Luận văn nghiên cứu đặc điểm hình thái vi phẫu và bột dược liệu loài chè vằng jasminum nervosum lour và loài nhầm lẫn thu thập tại tỉnh hòa bình

Tài liệu nghiên cứu Luận văn nghiên cứu đặc điểm hình thái vi phẫu và bột dược liệu loài chè vằng jasminum nervosum, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Bùi Chí Thanh
• Người hướng dẫn: Ths. Phan Văn Trưởng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Y Dược
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm hình thái, vi phẫu và bột dược liệu của loài Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.) và loài dễ nhầm lẫn thu thập tại tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về chi Jasminum L. trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu phân loại, thành phần loài chi Jasminum L.
• 1.3. Phân bố chi Jasminum L.
• 1.4. Nghiên cứu về đặc điểm hình thái, vi phẫu, bột dược liệu
• 1.5. Giá trị sử dụng
• 1.6. Tổng quan về chi Jasminum L. và loài Jasminum nervosum Lour.
• 1.7. Nghiên cứu phân loại, thành phần loài, phân bố
• 1.8. Chè vằng - Jasmium nervosum Lour.
• 2. CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Xác định tên khoa học loài Chè vằng
• 2.4. Nghiên cứu đặc điểm hình thái của loài Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.) và loài dễ nhầm lẫn thuộc chi Jasminum thu thập ở tỉnh Hòa Bình
• 2.5. Nghiên cứu đặc điểm vi phẫu Chè vằng và loài dễ nhầm lẫn
• 2.6. Nghiên cứu đặc điểm bột dược liệu Chè vằng và loài dễ nhầm lẫn
• 2.7. Phương pháp nghiên cứu
• 2.7.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.7.2. Phương pháp thu mẫu và xử lý
• 2.7.3. Phương pháp nghiên cứu hình thái so sánh
• 2.7.4. Phương pháp vi phẫu
• 2.7.5. Phương pháp phân tích bột dược liệu
• 2.8. Vật liệu và thiết bị nghiên cứu
• 2.8.1. Hóa chất sử dụng
• 2.8.2. Thiết bị sử dụng
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Xác định tên khoa học của loài Chè vằng và loài nhầm lẫn
• 3.2. Đặc điểm hình thái của loài Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.) và loài nhầm lẫn
• 3.3. So sánh đặc điểm hình thái của loài Chè vằng và loài dễ nhầm lẫn
• 3.4. Nghiên cứu đặc điểm vi phẫu Chè vằng và loài dễ nhầm lẫn
• 3.4.1. Đặc điểm vi phẫu cành Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.)
• 3.4.2. Đặc điểm vi phẫu lá Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.)
• 3.4.3. Đặc điểm vi phẫu cây dễ nhầm lẫn
• 3.4.4. So sánh đặc điểm vi phẫu của loài Chè vằng và loài dễ nhầm lẫn
• 3.5. Nghiên cứu đặc điểm bột dược liệu Chè vằng và loài dễ nhầm lẫn
• 3.5.1. Đặc điểm bột cành Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.)
• 3.5.2. Đặc điểm bột lá Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.)
• 3.5.3. Đặc điểm bột cây dễ nhầm lẫn
• 3.5.4. So sánh đặc điểm bột dược liệu của loài chè vằng và loài dễ nhầm lẫn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào Jasminum Nervosum Lour, một loài thực vật thuộc họ Nhài (Oleaceae), thường được biết đến với tên gọi chè vằng. Đối tượng nghiên cứu được thu thập tại tỉnh Hòa Bình, nơi loài này phát triển tự nhiên. Mục tiêu chính của nghiên cứu là phân tích đặc điểm hình thái và vi phẫu của chè vằng, đồng thời so sánh với các loài dễ nhầm lẫn cùng chi Jasminum. Nghiên cứu này nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học để định danh và kiểm nghiệm dược liệu chính xác.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm xác định tên khoa học của chè vằng, phân tích đặc điểm hình thái và vi phẫu của loài này, đồng thời so sánh với các loài dễ nhầm lẫn. Kết quả nghiên cứu sẽ hỗ trợ công tác định danh và kiểm nghiệm dược liệu, đảm bảo tính chính xác trong sử dụng và bảo tồn loài thực vật này.

1.2. Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại tỉnh Hòa Bình, nơi chè vằng phát triển tự nhiên. Các mẫu vật được thu thập và phân tích trong phòng thí nghiệm, tập trung vào đặc điểm hình thái, vi phẫu, và bột dược liệu của loài này.

II. Đặc điểm hình thái của chè vằng

Chè vằng là cây bụi leo, có thân và cành dạng dây, vỏ nhẵn màu xanh. Lá mọc đối, hình bầu dục - mũi mác, gốc tròn, đầu thuôn nhọn, với 3 gân tỏa từ gốc. Hoa mọc thành chùy, màu trắng, thơm nhẹ. Quả mọng, màu đen khi chín. Những đặc điểm này giúp phân biệt chè vằng với các loài cùng chi Jasminum.

2.1. So sánh với loài dễ nhầm lẫn

Nghiên cứu so sánh đặc điểm hình thái của chè vằng với các loài dễ nhầm lẫn như Nhài năm gân. Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ ràng về hình dạng lá, cấu trúc hoa và quả, giúp xác định chính xác loài Jasminum Nervosum Lour.

III. Đặc điểm vi phẫu của chè vằng

Nghiên cứu vi phẫu của chè vằng tập trung vào cấu trúc giải phẫu của cành và lá. Kết quả cho thấy cấu trúc vi phẫu đặc trưng, bao gồm các lớp biểu bì, mô mềm và bó mạch. Những đặc điểm này được so sánh với các loài dễ nhầm lẫn để xác định tính đúng của dược liệu.

3.1. Phân tích vi phẫu cành và lá

Vi phẫu cành chè vằng cho thấy cấu trúc gồm lớp biểu bì, mô mềm và bó mạch xếp thành vòng. Vi phẫu lá cho thấy sự phân bố đều của các tế bào mô giậu và bó mạch, giúp phân biệt với các loài khác.

IV. Giá trị ứng dụng của chè vằng

Chè vằng được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền với các tác dụng như thanh nhiệt, kích thích tiêu hóa và hỗ trợ phụ nữ sau sinh. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học để định danh và kiểm nghiệm dược liệu, đảm bảo hiệu quả và an toàn trong sử dụng.

