CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan chi Màn màn Họ Màn màn (Cleomaceae) phân bố khắp các vùng nhiệt đới và các vùng có khí hậu nóng ấm trên thế giới. Tại Việt Nam có khoảng 55 loài và thứ, có ý nghĩa kinh tế về nhiều mặt như: Phần lớn các loài trong họ được sử dụng làm thuốc, làm thức ăn (rau ăn, lấy quả) cho người và động vật, lấy gỗ, làm cảnh vì có hoa đẹp. Bên cạnh đó, họ Màn màn còn có giá trị khoa học như được sử dụng nhiều trong nghiên cứu di truyền học, tế bào học…[7] Bảng 1.1: Danh mục các loài có giá trị trong họ Màn màn ở Việt Nam STT Tên khoa học Tên Việt Nam LT TP LG LC CDK 1 Capparis flavicans Kurz Cáp vàng X X X 2 Capparis grandis L.
Cáp to X X X 3 Capparis khuamak Gagnep. Bạch hoa X 4 Capparis micracantha DC. Cáp gai nhỏ X X 5 Capparis pyrifolia Lamk. Cáp lá xá lị X X 6 Capparis sepiaria L.
Cáp hàng rào X 7 Capparis siamensis Kurz Cáp xiêm X 8 Capparis sikkimensis Kurz Bạch hoa X X Capparis thorelii var. pranensis 9 Dây độc mộc ô X Gagnep. 10 Capparis tonkinensis Gagnep. Cáp bắc bộ X 11 Capparis versicolor Griff.
Hồng trâu X 12 Capparis zeylanica L. Cáp gai đen X X 13 Cleome chelidonii L. Màn màn hoa tím X 14 Cleome gynandra L. Màn màn trắng X X X 15 Cleome speciosa Raf.
Màn màn đẹp X 16 Cleome spinosa Jacq. Màn màn gai X 17 Cleome viscosa L. Màn màn vàng X X X 18 Crateva magna (Lour. Bún to X X X 19 Crateva religiosa Forst.
Bún nước X X X X X 3 20 Crateva roxburghii R. Mấm núi X X X 21 Crateva unilocularis Buch-Ham. Bún một buồng X X 22 Niebuhria siamensis Kurz Chan chan X 23 Stixis fasciculata Gagnep. Dây tấm cám X X 24 Stixis scandens Lour.
Trứng cuốc X 25 Stixis suaveolens Pierre Tôn nấm X X X Ghi chú: LT: làm thuốc; TP: thực phẩm (làm rau ăn, lấy quả); LG: lấy gỗ; LC: làm cảnh; CDK: công dụng khác 1. Mô tả thực vật Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hai loài thuộc họ Màn màn: Màn màn hoa tím (Cleome chelidonii L.) và Màn màn hoa vàng (Cleome viscosa L. Màn màn hoa tím [6] Tên Việt Nam: Màn màn tím, màn ri tím, màn ri tía. Tên khoa học: Cleome chelidonii L.
Tên đồng danh: Cleome rutidosperma DC. Họ: Cleomaceae, Chi: Cleome Cây thân thảo cao 20 - 40 cm. Thân có 5 cạnh, ít lông, màu xanh nhạt hay đỏ. Lá kép ba lá chét, lá giữa lớn hơn, cuống lá dài bằng phiến hay gấp rưỡi phiến lá.
Hoa đơn độc tại nách lá, có cuống dài, lá đài 4, cánh hoa 4, nhị 6, bầu có lông, vòi nhuỵ ngắn, quả dạng quả cải dài. Màn màn hoa vàng [1,6] Tên Việt Nam: Màn màn vàng, sơn tiên. Tên khoa học: Cleome viscosa L. Tên đồng danh: Polanisia viscosa (L.
