Đặt vấn đề Cây ăn quả chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống của mỗi con người cũng như nền kinh tế quốc dân của mỗi nước. Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử, nghề trồng cây ăn quả đã trở thành một bộ phận quan trọng không thể thiếu đối với nền nông nghiệp của cả nước nói chung và của mỗi vùng miền nói riêng. Nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm đã tạo nên sự đa dạng về sinh thái, rất thuận lợi cho việc phát triển nghề trồng cây ăn quả. Trong những năm qua nghề trồng cây ăn quả ở nước ta đã đóng góp một vai trò quan trọng trong nền kinh tế nông nghiệp, cũng như trong quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng và góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo, tạo công ăn việc làm cho hàng vạn người lao động từ nông thôn đến thành thị.
Các loài cây thuộc họ cam quýt (cam, quýt, bưởi…) là những loại cây có giá trị dinh dưỡng và cho hiệu quả kinh tế cao. Nhiều loài đang được trồng trên thế giới cho quả với các vị đặc trưng như: chua, ngọt và chua nhẹ, ngọt và rất ngọt gần như đã đáp ứng được những nhu cầu thị hiếu rất khác nhau của người tiêu dùng ở mọi độ tuổi. Chúng vừa làm thức ăn bồi bổ sức khỏe, lại dùng cho ăn kiêng, làm vị thuốc. Cây bưởi (Citrus grandis L.
Osbeck) là một loại cây ăn quả rất quen thuộc với người dân Việt Nam. Bưởi là loại quả tươi dễ vận chuyển, bảo quản được nhiều ngày mà vẫn giữ nguyên hương vị, phẩm chất. Bưởi được nhiều người ưa chuộng vì không những có giá trị kinh tế cao, mà còn có giá trị dinh dưỡng rất tốt với hàm lượng đường từ 8 đến 10 mg, gluxit 7,3 mg, caroten 0,02 mg, trong 100 g ăn được. Ngoài ra còn có rất nhiều các vitamin, các khoáng chất ở dạng vi lượng rất cần thiết cho cơ thể con người.
Trong công nghiệp chế biến thì vỏ, hạt để lấy tinh dầu, bã tép để sản xuất pectin có tác dụng bồi bổ cơ thể. Đặc biệt bưởi có tác dụng rất tốt trong việc chữa các bệnh về tim mạch, đường ruột cũng như chống ung thư (Trần Thế Tục, 1995) [23]. Do có phổ thích nghi rộng, cây bưởi có thể trồng được ở rất nhiều nơi và tạo nên những vùng đặc sản cho từng vùng sinh thái như bưởi Năm Roi, bưởi Da Xanh (Vĩnh Long, Tiền Giang, Đồng Nai), bưởi Thanh Trà (Thừa Thiên Huế), bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), bưởi Diễn (Hà Nội), bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh)…vv và đặc biệt là bưởi Đại Minh (Yên Bái). Từ thực tế sản xuất cho thấy n 2 việc nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và một số biện pháp kỹ thuật, mối liên hệ của các đặc tính này và ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật đến năng suất, phẩm chất cũng như khả năng phát triển bưởi trên diện rộng là điều hết sức cần thiết.
Bưởi Đại Minh có nguồn gốc ở làng Khả Lĩnh, xã Đại Minh, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. Giống bưởi này đã được trồng cách đây 300 năm, đã từng được chọn làm sản vật tiến vua. Diện tích bưởi Đại Minh hiện nay tại xã Đại Minh vào khoảng 141 ha, tập trung ở các thôn Khả Lĩnh, Cát Lem, Cầu 17, Quyết Tiến 12, Đại Thân, Minh Thân… Với nhiều đặc điểm quý như chất lượng tốt, tỷ lệ phần ăn được cao, hương thơm đặc trưng, bưởi Đại Minh đã trở thành giống bưởi đặc sản nổi tiếng của tỉnh Yên Bái nói chung và huyện Yên Bình nói riêng. Trong những năm gần đây, năng suất bưởi Đại Minh suy giảm rõ rệt do nhiều năm khai thác liên tục nhưng không được chăm sóc, đầu tư đúng mức cộng với sâu bệnh gây hại ngày càng nặng, giống bưởi Đại Minh đã có biểu hiện thoái hóa nghiêm trọng.
Nhiều vườn không cho quả, một số hộ gia đình đã chặt bỏ để trồng các loại cây trồng khác. Để khôi phục và phát triển cây bưởi Đại Minh việc nghiên cứu các đặc điểm nông sinh học cũng như ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật canh tác là một bước đi quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng cây bưởi Đại Minh. Xuất phát từ mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng cây bưởi Đại Minh và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người làm vườn ở huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái chúng tôi đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và một số biện pháp kỹ thuật đối với giống bưởi Đại Minh trồng tại huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái”. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1.
Mục đích của đề tài Nghiên cứu các đặc điểm nông sinh học và áp dụng một số biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao tỷ lệ đậu qủa và phẩm chất của giống bưởi Đại Minh trồng tại huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. Trên cơ sở nghiên cứu này sẽ đưa ra được một số biện pháp kỹ thuật canh tác thích hợp và hiệu quả nhất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng của giống bưởi Đại Minh trồng tại huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. Yêu cầu của đề tài n 3 - Tìm hiểu khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. - Nghiên cứu, đánh giá các đặc điểm nông sinh học của giống bưởi Đại Minh trồng tại huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.