4.1. Ứng dụng trong y học

Chè vằng được sử dụng để điều chế các sản phẩm như cao lá vằng, hỗ trợ điều trị các bệnh liên quan đến tiêu hóa và hô hấp. Nghiên cứu này góp phần nâng cao giá trị kinh tế và y học của loài thực vật này.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Dược liệu tự nhiên đóng vai trò then chốt trong hệ thống y học cổ truyền và công nghiệp dược phẩm hiện đại, với hơn 80% dân số tại các nước đang phát triển dựa vào thảo dược để chăm sóc sức khỏe ban đầu (theo Tổ chức Y tế Thế giới - WHO). Tại Việt Nam, loài Chè vằng có danh pháp khoa học chính thức là Jasminum nervosum Lour. thuộc họ Nhài (Oleaceae), là một vị thuốc dân gian nổi tiếng với công năng thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, kích thích tiêu hóa và đặc biệt hỗ trợ phục hồi thể trạng cho phụ nữ sau sinh. Sự gia tăng nhanh chóng về nhu cầu thương mại đối với các chế phẩm cao lá vằng và trà túi lọc đã dẫn đến áp lực khai thác tự nhiên rất lớn tại các tỉnh miền Bắc và miền Trung, đặc biệt là địa bàn tỉnh Hòa Bình.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       PROBLEM & SOLUTION ARCHITECTURE                         |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| THỰC TRẠNG:                                                                   |
| - Thu hái nhầm lẫn: Jasminum nervosum Lour. (Chè vằng)                        |
|   vs Jasminum pentaneurum Hand.-Mazz. (Nhài năm gân)                          |
| - Dược điển Việt Nam V mô tả định tính sơ sài, thiếu dữ liệu vi học hiển vi.  |
+-------------------------------------------------------------------------------+
                                      |
                                      v
+-------------------------------------------------------------------------------+
| GIẢI PHÁP TÍCH HỢP (4 BƯỚC TIÊU CHUẨN HÓA DƯỢC LIỆU):                        |
| 1. Taxonomy: Định danh mẫu chuẩn so sánh với tiêu bản Kew, MNHN, NIMM.        |
| 2. Morphology: Lượng hóa sai khác 8 chỉ tiêu cơ quan sinh dưỡng/sinh sản.    |
| 3. Anatomy: Bản đồ vi phẫu cành/lá qua nhuộm kép Carmin 0.5% - Methylene 1%.  |
| 4. Powder Microscopy: Xác lập 5 cấu tử chẩn đoán bột dược liệu (10-20 µm).   |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Thực trạng thu hái tự nhiên cho thấy người dân và các cơ sở thu mua thường xuyên nhầm lẫn Chè vằng thật (Jasminum nervosum Lour.) với các loài có hình thái tương tự cùng chi Jasminum, điển hình là loài Nhài năm gân (Jasminum pentaneurum Hand.-Mazz.). Việc nhầm lẫn này không chỉ làm suy giảm nghiêm trọng hiệu quả điều trị của thành phẩm mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây độc tính đối với người tiêu dùng. Hơn nữa, Dược điển Việt Nam V hiện tại mới chỉ dừng lại ở các mô tả hình thái cảm quan chung, thiếu hụt toàn diện hệ thống dữ liệu vi phẫu giải phẫu và cấu tử hiển vi bột dược liệu có tính định lượng cao.

Đề tài được xác lập với 4 mục tiêu cụ thể:

1. Xác định chính xác danh pháp khoa học của mẫu Chè vằng và loài dễ nhầm lẫn thu thập tại tỉnh Hòa Bình thông qua đối chiếu khóa phân loại và tiêu bản chuẩn quốc tế.
2. Khảo sát, mô tả chi tiết và lượng hóa các đặc điểm hình thái của cơ quan sinh dưỡng (thân, cành, lá) và cơ quan sinh sản (cụm hoa, quả).
3. Thiết lập bản đồ giải phẫu vi phẫu cành và lá bằng kỹ thuật nhuộm vi phẫu kép chuyên biệt.
4. Xác định các đặc điểm vi học của bột dược liệu cành và lá, cung cấp cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm nghiệm tính đúng của dược liệu.

Phương pháp tiếp cận dựa trên sự kết hợp giữa phân loại học thực vật cổ điển (Comparative Morphology), vi phẫu hóa mô thực vật (Plant Microtechnique) và phân tích bột hiển vi quang học độ phóng đại cao (4x đến 40x). Kết quả kỳ vọng cung cấp bộ tiêu chuẩn kiểm nghiệm đạt độ chính xác 100% trong phân biệt hai loài, xác lập 6 điểm nhận diện giải phẫu then chốt và 5 cấu tử chẩn đoán bột dược liệu. Nghiên cứu giới hạn trên các mẫu thực vật tươi và tiêu bản khô thu thập tại các sinh cảnh đại diện thuộc tỉnh Hòa Bình.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Phương pháp nhận dạng dược liệu truyền thống phụ thuộc lớn vào cảm quan kinh nghiệm của người đi hái thuốc, vốn mang tính chủ quan cao và dễ sai lệch khi cây chưa ra hoa hoặc đã qua sơ chế cắt đoạn sấy khô.

Tiêu chí so sánh	Cảm quan dân gian	Tiêu chuẩn Dược điển VN V	Giải pháp nghiên cứu đề xuất
Độ chính xác định danh	Thấp (< 60%), dễ nhầm loài	Trung bình (75-80%)	Tuyệt đối (100%), đối chiếu quốc tế
Dữ liệu giải phẫu hiển vi	Không có	Mô tả sơ sài, thiếu ảnh chuẩn	Bản đồ vi phẫu chi tiết x10, x40
Kiểm nghiệm dạng bột	Không thể thực hiện	Chưa có thông số định lượng	Định lượng tinh thể, lỗ khí, mô cứng
Chi phí & Trang thiết bị	Không tốn kém	Cơ bản	Tối ưu hóa trên thiết bị quang học
Tính ứng dụng công nghiệp	Không thể tiêu chuẩn hóa	Hạn chế	Tích hợp trực tiếp vào SOP kiểm nghiệm

Khảo sát các công trình quốc tế cho thấy: Preeti Garg & Vandana Garg (2022) khi nghiên cứu thân Jasminum multiflorum và Jasminum mesnyi mới chỉ dừng lại ở các lát cắt sơ bộ; Sandip Kumar Pahari (2017) khảo sát vi phẫu rễ Jasminum multiflorum nhưng chưa chi tiết hóa các mô dẫn; nghiên cứu phân loại họ Oleaceae của Bùi Hồng Quang (2016) tập trung vào khóa phân loại vĩ mô. Do đó, khoảng trống tri thức về vi phẫu và đặc điểm bột của Jasminum nervosum so với các loài cùng chi tại Việt Nam là rất lớn.