Họ: Cleomaceae, Chi: Cleome Cây thảo sống hằng năm cao đến 80 cm, rễ khỏe, vặn vẹo. Thân và cành hơi khía rãnh, phủ lông mềm và dính. Lá mọc so le, kép chân vịt gồm 3 - 5 lá chét dài 3 - 4 cm, rộng 1 - 1,5 cm, hai mặt có lông nhất là ở mặt bên, mép có lông nhỏ dạng mi. Cụm hoa mọc thành chùm dài ở ngọn, hoa có 4 lá đài màu lục, 4 cánh màu vàng dài 7 - 12 mm, đài có 4 phiến có lông ở mặt ngoài, tràng có 4 cánh hình trái xoan, 7 - 30 nhị với bao phấn xanh, chỉ nhị mảnh đính ở dưới bầu, bầu hẹp và thuôn dài.
Quả loại quả cải dài 5 - 9 cm, hạt 1,5 mm. Vùng phân bố [8] 1. Màn màn hoa tím Loài của vùng Ấn Độ - Malaysia, mọc khắp nơi ở nước ta. Mọc hoang tại chỗ đất thấp, nơi ẩm ướt, bãi trống, dọc đường đi.
Ra hoa quanh năm. Màn màn hoa tím phát triển nhiều ở các tỉnh khu vực Tây Nguyên và các tỉnh thuộc Nam Bộ, thời gian thu hái cây quanh năm. Tại Đồng Nai và các khu vực lân cận, cây mọc rất nhiều với trữ lượng lớn. Cây sinh trưởng nhanh, ra hoa quả nhiều.
Màn màn hoa vàng Màn màn hoa vàng là loại cây nhiệt đới, phân bố chủ yếu ở khu vực Nam và Đông Nam Á bao gồm Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Philippin, Campuchia, Lào, Việt Nam và một số nơi ở phía nam Trung Quốc. Tại Việt Nam, cây phân bố rải rác ở khắp các tỉnh trung du, đồng bằng và vùng núi thấp. Cây ưa sáng và ẩm, mọc thành đám trên các bãi đất hoang, dọc đường đi, nương rẫy và các bãi sông. Cây con mọc từ hạt vào cuối mùa xuân hay đầu mùa hè, sinh trưởng nhanh, ra hoa quả nhiều.
Khi chín, quả tự nở và phát tán hạt ra xung quanh. Thành phần hóa học 1. Màn màn hoa tím Nguyễn Tuấn Quang và cs (2011) công bố kết quả nghiên cứu sơ bộ thành phần hóa học của cây này. Kết quả cho thấy: Trong thân, lá cây có chứa các nhóm hợp chất antraquinon, flavonoid, chất béo, sterol, saponin, đường khử và protid.
Đồng thời, hàm lượng flavonoid toàn phần là 1,07 ± 0,02% tính theo dược liệu khô. [5] Rahman và cs (2008) phân lập được 2 hợp chất từ cao n-hexane: Acid 2-ethyl- cyclohex-2-ene-6-hydroxy-methylene-1-carboxylic và acid bentunic.[84] Mondal và cs (2010) phân lập được β-sitosterol, lupeol và acid bentunic trong cao CHCl3 của rễ.[70] Acid bentunic β-Sitosterol Lupeol 5 Acid 2-ethyl-cyclohex-2-ene-6-hydroxy-methylene-1-carboxylic 1. Màn màn hoa vàng Srivastava và cs (1979) đã phân lập naringenin 4'-(xylosyl-β-(1→4)-glucoside.[98] Chauhan và cs (1979) phân lập kaempferol-3-glucuronide-4'-methylether từ rễ.[97] Từ hạt, Ray và cs (1985)[86] phân lập cleomiscosin A-C và Kumar và cs (1988)[54] phân lập được cleomiscosin D. Jente và cs (1990) phân lập được clemeolide và acid cleomaldeic.[48] Đỗ Huy Bích và cs (2003) và Mali (2010) đã tổng hợp các tài liệu về thành phần hóa học của cây này như sau:[1, 59] Hạt có 18 % dầu béo gồm hỗn hợp 5 loại acid béo như acid linoleic, acid palmitic, acid stearic và acid oleic.