- Xác định được sự ảnh hưởng của các nguồn phấn khác nhau đến tỷ lệ đậu quả của giống bưởi Đại Minh trồng tại huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. - Xác định ảnh hưởng của các loại túi bao quả đến chất lượng và mẫu mã của quả Bưởi Đại Minh. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Qua việc nghiên cứu đề tài sẽ cung cấp các dẫn liệu khoa học về các đặc điểm nông sinh học của giống bưởi Đại Minh, ảnh hưởng của biện pháp thụ phấn bổ sung và các biện pháp kỹ thuật khác đến sự ra hoa, tỷ lệ đậu quả cũng như tăng phẩm chất quả của giống bưởi Đại Minh trồng tại huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái, góp phần hoàn thiện quy trình kỹ thuật cho giống bưởi Đại Minh.
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần bổ sung thêm những tài liệu khoa học, phục vụ trong công tác giảng dạy cũng như trong nghiên cứu trên cây bưởi Đại Minh ở nước ta. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở tác động các biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, chất lượng đối với giống bưởi Đại Minh, đóng góp một số giải pháp kỹ thuật nhằm khắc phục biểu hiện thoái hóa của giống bưởi Đại Minh trong những năm trước. Góp phần đáp ứng kịp thời đòi hỏi về thực tiễn sản xuất của cây bưởi Đại Minh và một giống cây ăn quả đặc sản, có giá trị kinh tế cao tại địa phương. n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở khoa học của đề tài Nhiều nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam nghề trồng cây ăn quả chiếm một vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, cây ăn quả cung cấp nguyên liệu cho ngành công nghiệp nhẹ, đóng đồ hộp làm sản phẩm xuất khẩu và thúc đẩy các ngành khác phát triển theo, không những thế một số loài cây ăn quả còn có giá trị dược liệu cao. Từ những giá trị trên mà ngày nay cây ăn quả ngày càng được phát triển ở nhiều vùng nhiều địa phương và đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của các hộ nông dân. Tuy nhiên một số khó khăn mà các nhà làm vườn vấp phải hiện nay chính là chưa áp dụng được hiệu quả khoa học kỹ thuật vào sản xuất như bón phân hợp lý, không sử dụng biện pháp thụ phấn bổ sung và chất điều hòa sinh trưởng để tăng tỷ lệ đậu quả. Cây họ cam quýt được xếp vào loại cây ăn quả lâu năm, quá trình sinh trưởng chịu ảnh hưởng nhiều của các yếu tố nội tại và ngoại cảnh như nhiệt độ, ánh sáng, đất đai… ảnh hưởng qua sinh trưởng, ra hoa kết quả, năng suất và chất lượng quả.
Cây ăn quả họ cam quýt có những nhu cầu nhất định về môi trường và dinh dưỡng. Mỗi một vùng nhất định do tính phong phú, đa dạng của điều kiện sinh thái, khí hậu, biện pháp thâm canh… đã ảnh hưởng rất lớn đến khả năng ra hoa đậu quả của cây bưởi. Từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, sản lượng bưởi sau khi thu hoạch hàng năm. Công tác điều tra thực trạng sản xuất, tìm hiểu sự ảnh hưởng của các điều kiện tự nhiên trong đợt ra hoa đậu quả của giống bưởi cũng như việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất đặc biệt là sử dụng biện pháp thụ phấn bổ sung và chất điều hòa sinh trưởng để tăng năng suất, sản lượng.
Nguồn gốc, phân loại và các giống bưởi chính 2. Nguồn gốc, phân loại và phân bố Cây bưởi có tên khoa học là Citrus grandis (L). Trong hệ thống phân loại bưởi thuộc [3, 25] Họ: Rutaceae Họ phụ: Aurantioi deae Chi: Citrus Chi phụ: Eucitrus n 5 Loài: Ctrius maxima (grandis) Cây bưởi (C. grandis L) có tên tiếng anh là Pummelo, nói về nguồn gốc của cây bưởi thì hiện nay có rất nhiều các ý kiến khác nhau.
Theo Chawalit Niyomdham, 1992 [27] bưởi có nguồn gốc ở Malaysia, sau đó lan ra Indonesia, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Địa Trung Hải và nước Mỹ. Tuy vậy, lại là loại cây ăn quả trồng nhiều ở các nước phương đông, nhiều giống bưởi ngon nổi tiếng được trồng ở Thái Lan. Giucopki cho rằng nguồn gốc của cây bưởi có thể là quần đảo Laxongdo (dẫn theo Bùi Huy Đáp, 1996) [3]. Các tác giả (Vũ Công Hậu, 1996) [7], (Tôn Thất Trình, 1995) [22] cho rằng cây bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc.
Vậy nguồn gốc của bưởi cho đến nay chưa được thống nhất, bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc, Ấn Độ, Malaysia… Hiện nay trồng nhiều ở Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Philipines, Ấn Độ, Lào và Việt Nam. Có một loài khác gọi là bưởi chùm (C. paradisi), có thể là biến dị hoặc một dạng lai của chúng. Bưởi chùm chủ yếu được sản xuất ở các nước thuộc châu Mỹ, vùng Địa Trung Hải, Úc và châu Phi.
Các nước châu Á rất ít trồng loại bưởi này. Bưởi đôi khi còn gọi là Shaddock [3], là loại quả có múi to điển hình của vùng nhiệt đới. Một số nước như Thái Lan, Trung Quốc, Indonesia phân chia bưởi làm hai nhóm: nhóm quả ruột trắng và nhóm quả ruột hồng (sắc tố).