Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài Mận là loại cây ăn quả lâu năm chịu ảnh hưởng rất rõ các điều kiện ngoại cảnh, biểu hiện qua sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng quả. Những đặc trưng, đặc tính của cây mận biểu hiện ra trong một đời hay một năm đều là kết quả phản ánh tổng hợp giữa đặc điểm của giống với điều kiện ngoại cảnh. Việc điều tra, phân tích đặc điểm thực vật học, sinh vật học của giống mận ở các điều kiện ngoại cảnh khác nhau, sẽ phân biệt được giống và xác định được khả năng thích ứng của giống cho từng vùng sinh thái, đồng thời điều tra tình hình trồng trọt, sẽ là cơ sở đề ra được những biện pháp kỹ thuật nông nghiệp có hiệu quả.
Do đó điều tra sinh vật học cây ăn quả là một trong những biện pháp cơ bản để nghiên cứu quy luật sinh trưởng phát triển của cây và làm nền tảng cho những thí nghiệm khoa học về cây ăn quả nói chung và cây mận nói riêng. Năng suất của cây mận phụ thuộc rất nhiều vào dinh dưỡng mà cây nhận được trong suốt quá trình sinh trưởng, phát triển. Bón phân đầy đủ, cân đối, cung cấp đủ nước và dinh dưỡng đúng lúc là điều kiện tiên quyết để đảm bảo cho năng suất mận cao và ổn định. Việc đốn tỉa, tạo tán cho cây ăn quả ôn đới nói chung và cây mận nói riêng là một biện pháp kỹ thuật cần thiết.
Đốn tỉa, tạo tán cho cây mận sẽ giúp cho cây sinh trưởng tốt hơn, số cành hữu hiệu nhiều, khả năng phân hoá mầm hoa và tỷ lệ đậu quả của mận cũng cao hơn, chu kỳ kinh tế của cây cũng sẽ kéo dài hơn. Lớp vỏ cứng của hạt mận ngăn cản sự thẩm thấu của hơi nước, phôi hạt sẽ không hút được nước để nảy mầm. Bên canh đó, sự tồn tại của axit absicic trong hạt sẽ ức chế khả năng nảy mầm của hạt và gây ra hiện tượng ngủ nghỉ 5 của phôi hạt. Hiện tượng ngủ nghỉ của hạt sẽ được phá vỡ khi ủ hạt trong cát ẩm.
Tuy nhiên, nhiệt độ ủ hạt, thời gian ủ hạt phụ thuộc vào yêu cầu độ lạnh của giống. Sự ngủ nghỉ của hạt còn có thể được phá vỡ khi sử dụng Giberellic axit (GA3) để xử lý hoặc xử lý bằng nhiệt độ lạnh (Koornnef et al. Ở Việt Nam các vùng có tiềm năng lớn để phát triển cây mận như: Mộc Châu (Sơn La), Bắc Hà (Lào Cai), hàng ngàn ha chỉ trồng duy nhất một giống mận Tam hoa và một vài giống mận địa phương khác, thời gian thu hoạch ngắn (trong vòng 1 tháng) nên khó khăn trong việc tiêu thụ, nhất là mận chủ yếu phục vụ ăn tươi rất khó chế biến. Mặt khác do được trồng trọt lâu năm, thiếu đầu tư chăm sóc theo đúng quy trình kỹ thuật, chưa có một quy trình sản xuất thích hợp phổ biến cho người nông dân, người dân phát triển cây mận theo hướng tự phát, chỉ chú trọng mở rộng diện tích trồng và đợi ngày thu hoạch, không quy hoạch thiết kế, không hoặc rất ít chăm sóc vườn quả, không đốn tỉa để cây ra hoa đậu quả trên cành già cỗi, không phòng trừ sâu bệnh hại… Kết quả là vườn cây nhanh già cỗi, năng suất và chất lượng quả giảm mạnh, sản phẩm khó tiêu thụ, mất dần chỗ đứng trên thị trường.