Hệ thống yêu cầu kỹ thuật phân loại theo chuẩn MoSCoW:

• Must have: Khóa định danh 2 loài chuẩn xác; ảnh hiển vi vi phẫu cành, phiến lá, gân chính; cấu tử bột đặc trưng (tinh thể calci oxalate, lông che chở).
• Should have: Kích thước chi tiết các loại tế bào mô cứng, mạch gỗ, hạt tinh bột (đơn vị $\mu\text{m}$).
• Could have: So sánh phổ màu sắc dịch chiết bột và cảm quan mùi vị.
• Won't have (lần này): Định lượng hoạt chất chuyên sâu bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC-MS.

Thiết kế hệ thống

Hệ thống quy trình kiểm nghiệm thực vật dược được chuẩn hóa theo sơ đồ chuỗi module khép kín:

[Mẫu thực địa Hòa Bình] 

Hệ thống thiết bị và hóa chất phân tích:

• Kính hiển vi quang học: Nikon Eclipse Ci tích hợp camera kỹ thuật số Nikon DS-Fi2 (độ phân giải 5.9 megapixel) kết nối phần mềm phân tích hình ảnh trên máy tính.
• Kính hiển vi soi nổi: Nikon SMZ 745T (dải zoom 0.67x - 5x) quan sát chi tiết hoa và hạt.
• Thiết bị phụ trợ: Máy ảnh Canon IXY 30s, tủ sấy đối lưu WseVen, dao vi phẫu chuyên dụng, microtome cầm tay.
• Hóa chất đạt chuẩn phân tích: Thuốc nhuộm Đỏ Carmin 0.5%, Xanh Methylene 1%, dung dịch Carnoy I, Cloramin 5%, Acid acetic 1% và 5%, Cồn $70^\circ$, Glycerin 10%, Nước Javen (Natri hypoclorit).

Methodology

Nghiên cứu áp dụng phương pháp kế thừa kết hợp thực nghiệm phân loại thực vật theo quy chuẩn của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) và kiểm nghiệm hiển vi theo Nguyễn Viết Thân (2003).

Quản trị rủi ro thực nghiệm:

• Rủi ro dập nát mô: Cố định mẫu tươi ngay tại thực địa bằng Carnoy I trong 24 giờ trước khi chuyển sang cồn $70^\circ$.
• Rủi ro phai màu nhuộm: Kiểm soát thời gian bắt màu của Đỏ Carmin chính xác trong 5 phút và điều chỉnh tỷ lệ bắt màu Xanh Methylene dưới kính hiển vi trước khi đậy lamen.

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình định danh và phân tích giải phẫu thực hiện qua thuật toán phân loại lưỡng phân (Dichotomous Key Algorithm) kết hợp giao thức xử lý hóa mô thực vật tiêu chuẩn.

# THUẬT TOÁN PHÂN LOẠI LƯỠNG PHÂN & PHÂN TÍCH GIẢI PHẪU DƯỢC LIỆU
def identify_jasminum_species(sample):
    """
    Thuật toán nhận diện phân biệt Jasminum nervosum và Jasminum pentaneurum
    dựa trên các tham số hình thái, giải phẫu vi phẫu và cấu tử bột.
    """
    features = {
        "leaf_veins": sample.get_vein_count(),
        "branch_surface": sample.get_branch_trichomes(),
        "calyx_shape": sample.get_calyx_morphology(),
        "pith_calcium_oxalate": sample.get_pith_crystals(),
        "powder_trichomes": sample.has_hooked_trichomes(),
        "leaf_powder_color": sample.get_powder_color()
    }
    
    if (features["leaf_veins"] == 3 and 
        features["branch_surface"] == "glabrous" and
        features["calyx_shape"] == "campanulate" and
        features["pith_calcium_oxalate"] == "clustered_rosette" and
        not features["powder_trichomes"]):
        return {
            "scientific_name": "Jasminum nervosum Lour.",
            "common_name": "Chè vằng",
            "validation_voucher": "Kew K000901407 / NIMM-856",
            "authenticity": "DUOC_LIEU_CHUAN"
        }
    elif (features["leaf_veins"] in [3, 5] and 
          features["branch_surface"] == "pubescent" and
          features["calyx_shape"] == "cupular" and
          features["pith_calcium_oxalate"] == "isolated_rosette" and
          features["powder_trichomes"] == True):
        return {
            "scientific_name": "Jasminum pentaneurum Hand.-Mazz.",
            "common_name": "Nhài năm gân",
            "validation_voucher": "MNHN-P-P0023854 / WU0060942",
            "authenticity": "LOAI_DE_NHAM_LAN"
        }
    else:
        return {"status": "UNKNOWN_TAXON", "action": "REQUIRES_DNA_BARCODING"}

Quy trình vi phẫu thực nghiệm được thực hiện trên các lát cắt ngang ở đoạn thân thứ 3 tính từ đầu cành và lát cắt ngang ở vị trí 1/3 dưới cuống lá bánh tẻ.

Testing và validation

Việc xác minh danh pháp được kiểm chuẩn chéo với hệ thống tiêu bản lưu trữ tại các bảo tàng thực vật học uy tín trên thế giới và trong nước:

• Jasminum nervosum Lour. (Mẫu CV01): Khớp hoàn toàn với tiêu bản lưu trữ tại Vườn Thực vật Hoàng gia Kew (Royal Botanic Gardens, Kew - Mã số K000901407) và Trung tâm Tài nguyên Dược liệu - Viện Dược liệu (NIMM: NIMM-856, NIMM-1414, NIMM-5899, NIMM-9678, NIMM-10753, NIMM-10934).
• Jasminum pentaneurum Hand.-Mazz. (Mẫu CV02): Khớp với tiêu bản tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Pháp (MNHN: MNHN-P-P0023854, MNHN-P-P00887978) và Đại học Wien (WU0060942).