Trong hạt chứa acid viscosic, cleosandrin, cleomiscosin A-D. Toàn cây có β-amyrin; 3',4'-dihydroxy-5-methoxy flavanone-7-O-α-L-rhamnoside, cleomeolide, cleosandrin, acid cleomaldeic; 5,4'-di-O- methyleriodictyol-7-O-β-D-glucoside, eriodictyol-5-rhamnoside, egost-5-en-3-O-α-L- rhamnoside, stigmasta-5,24(28)-diene-3β-O-α-L-rhamnoside, naringenin-4'- galactoside; 3',4',5'-trihydroxyflavanone-7-O-α-L-rhamnoside, dihydrokaempferol-4'- xyloside, naringenin-4-(xylosyl-β-(1,4)-glucoside), kaempferol-3-glucuronide-4'- methylether và lupeol. Biwas và cs (2010) phân lập acid 2-amino-9-(4-oxoazetidin-2-yl) nonanoic từ rễ.[15] Jana và cs (2011) đã phân lập trong rễ được acid lactam nonanic.[46] Senthamilselvi và cs (2012) phân lập được quercetin-3-O-(2''-acetyl)-glucoside từ phân đoạn EtOAc của hoa.[90] Chatterjee và cs (2013) phân lập được nevirapine.[22] Kapoor và cs (2013) công bố hàm lượng flavonoid (chủ yếu là quercetin và kaempferol) trong lá là 0,71 mg/gdw.[49] Bainiwal và cs (2013) cho biết, trong rễ, thân và lá có sự hiện diện của protein, steroid, flavonoid, terpenoid, carbohydrate và tannin. Trong đó, hàm lượng flavonoid có trong 6 rễ, thân, lá lần lượt là 0,012; 0,013 và 0,019% và hàm lượng phenolic lần lượt là 0,007; 0,024 và 0,057%.[11] Priyanka và cs (2014) đã phân tích bằng HPLC cho thấy có sự hiện diện của myricetin, kaempferol-7-O-rutinoside, galacatechin, acid protocatechuic, acid gallic, và acid β- resorcylic trong thân.[83] Thành phần hóa học của Màn màn hoa vàng được phân loại theo các nhóm sau: ● Acid béo: Acid linoleic, acid oleic, acid palmitic và acid stearic.
● Flavonoid 3',4',5'-Trihydroxyflavanone-7-O-α- 3',4'-Dihydroxy-5-methoxyflavanone-7-O-α-L- L-rhamnoside rhamnoside 5,4'-Di-O-methyleriodictyol-7-O-β- Kaempferol-3-glucuronide-4'-methylether D-glucoside Dihydrokaempferol-4'-xyloside Myricetin Naringenin-4'-galactoside Naringenin 4'-(xylosyl-β-(1→4)-glucoside 7 OH HO O O O HO HO O OH H 3C O HO OH O HO OH Quercetin 3-O-(2''-acetyl)-glucoside Kaempferol-7-O-rutinoside Galacatechin Eriodictyol-5-rhamnoside ● Terpen HO O O Clemeolide Acid cleomaldeic ● Triterpenoid Stigmasta-5,24(28)-diene-3β-O-α-L-rhamnoside Egost-5-en-3-O-α-L-rhamnoside β-Amyrin Lupeol 8 ● Alkaloid Nevirapine ● Coumarinolignoid Cleomiscosin A Cleomiscosin B Cleomiscosin C Cleomiscosin D ● Các hợp chất khác Acid gallic Acid viscosic Acid protocatechuic Acid β-resorcylic 9 Acid lactam nonanic Cleosandrin 1. Những nghiên cứu về dược tính 1. Màn màn hoa tím Bose và cs (2007) công bố cao ethanol và cao phân đoạn diethyl ether có tác dụng kháng khuẩn và kháng nấm trên Aspergillus niger, Bacillus polymexia, Bacillus subtilis, Candida albicans, Pseudomonas aerugenosa, Penicillum notatum, Salmonella typhi, Shigella flexiniry, Staphylococcus aureus, Streptococcus faecalis và Vibrio cholerae.