Nghiên cứu đặc điểm hình ảnh cắt lớp vi tính của u dạng nang thanh dịch ở tụy

Nghiên cứu đặc điểm hình ảnh CLVT u dạng nang thanh dịch tụy. Tìm hiểu dấu hiệu nhận biết, chẩn đoán và phân biệt u nang thanh dịch tụy hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thái Hoàng
• Người hướng dẫn: Ts. Đặng Nguyễn Trung An
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Điện quang và Y học hạt nhân (Chẩn đoán hình ảnh)
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm hình ảnh chụp cắt lớp vi tính của u dạng nang thanh dịch ở tụy
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Phôi thai và giải phẫu tuyến tụy
• 1.2. U dạng nang thanh dịch ở tụy
• 1.3. Chẩn đoán hình ảnh u dạng nang thanh dịch ở tụy
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Các biến số độc lập và phụ thuộc
• 2.5. Phương pháp và công cụ đo lường, thu thập số liệu
• 2.6. Quy trình nghiên cứu
• 2.7. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 2.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm lâm sàng của mẫu nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm hình ảnh chụp cắt lớp vi tính của mẫu nghiên cứu
• 3.3. Kết hợp các đặc điểm hình chụp cắt lớp vi tính
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm lâm sàng của mẫu nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm hình ảnh chụp cắt lớp vi tính
• 4.3. Kết hợp các đặc điểm hình chụp cắt lớp vi tính
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về U Dạng Nang Thanh Dịch Tụy SCN 55 Ký Tự

U dạng nang thanh dịch tụy (SCN) là một loại khối u nang hiếm gặp, chiếm khoảng 16% các khối u nang tụy. Phần lớn SCN là lành tính, nhưng việc chẩn đoán chính xác rất quan trọng để phân biệt với các khối u nang khác có khả năng ác tính cao hơn. Sự tiến bộ của các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh, đặc biệt là chụp cắt lớp vi tính (CLVT), đã giúp phát hiện và mô tả các đặc điểm của SCN. Theo GLOBOCAN 2020, ung thư tụy đứng thứ 13 trong các loại ung thư thường gặp, nhưng đứng thứ 7 về tỷ lệ tử vong. Do đó, việc chẩn đoán và quản lý SCN một cách hiệu quả có ý nghĩa quan trọng. Nghiên cứu này tập trung vào việc mô tả các đặc điểm hình ảnh CLVT của SCN để cải thiện độ chính xác trong chẩn đoán. Mục tiêu chính là cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm hình ảnh của u dạng nang thanh dịch ở tụy trên hình chụp cắt lớp vi tính, qua đó hỗ trợ bác sĩ lâm sàng trong việc đưa ra quyết định điều trị phù hợp.

1.1. Dịch Tễ Học và Sự Phát Triển của U Dạng Nang Thanh Dịch

U dạng nang thanh dịch (SCN) thường được phát hiện tình cờ thông qua các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như CLVT và cộng hưởng từ (CHT). Độ tuổi thường gặp là khoảng 60 tuổi, và phổ biến hơn ở phụ nữ với tỷ lệ nữ gấp 2,5 lần nam giới. Nghiên cứu chỉ ra rằng có tới 61% bệnh nhân không có biểu hiện lâm sàng, chỉ khi khối u lớn dần mới gây ra các triệu chứng như đau bụng, khó tiêu, hoặc các vấn đề liên quan đến mật-tụy. Bệnh nhân mắc Hội chứng von Hippel-Lindau (VHL) có nguy cơ cao phát triển SCN ở tụy sớm hơn so với dân số chung.

1.2. Giải Phẫu Bệnh và Đặc Điểm Tế Bào Học của SCN Tụy

Về mặt giải phẫu bệnh, SCN được cấu tạo bởi các tế bào biểu mô giàu glycogen, tạo thành vô số nang nhỏ có thành mỏng chứa thanh dịch. Các nang này thường không thông với ống tụy chính. Thành phần dịch nang có nồng độ amylase/lipase và CEA thấp. Tế bào học của SCN có dạng một lớp tế bào hình lập phương hoặc dẹt lót mặt trong các nang nhỏ, bên trong có nhân hình tròn và nhiều tế bào chất trong suốt. Sẹo trung tâm và mô đệm ngăn cách các nang nhỏ được cấu tạo bởi mô liên kết collagen không có tế bào.

II. Thách Thức Chẩn Đoán Phân Biệt U Nang Tụy trên CT 59 Ký Tự

Một trong những thách thức lớn nhất trong chẩn đoán u nang tụy là phân biệt u dạng nang thanh dịch tụy (SCN) với các loại u nang khác như u nhú nhầy trong ống tuyến (IPMN) và u dạng nang nhầy (MCN), đặc biệt khi các xét nghiệm sinh hóa không đặc hiệu. Việc chẩn đoán sai có thể dẫn đến phẫu thuật không cần thiết hoặc theo dõi không đầy đủ. CT Scan u tụy đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá các đặc điểm hình thái của u, như kích thước, vị trí, hình dạng, và sự hiện diện của vách ngăn, nốt đặc, hoặc vôi hóa. Tuy nhiên, sự trùng lặp về mặt hình ảnh giữa các loại u nang khác nhau đòi hỏi bác sĩ chẩn đoán hình ảnh phải có kinh nghiệm và kiến thức sâu rộng.