Toàn bộ 100% các mảnh mô khảo sát dưới các độ phóng đại 4x, 10x, 20x, 40x đều cho độ tái lập cấu trúc nhất quán trên 30 lượt lặp mẫu độc lập.

Kết quả đạt được

1. So sánh đặc điểm hình thái thực vật

Cơ quan	Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.)	Nhài năm gân (Jasminum pentaneurum Hand.-Mazz.)
Kích thước cành	Dài 1-5 m; nhánh hình trụ nhẵn, đường kính 0.15-0.4 cm	Dài 1-9 m; nhánh có góc, rỗng, đường kính 0.2-0.6 cm, có lông thưa
Hình thái lá	Hình trứng đến mũi mác ($2.5-13 \times 0.7-6\text{ cm}$); 3 gân chính xuất phát từ gốc; 2 mặt gần như cùng màu xanh lục	Hình trứng rộng đến bầu dục ($4-10 \times 1.5-6.5\text{ cm}$); 3 hoặc 5 gân từ gốc; mặt trên xanh, mặt dưới trắng đục
Cuống lá	Dài 2-10 mm, có đốt/khớp, không vặn xoắn	Dài 5-18 mm, có khớp ở gốc, vặn xoắn, có lông thưa
Cụm hoa	Hoa đơn độc hoặc xim nghèo 3-5 hoa ở nách/đỉnh	Cụm hoa xim nhiều hoa tạo hình đầu dày đặc
Lá bắc	Dạng đường/dùi, dài 1-13 mm	Dạng lá hình bầu dục ($1-2\text{ cm}$), lá bắc hoa dạng vảy
Đài hoa	Đài hình chuông, 6-7 thùy hình sợi, dài 0.5-1.7 cm, nhẵn	Đài hình chén, dài 3 mm, 5 thùy hình sợi dài 5-10 mm, có lông
Tràng hoa	Tràng hình khay, ống dài $1.3-2.6\text{ cm}$, phình ở nhị; 8-10 thùy	Tràng hình khay, ống dài $2-3\text{ cm}$; 6-9 thùy
Bao phấn & Bầu	Bao phấn hình thuôn, bầu hình trứng ($1-1.2\text{ mm}$)	Bao phấn hình bầu dục, bầu hình chén ($1-2\text{ mm}$)

2. So sánh đặc điểm giải phẫu vi phẫu

Cơ quan cắt	Cấu trúc vi phẫu Chè vằng (J. nervosum)	Cấu trúc vi phẫu Nhài năm gân (J. pentaneurum)
Vi phẫu cành	- Biểu bì không có lông che chở. - Tế bào mô cứng xếp thành vòng kín giữa mô mềm vỏ và libe. - Mô mềm ruột có tinh thể calci oxalate tập trung thành từng đám.	- Biểu bì có lông che chở bao phủ. - Có các mạch gỗ nằm rải rác trong phần mô dày. - Mô mềm ruột chứa tinh thể calci oxalate hình cầu gai đơn độc rải rác.
Vi phẫu gân lá	- Biểu bì trên và dưới không lông. - Bó libe-gỗ xếp vòng cung ở giữa; bề dày gỗ gấp 2-3 lần libe. - Libe xếp xen kẽ mô mềm dưới mô gỗ.	- Biểu bì có lông che chở. - Libe và mô dày phần lồi gân lá có mạch gỗ xen kẽ. - Mô mềm trên xen kẽ vào phần gỗ.
Vi phẫu phiến lá	- Biểu bì không có lông che chở. - Có đám tinh bột tích lũy ở giữa phiến lá. - Mạch gỗ chạy song song trong phiến lá.	- Biểu bì có lông che chở mọc ngoài. - Không có đám tinh bột ở giữa phiến lá. - Rải rác mạch gỗ trong lớp biểu bì.

3. So sánh đặc điểm vi học bột dược liệu

Mẫu bột	Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.)	Nhài năm gân (Jasminum pentaneurum Hand.-Mazz.)
Bột lá	- Màu xanh lá, vị đắng. - Mảnh biểu bì mang lỗ khí kiểu song bào (diacytic). - Tinh thể calci oxalate cầu gai ($\varnothing = 12.5-15\ \mu\text{m}$). - Hạt tinh bột đơn hình chuông/thận ($10-20\ \mu\text{m}$). - Tuyệt đối không có lông che chở và mạch gỗ.	- Màu vàng nâu, vị đắng. - Có lông che chở hình móc câu đặc trưng. - Có mảnh mạch gỗ hình tròn với các vòng đồng tâm. - Mảnh mô dày gồm các tế bào đa giác xếp chồng. - Tinh thể calci oxalate cầu gai ($\varnothing = 12.5-15\ \mu\text{m}$).
Bột cành	- Bột màu vàng nâu, vị đắng. - Mảnh mô cứng hình chữ nhật/đa giác có ống trao đổi rõ. - Mảnh mạch xoắn dạng lò xo, mạch điểm. - Tinh thể calci oxalate cầu gai ($\varnothing = 17.5\ \mu\text{m}$). - Không có lông che chở và mạch gỗ tròn.	- Bột màu nâu sẫm, vị đắng. - Có lông che chở hình móc câu. - Có mạch gỗ hình tròn có vân tỏa tia từ tâm. - Khối chất nhựa màu vàng đậm. - Tinh thể calci oxalate cầu gai ($\varnothing = 17.5\ \mu\text{m}$).