Chính vì vậy để nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế của cây mận, việc nghiên cứu chọn tạo và thử nghiệm các giống mận mới thích nghi với vùng sinh thái cụ thể và các biện pháp kỹ thuật đi kèm là rất cần thiết. Nguồn gốc, phân loại 1. Nguồn gốc Trước đây nhiều giả thiết cho rằng cây mận trên thế giới có nguồn gốc từ 3 trung tâm khởi nguyên cây trồng khác nhau là châu Âu, hình thành nhóm mận châu Âu, châu Á (Trung Quốc) hình thành nên nhóm mận châu Á và châu Mỹ hình thành nên nhóm mận châu Mỹ. Thực tế cũng cho thấy hiện nay ba vùng trên là những vùng sản xuất mận chủ yếu trên thế giới.
Theo các tác giả Salunkhe, 6 Kadam (1995) [86], Weinberger (1975) [103], thì cây mận có nguồn gốc từ Trung Quốc và một phần ở châu Mỹ. Cây mận có lịch sử trồng thuần hoá lâu đời, Trung Quốc có lịch sử trồng mận lâu đời nhất trên 3000 năm, sau đó mận được di thực sang Nhật Bản (hơn 2000 năm). Châu Âu gồm các nước Pháp, Đức, Rumani, Nga,. Châu Mỹ gồm các nước Mỹ, Chile, Brazil cũng có lịch sử trồng mận hàng trăm năm.
Do có lịch sử trồng mận khá lâu đời và sự khác biệt tương đối rõ rệt về hình thái, chất lượng quả nên nhiều nhà khoa học đã cho rằng nguồn gốc mận xuất phát từ 3 trung tâm khởi nguyên thuộc ba châu lục vừa nêu trên. Ngày nay các kết quả phân tích di truyền ở mức độ phân tử đã chứng minh mận được trồng trên thế giới hiện nay có nguồn gốc họ hàng với mận châu Á (Trung Quốc) và châu Mỹ hoặc là con lai giữa các giống mận hay con lai giữa mận và các loài kế cận với mận như mơ. Phân loại Cây mận có tên khoa học là Prunus salicina, thuộc họ hoa hồng Rosaceae, họ phụ Prunoideae, nhóm Prunus. Họ hoa hồng có trên 30 giống trong đó có các loại cây ăn quả trồng phổ biến như cây dâu tây, cây táo ta, cây mận, cây đào (Salunkhe, Kadam, 1995; Watkins, 1976) [86], [99].
Trên thế giới có 3 loại mận chính đó là: - Mận châu Âu (Prunus domestica L.): Đây là cây ôn đới có nhiễm sắc thể (2n = 48), loại này đòi hỏi nhiệt độ thấp trong mùa Đông, nếu nhiệt độ cao, thì cây không ra nụ hoa được. Mận châu Âu được trồng phổ biến ở Nga, Nam Tư, Đức, Rumani, Mỹ. (Dardick et al. Đây là loại mận có quả to, cây mọc thẳng đứng, gỗ có mầu nâu thẫm, cành có gai hoặc không có gai, lá to, xanh đậm, phía dưới mặt lá màu xanh nhạt, mép lá có răng cưa tròn.
Hoa mọc đơn hay mọc thành chùm 2 - 3 hoa, cánh hoa màu trắng đôi khi có mầu xanh nhạt. Quả to, nhỏ mầu sắc khác nhau: hình tròn, hình trứng, hình quả lê, hình tròn dài,. Mận không trồng 7 được ở xứ nóng, khi trồng ở xứ nóng cây vẫn sống nhưng sinh trưởng chậm, không ra hoa kết quả (Vũ Công Hậu, 2000; Cambrink, 1993; Crane. Châu Âu hiện đang trồng khoảng 10 loài mận khác nhau với các mục đích sử dụng: thu quả làm thực phẩm, cây cảnh và làm gốc ghép.
Các loài này chủ yếu có nguồn gốc từ miền Tây Á di thực vào vùng Địa Trung Hải rồi sau đó sang châu Âu và châu Phi. Cũng có một số loài mới được hình thành là kết quả của quá trình lai tự nhiên giữa các kề cận với mận. Nhưng loài có ý nghĩa về kinh tế và hàng hoá phải kể đến là mận Prunus domestica hay mận châu Âu (European plum) (Crane , Lawrence, 1952) [61]. Mận châu Âu (P.