[18] Theo Bose và cs (2007), cao chiết nước có tác dụng lợi tiểu phụ thuộc liều dùng và có tác dụng kháng vi khuẩn Gram dương và Gram âm phụ thuộc nồng độ.[16] Mondal và cs (2009) cũng báo cáo về khả năng giảm đau, kháng viêm và hạ sốt của cao rễ màn màn hoa tím.[71] Dey và cs (2009) báo cáo cao methanol thể hiện khả năng ức chế khối u trên mô hình thực nghiệm gây ung thư da và ung thư dạ dày.[28] Chakraborty và cs (2010) báo cáo cao ethanol và cao nước thể hiện hoạt tính ức chế gốc tự do in vitro qua các phương pháp thử DPPH, nitric oxid và gốc hydroxyl.[21] Nguyễn Tuấn Quang và cs (2011) công bố về tác dụng kháng khuẩn của cao chiết của thân lá trên 5 chủng vi khuẩn gồm Proteus mirabilis, S. aureus, Bacillus cereus, tác dụng kháng viêm cấp trên mô hình gây phù bàn chân chuột cống bằng carragenin và tác dụng chống oxy hoá thông qua cơ chế làm giảm lượng MDA và tăng lượng GSH trong gan chuột nhắt trắng.[4] Nghiên cứu của Bose và cs (2012) cho thấy cao ethanol có hoạt tính kháng sốt rét có in vitro với giá trị IC50 là 34,4 µg/mL.[19] Trong nghiên cứu của Battu và cs (2012), dịch chiết của rễ màn màn hoa tím có hoạt tính kháng oxy hóa và bảo vệ gan in vitro.[13] Theo Patil và cs (2012), cao EtOAc có tác dụng kháng khuẩn mạnh, ức chế sự tăng trưởng của nhiều vi khuẩn kháng thuốc.[82] Mondal và cs (2012) cũng báo cáo về khả năng làm lành vết thương của cao MeOH và cao nước nhanh hơn so với cao khác với cùng điều kiện nghiên cứu.[72] 10 Theo Bose và cs (2013) cao EtOH và các cao phân đoạn có tác dụng giảm đau chống co giật nhờ tác dụng trên hệ thần kinh trung ương.[17] Ethadi và cs (2013) báo cáo các cao chiết của rễ màn màn hoa tím có tác dụng kháng viêm và bảo vệ gan.[31] Sridhar và cs (2014) báo cáo dịch chiết MeOH có tác động kháng nấm C.
albicans mạnh với giá trị MIC là 0,039 mg/mL.[96] Theo Okoro và cs (2015), cao MeOH uống liều 1.095 mg/kg tác dụng giảm lượng glucose trong máu trên mô hình chuột bị đái tháo đường do streptozotocin gây ra. Màn màn hoa vàng ● Tác động kháng khuẩn, kháng nấm Williams và cs (2003) báo cáo cao chiết n-hexane từ lá và thân có hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm.[104] Sudhakar và cs (2006) chứng minh cao EtOH từ lá và hoa có tác dụng kháng khuẩn trên E. coli, Proteus vulgaris và P.[99] Theo Bawankule và cs (2008), uống coumarinolignoid thể hiện tác dụng ức chế chất hóa học trung gian (chất tiền viêm) và tăng sản xuất chất trung gian kháng viêm.[14] Trong nghiên cứu của Biswas và cs (2010), hợp chất acid 2-amino-9-(4-oxoazetidin -2-yl) nonanoic phân lập từ rễ có hoạt tính kháng khuẩn trên P. aureus ở nồng độ 500 ppm.