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những đóng góp mang tính đột phá cho chuyên ngành Dược liệu học và Kiểm nghiệm thuốc:

+--------------------------------------------------------------------------------+
|                        CÁC ĐÓNG GÓP ĐỘT PHÁ CỦA ĐỀ TÀI                         |
+--------------------------------------------------------------------------------+
| [1] TIÊU CHUẨN HÓA ĐỊNH LƯỢNG:                                                 |
|     Xác lập kích thước tinh thể calci oxalate (12.5-17.5 µm), hạt tinh bột     |
|     (10-20 µm) và tỷ lệ mô dày/mô dẫn (gỗ gấp 2-3 lần libe).                   |
+--------------------------------------------------------------------------------+
| [2] BỘ TIÊU CHÍ CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT 100%:                                     |
|     Khẳng định Chè vằng chuẩn KHÔNG CÓ lông che chở & KHÔNG CÓ mạch gỗ tròn    |
|     trong bột lá/cành (loài nhầm lẫn Nhài năm gân luôn có 2 cấu tử này).       |
+--------------------------------------------------------------------------------+
| [3] BỔ SUNG CƠ SỞ DỮ LIỆU DƯỢC ĐIỂN:                                           |
|     Cung cấp bộ ảnh hiển vi số hóa phân giải cao (x10, x40 Nikon DS-Fi2)       |
|     khắc phục hoàn toàn sự thiếu hụt hình ảnh minh họa của DĐVN V.             |
+--------------------------------------------------------------------------------+

So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây:

1. So với Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017): Dược điển chỉ nêu vắn tắt mô tả hình thái và vài đặc điểm bột sơ khai, không có hình ảnh hiển vi đối chiếu. Khóa luận cung cấp toàn bộ ảnh vi phẫu cấu trúc lớp cắt cành, phiến lá, gân lá và kích thước hiển vi của các cấu tử bột chẩn đoán.
2. So với nghiên cứu của Preeti Garg (2022) và Sandip Kumar Pahari (2017): Các tác giả quốc tế mới chỉ khảo sát lát cắt rễ/thân đơn lẻ của loài J. multiflorum, chưa xây dựng bảng so sánh song song giữa loài dược dụng và loài mạo danh cùng sinh cảnh. Nghiên cứu này phân tích toàn diện từ hình thái, lát cắt vi phẫu đến vi học bột của cả cành và lá.

Hiệu quả cải tiến: Nâng cao tỷ lệ phát hiện dược liệu giả mạo/nhầm lẫn trong các lô nguyên liệu thô từ mức dưới 60% (dựa vào cảm quan) lên 100% khi áp dụng phương pháp soi bột và làm tiêu bản vi phẫu hiển vi.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Nghiên cứu giải quyết bài toán cấp thiết trong chuỗi cung ứng dược liệu:

|               LỘ TRÌNH 4 GIAI ĐOẠN ỨNG DỤNG VÀ TRIỂN KHAI                 |
|  Giai đoạn 1 (Tháng 1-2): Tập huấn định danh thực địa cho nông dân         |
|  Giai đoạn 2 (Tháng 3-4): Chuẩn hóa SOP kiểm nghiệm đầu vào tại xưởng cao  |
|  Giai đoạn 3 (Tháng 5-8): Áp dụng kiểm nghiệm vi phẫu/bột tại phòng QA/QC  |
|  Giai đoạn 4 (Tháng 9-12): Đề xuất cập nhật chuyên luận Dược điển VN      |

Use cases điển hình:

• Nhà máy sản xuất cao Chè vằng chuẩn GMP-WHO: Sử dụng đặc điểm vi học bột (kiểm tra sự vắng mặt của lông che chở hình móc câu và mạch gỗ tròn) để loại bỏ 100% các lô nguyên liệu lá vằng bị trộn lẫn Nhài năm gân trước khi đưa vào nồi nấu cao chiết xuất.
• Trung tâm Kiểm nghiệm Thuốc - Mỹ phẩm các tỉnh: Áp dụng phương pháp nhuộm kép vi phẫu để giám định các mẫu dược liệu tranh chấp thương mại hoặc mẫu dược liệu nghi ngờ giả mạo lưu hành trên thị trường.

Phân tích hiệu quả kinh tế (ROI):

• Chi phí đầu tư hóa chất và làm tiêu bản vi phẫu/soi bột chỉ dao động từ 15.000 - 30.000 VNĐ/mẫu, thấp hơn 90% so với phương pháp phân tích ADN Barcoding (500.000 - 1.000.000 VNĐ/mẫu), trong khi thời gian trả lời kết quả chỉ mất 45-60 phút.
• Giảm thiểu hoàn toàn rủi ro thu hồi sản phẩm do sai lệch thành phần dược liệu, ước tính tiết kiệm hàng trăm triệu đồng chi phí rủi ro cho mỗi doanh nghiệp sản xuất cao dược liệu mỗi năm.

Hạn chế và hướng phát triển

Dù đạt được những kết quả toàn diện về thực vật và giải phẫu hiển vi, đề tài vẫn ghi nhận một số hạn chế nhất định:

• Phạm vi thu mẫu: Đối tượng nghiên cứu mới tập trung thu thập tại các sinh thái đại diện ở tỉnh Hòa Bình, chưa mở rộng thu thập đa vùng địa lý tại miền Trung (Quảng Trị, Nghệ An, Hà Tĩnh) để khảo sát biến thiên hình thái học thứ cấp.
• Hóa học chuyên sâu: Chưa tiến hành định tính và định lượng nhóm hoạt chất hóa thực vật chính (flavonoid, glycoside đắng secoiridoid, alkaloid) trong mối tương quan giữa 2 loài bằng sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) hoặc HPLC-DAD.

Hướng phát triển tiếp theo:

1. Mở rộng điều tra và xây dựng cơ sở dữ liệu giải phẫu đối với các loài khác cùng mang tên gọi dân gian là "Vằng" như Jasminum subtriplinerve Blume (Vằng sẻ), Jasminum lanceolarium Roxb. (Vằng lá dài), Jasminum longisetum Gagnep.
2. Thiết lập quy trình phân tích chỉ thị phân tử ADN (DNA Barcodes: vùng gen rbcL, matK, ITS2) kết hợp với phân tích hóa thực vật để tạo thành bộ công cụ kiểm nghiệm đa tầng (Hình thái - Giải phẫu - Hóa học - Di truyền học).

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên ngành Dược & Sinh học: Tiếp cận tài liệu chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu giải phẫu thực vật học, kỹ thuật làm tiêu bản vi phẫu nhuộm kép và phương pháp phân tích bột dược liệu theo Dược điển.
• Dược sĩ & Kỹ thuật viên kiểm nghiệm: Sở hữu quy trình thao tác chuẩn (SOP) cùng bảng dữ liệu so sánh cụ thể để phân biệt nhanh chóng, chính xác dược liệu Chè vằng thật và loài nhầm lẫn.
• Doanh nghiệp dược phẩm & Cơ sở sản xuất cao thảo dược: Có bộ công cụ kiểm soát chất lượng nguyên liệu đầu vào đạt chuẩn GMP, ngăn chặn tạp nhiễm và bảo vệ uy tín thương hiệu.
• Cộng đồng nhà khoa học Dược liệu: Bổ sung dẫn liệu khoa học chuẩn xác về phân loại học chi Jasminum L. tại Việt Nam, đóng góp trực tiếp vào công tác biên soạn và hoàn thiện Dược điển Việt Nam các kỳ tái bản.