domestica) được di thực bằng hạt qua con đường tơ lụa vùng tây Á, sau đó lan truyền sang châu Âu. Mận châu Âu về thực chất là dạng lục bội thể có số lượng nhiễm sắc thể (2n = 6x = 48; x = 8). Trước đây các nhà khoa học đưa ra giả thiết mận châu Âu là con lai tự nhiên giữa hai loài mận Prunus cerasifera (2n = 16; x = 8) và prunus spinosa (2n = 32), rồi sau đó cũng bằng các tác nhân tự nhiên, các con lai bị nhân đôi số lượng nhiễm sắc thể để trở thành loài mới P. Châu Âu hiện có bộ giống mận khá phong phú, cây sinh trưởng khoẻ, lá to, dài, quả chín tuỳ theo giống từ tháng 7 đến tháng 10.
quả to, ngọt kèm theo vị chua nhẹ, phần lớn khi chín vỏ quả vẫn giữ được màu xanh, có một số ít có màu đỏ, vàng hoặc phớt hồng. Mận châu Âu có khả năng chịu rét tốt và hầu như không ra quả trong điều kiện nóng ẩm (Endlich and Murawaki, 1962; Salesses, 1977 ; Watkins, 1976) [65], [85], [99]. - Mận châu Mỹ (Prunus Americana Marsh) gồm các loài có nguồn gốc bản địa và một phần có nguồn gốc từ châu Á. Các giống mận du nhập vào Mỹ đầu thế kỷ 19 từ châu Á phần lớn là giống mận Nhật Bản Japanese plum.
Bộ giống mận châu Mỹ khá phong phú gồm khoảng 19 loài khác nhau chủ yếu để 8 thu quả. Một số rất ít được trồng để sử dụng làm cây cảnh hoặc gốc ghép. Mận châu Mỹ có bộ nhiểm sắc thể (2n = 16), thân cao, cành có nhiều gai, cành non có cạnh. Phiến lá hình chuỳ, có mầu hồng hay mầu nâu vàng điển hình.
Quả to hơn mận châu Á, vị chua nhẹ rất hợp khẩu vị với người châu Mỹ. Cây có khả năng chịu rét rất tốt (Vũ Công Hậu, 2000; Salunkhe, Kadam, 1995) [14], [86]. - Mận châu Á (Prunus salicina L.) Đây là giống mận đòi hỏi ít lạnh hơn mận châu Âu, có bộ nhiễm sắc thể (2n = 16). Đây là giống mận được trồng phổ biến tại Trung Quốc, Nhật Bản, miền Bắc Việt Nam, vùng Địa Trung Hải và Califoocnia,.
Loại mận này thường có tán hình mâm xôi hay hình tháp, thân gỗ nhỏ, vỏ cây mầu nâu xám, cành nhẵn không có lông. Lá xanh có hình tròn dài hoặc hình trứng đảo ngược, đầu lá nhọn hoặc hơi nhọn, mép lá có răng cưa nhỏ. Hoa nhiều, mọc thành chùm 3 cái, cánh hoa có mầu trắng, vàng, tím hoặc màu xanh, rất sai quả, năng suất cao, chất lượng tốt (Vũ Công Hậu, 2000; Salunkhe, Kadam, 1995) [14], [86]. Châu Á hiện nay đang có một bộ giống mận tương đối phong phú, khoảng trên 500 giống thuộc gần 10 loài.
Mận trồng chủ yếu để thu sản phẩm quả và làm gốc ghép. Trong các loài đang trồng ở châu Á mà tập trung chủ yếu ở Trung Quốc, Nhật Bản, Đài Loan…loài Prunus salicina (còn có tên gọi khác là Japanese plum: mận Nhật Bản) là có ý nghĩa về kinh tế và giá trị hàng hoá hơn cả, bởi vậy khi nói sản phẩm mận châu Á nghĩa là nói đến sản phẩm của mận P. Đặc điểm sinh học và yêu cầu sinh thái của cây mận 1. Đặc điểm thực vật học 1.
Rễ Cây mận có bộ rễ ăn không sâu, chủ yếu tập trung ở tầng đất mặt từ 0 – 50 cm tuỳ theo từng loại đất. Một số rễ cái ăn sâu giúp cho cây đứng vững không bị đổ. Với đặc điểm phân cành sớm và nhiều cành nhỏ, cộng với một 9 số rễ cái ăn sâu, bộ lá nhỏ nhẹ, cây mận ít bị đổ do gió bão.