõ rệt, tác động tích cực đến người dân. Tuy còn những tồn tại đó là: Bảo vệ phát triển rừng chưa chú trọng đến chất lượng rừng, chưa phát huy được cây trồng bản địa; tình trạng chặt phá rừng trái phép, cháy rừng vẩn xảy ra; công tác kiểm tra, giám sát chủ rừng chưa được thực hiện triệt để; chênh lệch mức sống giữa miền núi và đồng bằng còn cao; nhân lực hoạt động trong lĩnh vực lâm nghiệp vừa thiếu, vừa yếu… Nhưng trong những năm qua công tác bảo vệ rừng, sử dụng và phát triển rừng đã đạt được những kết quả to lớn.
Diện tích rừng tăng hàng năm, năm 1999 diện tích rừng toàn quốc 10,9 triệu ha, đến tháng 12 năm 2007, diện tích rừng toàn quốc 12.965 ha rừng tự nhiên và 2.