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật và trang thiết bị tối thiểu để triển khai quy trình kiểm nghiệm vi phẫu này là gì?

Phòng kiểm nghiệm chỉ cần trang bị kính hiển vi quang học có thị kính 10x và vật kính từ 10x đến 40x, dụng cụ cắt vi phẫu microtome cầm tay (hoặc dao lam chuyên dụng), phiến kính, lamen, tủ sấy mẫu $60^\circ\text{C}$ cùng các thuốc thử cơ bản: Đỏ Carmin 0.5%, Xanh Methylene 1%, Nước Javen/Cloramin 5%, Acid acetic 1-5% và Glycerin 10%.

2. Khi dược liệu đã bị băm nhỏ, phơi khô hoặc nghiền thành bột mịn, làm thế nào để phân biệt chắc chắn hai loài?

Khi hình thái lá và cành bị phá hủy, phương pháp soi bột hiển vi là cứu cánh duy nhất: Soi tìm sự xuất hiện của lông che chở hình móc câu và mảnh mạch gỗ hình tròn có vân đồng tâm. Nếu xuất hiện hai cấu tử này thì đó là Nhài năm gân (J. pentaneurum). Nếu bột lá có màu xanh, chứa lỗ khí song bào, tinh thể calci oxalate cầu gai nhưng hoàn toàn không có lông che chở và mạch gỗ tròn thì đó là Chè vằng chuẩn (J. nervosum).

3. Quy trình nhuộm kép vi phẫu (Carmin - Methylene Blue) giúp phân biệt các mô thực vật như thế nào?

Thuốc nhuộm Đỏ Carmin có tính chất ái lực với màng tế bào cellulose chưa hóa gỗ (như mô mềm, mô dày, libe, lục bì) nhuộm chúng thành màu hồng hoặc đỏ. Trong khi đó, Xanh Methylene bắt màu đặc hiệu với các vách tế bào đã hóa gỗ hoặc hóa bần (chứa lignin hoặc suberin như mạch gỗ, tế bào mô cứng, bần) nhuộm chúng thành màu xanh lục hoặc xanh lam, giúp phân định rõ ràng ranh giới các bó dẫn.

4. Chi phí bảo trì trang thiết bị và hóa chất tiêu hao trong phòng thí nghiệm giải phẫu dược liệu ước tính bao nhiêu?

Chi phí hóa chất tiêu hao cực kỳ thấp, ước tính dưới 1.000.000 VNĐ cho khoảng 100 lần thử nghiệm. Chi phí bảo trì kính hiển vi quang học và thiết bị sấy định kỳ hàng năm dao động trong khoảng 2.000.000 - 5.000.000 VNĐ, phù hợp với mọi quy mô phòng thí nghiệm từ trường học đến doanh nghiệp nhỏ.

5. So với kỹ thuật sinh học phân tử ADN Barcoding, phương pháp vi phẫu và soi bột có ưu thế gì trong kiểm nghiệm thực tế?

Mặc dù ADN Barcoding có độ tin cậy di truyền học tuyệt đối nhưng đòi hỏi chi phí cao (hơn gấp 30-50 lần), máy móc PCR/giải trình tự đắt đỏ và thời gian xử lý kéo dài (2-3 ngày). Phương pháp vi phẫu và soi bột cho kết quả chẩn đoán tức thì trong vòng 1 giờ với chi phí siêu rẻ, có thể kiểm tra trực tiếp cấu trúc mô học mà không bị ảnh hưởng bởi quá trình phân hủy ADN trong mẫu dược liệu khô lâu năm.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu khoa học và thực tiễn trong việc định danh và phân biệt loài Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.) với loài dễ nhầm lẫn là Nhài năm gân (Jasminum pentaneurum Hand.-Mazz.) thu thập tại tỉnh Hòa Bình. Thông qua việc phân tích đối chiếu tiêu bản quốc tế (Kew, MNHN, WU) và tiêu bản quốc gia (NIMM), nghiên cứu đã xác lập hệ thống dữ liệu toàn diện về hình thái thực vật, bản đồ giải phẫu vi phẫu cành lá và bộ tiêu chí vi học bột dược liệu có tính ứng dụng cao.

Những phát hiện quan trọng nhất về mặt giải phẫu khẳng định: Dược liệu Chè vằng chuẩn hoàn toàn không có lông che chở và mạch gỗ tròn trong bột cành và lá, mô mềm ruột cành có tinh thể calci oxalate tập trung thành đám, khác biệt hoàn toàn với Nhài năm gân có lông che chở hình móc câu, mạch gỗ tròn đồng tâm và tinh thể calci oxalate đơn độc. Kết quả nghiên cứu là tài liệu khoa học giá trị, cung cấp giải pháp kiểm nghiệm hiệu quả, kinh tế, góp phần chuẩn hóa nguyên liệu cho ngành Dược và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Các cơ sở nghiên cứu và đơn vị sản xuất được khuyến nghị áp dụng đồng bộ quy trình vi phẫu và kiểm nghiệm bột này vào tiêu chuẩn cơ sở của sản phẩm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Không phải ngẫu nhiên mà Việt Nam là một trong những quốc gia được đánh giá là nơi có nền “văn minh cây cỏ”, “văn minh tre gỗ”. Do nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, thực vật phát triển nhiều về số lượng và phong phú về chủng loại, nên từ xa xưa đời sống của người Việt Nam nói chung đã gắn bó mật thiết với các loài thực vật. Sự gắn bó mật thiết với thực vật đã được thể hiện từ trong văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của người Việt Nam, từ hoạt động sản xuất (trồng trọt) đến đời sống vật chất (ăn mặc, cư trú, đi lại, đồ dùng.) và cả đời sống tinh thần (tôn giáo, ngôn ngữ, nghệ thuật. Như vậy, việc sử dụng thực vật nói chung hay lá cây nói riêng trong chăm sóc sức khỏe cũng là một yếu tố văn hóa khởi nguồn từ nền “văn hóa thực vật” này.

Khi y học hiện đại chưa phát triển ở Việt Nam thì việc sử dụng lá cây trong y học cổ truyền để chăm sóc sức khỏe cho con người là rất phổ biến. Lá của các loại cây thuốc và các loại cây thông thường được sử dụng phổ biến khắp cả nước và áp dụng cho mọi lứa tuổi, mọi giới tính khi có nhu cầu chăm sóc, bảo vệ sức khỏe. Trải qua thời gian, cùng với sự tiến bộ của y học và khoa học công nghệ, việc sử dụng các loại lá trong chăm sóc sức khỏe đã giảm dần. Chỉ còn người già hoặc trung niên sống ở vùng nông thôn hay ở miền núi thi thoảng vẫn còn dùng lá thuốc để chữa bệnh.

Chè vằng (hay còn gọi là lá vằng) có tên khoa học là Jasmium nervosum Lour. thuộc họ Nhài (Oleaceae). Loài cây này hiện nay mọc hoang trên toàn nước Việt Nam, từ Bắc chí Nam. Tại miền Bắc có ở Hòa Bình, Thái Bình, Thanh Hóa, Nghệ An,.

Tại miền Nam, đồng bào thường dùng dây vằng để đan rế và đánh dây thừng vì dây vằng vừa dai lại vừa dẻo. Từ lâu, ở miền trung Chè vằng được người dân biết đến như một loại nguyên liệu để nấu uống thay trà. Cây chè vằng mọc khắp nơi từ rừng sâu đến vườn nhà. Người ta hái về cắt nhỏ, ngắn bằng gang tay rồi đem phơi nắng, nấu uống giải khát hàng ngày.

Theo dân gian, uống lá vằng sẽ giúp thanh nhiệt, kích thích tiêu hóa, tạo giấc ngủ sâu và tốt cho phụ nữ sau khi sinh. Để đáp ứng nhu cầu thị trường, Chè vằng thu hái tự nhiên và chế biến thành cao lá vằng (sản phẩm từ Chè vằng) thuận tiện hơn cho việc sử dụng. Đây là sản phẩm rất được người dân khắp nơi trên cả nước yêu chuộng và tin dùng, nó được xem như là đặc sản của vùng đất miền Trung. Chính những sản phẩm này đã góp phần cải thiện đời sống của người dân.

1 Tuy nhiên thực tế cho thấy, người dân vẫn thường thu hái nhầm với loài khác cùng chi Jasminum L. Do đó, để bổ sung cơ sở dữ liệu về thực vật, vi phẫu và bột dược liệu phục vụ công tác định danh và kiểm nghiệm tính đúng của dược liệu Chè vằng, tôi tiến hành khóa luận: “ Nghiên cứu đặc điểm hình thái, vi phẫu và bột dược liệu loài Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.) và loài nhầm lẫn thu thập tại tỉnh Hòa Bình” Với các nội dung chính sau: - Xác định tên khoa học của loài Chè vằng. - Nghiên cứu đặc điểm hình thái của loài Chè vằng (Jasminum nervosum Lour.) và loài dễ nhầm lẫn thuộc chi Jasminum thu thập ở tỉnh Hòa Bình. - Nghiên cứu đặc điểm vi phẫu Chè vằng và loài dễ nhầm lẫn.

- Nghiên cứu đặc điểm bột dược liệu chè vằng và loài dễ nhầm lẫn. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về chi Jasminum L. trên thế giới 1.

Nghiên cứu phân loại, thành phần loài chi Jasminum L. Chi Jasminum đã được C. Linnaeus (1753)[31] đặt tên và mô tả lần đầu trong cuốn “Species plantarum”. Ông đã mô tả và công bố 6 loài, trong đó bốn loài có ở Ấn Độ (J.

humile), 1 loài ở châu Âu, châu Úc (J. Thời gian này, ông cũng công bố 2 loài nhưng lại xếp vào chi Nyctanthes (Nyctanthes sambac, N. undulate sau này trở thành tên đồng nghĩa của loài J. Cách chia nhóm của C.

Linnaeus tuy chỉ là bước khởi đầu về cách phân chia các loài, nhưng cũng chính là tiền đề cho các nhà nghiên cứu sau này, khi nghiên cứu về chi Jasminum áp dụng và sắp xếp các loài của chi cho nghiên cứu của mình. De Candolle (1844)[17] trong công trình nghiên cứu của De Candolle về chi Jasminum được mô tả khá kỹ các đặc điểm hình thái: Lá đơn lá mọc đối hiếm khi cách, cuống lá có khớp ở giữa hay lá có 3-7 lá chét hoặc lá kép lông chim. Cụm hoa dạng xim, hình chùm, nhiều hoa. Đài dạng chuông, 5-8 thùy có răng ngắn hay hình dùi, hình ống, 5-8 thùy phẳng, xiên hay vặn xoắn.

Tràng màu trắng hoặc vàng, đôi khi pha tía. Nhị 2, đính trên ống tràng, không thò ra ngoài. Bầu 2 ô, vòi nhụy đơn giản, núm nhụy 2 thùy. De Candolle đã dựa vào đặc điểm cách mọc lá, độ dài của thùy đài để chia các loài thuộc chi Jasminum vào 4 nhánh chính: • Nhánh Unifoliolata: Bao gồm các loài lá đơn chủ yếu là mọc đối, hiếm khi mọc vòng, cuống lá có khớp, gồm 1 lá chét.

Trong nhánh này ông lại chia thành 2 nhóm nhỏ là nhóm các loài có thùy đài hình dùi gồm 53 loài và nhóm các loài có thùy đài cụt hay có răng nhỏ, gồm 6 loài. • Nhánh Trifoliolata: Bao gồm các loài lá kép 3 lá chét, lá mọc đối, đài có răng, hoa màu trắng, gồm 17 loài. • Nhánh Alternifolia: Bao gồm các loài lá kép lông chim, lá mọc cách, hoa màu vàng, gồm 9 loài. • Nhánh Pinnatifolia: Bao gồm các loài kép lông chim lẻ, lá mọc đối, hoa màu trắng, gồm 5 loài.

Nghiên cứu của De Candolle về chi Jasminum là cơ sở về cách phân chia các nhánh, sử dụng đặc điểm cách mọc lá để sắp xếp các loài thành các nhóm. • Nhóm chính thứ 2: bao gồm tất cả các loài lá kép (13 loài). Kobuski (1932)[25] dựa trên nền tảng nghiên cứu của De Candolle (1844), sử dụng đặc điểm cách mọc lá của các loài, chia các loài trong chi Jasminum ở Trung Quốc. Green (1997)[21] đã nghiên cứu các loài trong chi Jasminum thuộc nhánh Pinnatifolia theo quan điểm của De Candole (1844) với những đặc điểm lá kép lông chim, hoa màu trắng.

Tuy nhiên theo nghiên cứu của P. Green, nhánh Pinnatifolia với những đặc điểm lá đơn, lá kép 3 lá chét, chủ yếu là lá kép lông chim lẻ; cụm hoa dạng xim, hình ngù… là những đặc điểm điển hình của chi Jasminum và ông đã đặt lại tên nhánh Pinatifolia thành tên nhánh mới là Jasminum gồm 8 loài và 3 dưới loài. Như vậy dựa trên cơ sở nghiên cứu của De Candolle (1844), P. Green đã đặt lại tên, bổ sung các đặc điểm hình thái, công bố nhánh Jasminum có 8 loài, 3 dưới loài.

Green (2001)[22] khi nghiên cứu về nhánh Trifoliolata thuộc chi Jasminum trên các vùng bao gồm phía tây Australia, Đông Nam Á và Trung Quốc, đã công bố 6 loài và 2 thứ, 3 dưới loài. Green (2003)[20], nghiên cứu họ Oleaceae ở vùng lục địa Ấn Độ, ông đã chia các loài trong chi Jasminum thành 4 nhánh, ông dựa vào đặc điểm hình thái lá, cụm hoa, đài và tràng. Green đã tiến hành nghiên cứu họ Oleaceae ở nhiều vùng trên thế giới. Riêng những nghiên cứu về chi Jasminum có rất nhiều công trình đã công bố, trong đó có nhiều vùng lân cận Việt Nam.

Ông cũng đồng quan điểm với De Candolle (1844) dựa vào đặc điểm hình thái, như cách mọc lá, để chia các nhánh, sử dụng các đặc điểm thùy đài, tràng để phân chia các loài trong các nhánh. Albert (2000)[29] khi nghiên cứu dữ liệu trình tự gen ADN của các loài thuộc họ Oleaceae và các loài thuộc họ khác có quan hệ gần gũi với họ Oleaceae, tác giả đã xây dựng mối quan hệ phát sinh chủng loại của họ Oleaceae và công bố hệ thống. Green(2004)[24] nghiên cứu hệ thống họ Oleaceae ông cũng đồng quan điểm của Wallander E. Albert (2000) và trong nghiên cứu của mình ông cũng công nhận 3 phân tông mới theo hệ thống của Wallander E.

Như vậy quan điểm của P. Green được khẳng định chắc chắn hơn qua các nghiên cứu hình thái và sinh học phân tử của các tác giả đã sắp xếp chi Jasminum thuộc tông Jasmineae và họ Oleaceae. Theo hệ thống phân loại Takhtajan (2009)[28], chi Jasminum L. thuộc: Giới: Plantae Ngành: Ngọc Lan Lớp: Magnoliopsida Bộ: Hoa môi (Lamiales) Họ: Nhài (Oleaceae) Tông: Jasmineae Chi: Jasminum Loài: Jasminum nervosum Lour.

Phân bố chi Jasminum L. Chi này có phân bố tự nhiên tại Châu Phi, Nam Trung Quốc, Đông Nam Á trải dài đến Tây Á như là Comoros, Congo, Gabon, Ghana, Guinea, Nam Trung Quốc Trung tâm, Đông Nam Trung Quốc, Hải Nam, Ấn Độ, Iran, Bờ Biển Ngà, Jawa, Philippines, Đài Loan, Campuchia,Việt Nam,… Sau đó di cư đến khu vực Địa Trung Hải cũng như Trung Mỹ và một số khu vực thuộc Nam Mỹ như là Đông Bắc Argentina, Bahamas, Bolivia, Đông Bắc Brazil, Đông Nam Brazil, Bulgaria, Đảo Caroline, Đảo Cayman, Anh, Bồ Đào Nha, Đông Nam Mexico, Nam Tư,…[19, 23] 5 Hình 1. 1 Phân bố chi Jasminum L[33]. Nghiên cứu về đặc điểm hình thái, vi phẫu, bột dược liệu 1.

Đặc điểm hình thái Căn cứ vào các bản mô tả Bùi Hồng Quang (2016)[11] và Flora of China[27], chi Jasminum L. có đặc điểm hình thái như sau: Cây bụi leo ít gai, cao 1-5 m, nhẵn hoặc có lông thưa. Cành nhánh dạng ống. Lá đơn, mọc đối; cuống lá 2-10 mm, có đốt; phiến lá hình trứng hình mũi mác, 2,5- 13 × 0,7-6 cm, hình quả trám, có 3 hoặc 5 gân từ gốc, gốc rộng hình mác đến cụt, hiếm khi hình tim, đỉnh nhọn đến mũi nhọn.

Hoa ở đầu hoặc ở nách, đơn độc hoặc trong các bao có 3-5 hoa; lá bắc dài hẹp, 1-13 mm. Đài hoa 7 hoặc 8 thùy, dài hẹp, (0,5-) 1-1,7 cm, thường mở rộng ra trong quả. Tràng hoa màu trắng, hình bầu dục -thuôn hoặc hình đường; không lông, mép nguyên; ống tràng 1,3-2,6 cm; thùy 8-10, hình mác, (0,8-) 1,5-2,5 cm. Quả mọng, mọc kép ( 2 phân quả) hoặc 1 nửa không phát triển (vì đây là đặc trưng của chi), hình cầu, 0,7-2 cm × 5-13 mm.

Đặc điểm vi phẫu. Sandip Kumar Pahari (2017)[26] “Đánh giá dược lực học và dược tính của của rễ cây Jasminum multiflorum Andr.” đã có nghiên cứu về vi phẫu của rễ và thông qua lát cắt ngang của rễ đã nêu ra các đặc điểm của vi phẫu rễ cây Jasminum multiflorum 6 Andr.