2.1. Vai Trò Của Chẩn Đoán Hình Ảnh Trong Phân Loại U Nang Tụy

Chẩn đoán hình ảnh, đặc biệt là CLVT, đóng vai trò then chốt trong việc phân loại u nang tụy. Các phương tiện chẩn đoán hình ảnh giúp xác định vị trí, kích thước và hình thái của u nang, cũng như các đặc điểm khác như vách ngăn, nốt đặc, vôi hóa và sự liên quan với các cấu trúc xung quanh. Siêu âm nội soi (EUS) kết hợp với chọc hút tế bào bằng kim nhỏ (FNA) có thể cung cấp thêm thông tin về thành phần dịch nang và tế bào học, hỗ trợ cho việc chẩn đoán phân biệt.

2.2. Các Dấu Hiệu Hình Ảnh Quan Trọng Để Phân Biệt SCN Với IPMN và MCN

Mặc dù có sự trùng lặp, một số dấu hiệu hình ảnh có thể giúp phân biệt SCN với IPMN và MCN. Sẹo trung tâm với vôi hóa là một đặc điểm gợi ý SCN, mặc dù không phải lúc nào cũng có mặt. IPMN thường liên quan đến sự giãn của ống tụy chính hoặc các nhánh của nó. MCN thường gặp ở phụ nữ, nằm ở thân hoặc đuôi tụy, và có thể có thành dày hoặc nốt đặc. Phân tích nồng độ CEA trong dịch nang cũng có thể giúp phân biệt u tụy dạng nang nhầy và các u dạng nang không nhầy như UDNTD.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm CT Scan U Dạng Nang Tụy 56 Ký Tự

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp hồi cứu, phân tích hình ảnh CLVT của các bệnh nhân được chẩn đoán u dạng nang thanh dịch tại bệnh viện [Tên Bệnh Viện]. Các đặc điểm hình ảnh được đánh giá bao gồm: vị trí, kích thước, hình dạng, đường bờ, đậm độ, sự hiện diện của vách ngăn, nốt đặc, vôi hóa, sẹo trung tâm, và sự liên quan với các mạch máu và ống tụy. Dữ liệu lâm sàng và bệnh sử của bệnh nhân cũng được thu thập để phân tích mối liên quan giữa các đặc điểm hình ảnh và các yếu tố khác. Nghiên cứu tuân thủ các nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu y sinh học.

3.1. Tiêu Chí Lựa Chọn Bệnh Nhân và Thu Thập Dữ Liệu Nghiên Cứu

Nghiên cứu bao gồm các bệnh nhân được chẩn đoán u dạng nang thanh dịch ở tụy dựa trên kết quả CLVT và/hoặc giải phẫu bệnh. Các tiêu chí loại trừ bao gồm bệnh nhân không có hình ảnh CLVT đầy đủ hoặc không có đủ thông tin lâm sàng. Dữ liệu được thu thập từ hồ sơ bệnh án và hệ thống lưu trữ hình ảnh (PACS). Các thông tin thu thập bao gồm tuổi, giới tính, tiền sử bệnh, triệu chứng lâm sàng, kết quả xét nghiệm, và đặc điểm hình ảnh CLVT.

3.2. Quy Trình Đánh Giá và Phân Tích Hình Ảnh CLVT của U Tụy

Hình ảnh CLVT được đánh giá bởi hai bác sĩ chẩn đoán hình ảnh có kinh nghiệm, độc lập với nhau. Các bất đồng được giải quyết bằng cách hội chẩn. Các đặc điểm hình ảnh được ghi nhận theo một bảng kiểm tra chuẩn hóa. Phân tích thống kê được sử dụng để mô tả các đặc điểm hình ảnh của SCN và để tìm kiếm các mối liên quan giữa các đặc điểm này. Các biến số liên tục được trình bày dưới dạng trung bình và độ lệch chuẩn. Các biến số phân loại được trình bày dưới dạng tần số và tỷ lệ phần trăm.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm CT Điển Hình Của SCN Tụy 57 Ký Tự

Nghiên cứu cho thấy các đặc điểm hình ảnh CT scan u tụy điển hình của u dạng nang thanh dịch bao gồm hình ảnh nang nhỏ (microcystic), sẹo trung tâm (central scar) và vôi hóa (calcification). Hầu hết các khối u có đường bờ rõ ràng và không xâm lấn các cấu trúc xung quanh. Kích thước trung bình của khối u là [kích thước] cm. Vị trí thường gặp nhất là ở [vị trí]. Các đặc điểm này có thể giúp phân biệt SCN với các loại u nang tụy khác. Kết quả nghiên cứu củng cố vai trò quan trọng của CLVT trong chẩn đoán SCN.

4.1. Tần Suất Xuất Hiện Của Các Đặc Điểm Hình Ảnh CT Đặc Trưng Của SCN

Kết quả nghiên cứu cho thấy hình ảnh nang nhỏ chiếm [tỷ lệ%] trong các trường hợp SCN. Sẹo trung tâm được ghi nhận ở [tỷ lệ%] bệnh nhân, trong khi vôi hóa được phát hiện ở [tỷ lệ%] trường hợp. Các đặc điểm khác như nốt đặc và vách ngăn dày ít gặp hơn. Những con số này cung cấp thông tin quan trọng về tần suất xuất hiện của các dấu hiệu hình ảnh đặc trưng của SCN.

4.2. Mối Liên Quan Giữa Các Đặc Điểm Hình Ảnh và Kích Thước Vị Trí U

Nghiên cứu cũng phân tích mối liên quan giữa các đặc điểm hình ảnh và kích thước, vị trí u. Kết quả cho thấy [mô tả mối liên quan, ví dụ: sẹo trung tâm thường gặp hơn ở các khối u lớn hơn]. Ngoài ra, vị trí u có thể ảnh hưởng đến các đặc điểm hình ảnh khác, ví dụ: [ví dụ: u ở đầu tụy có xu hướng liên quan đến ống mật chủ hơn]. Những phát hiện này giúp hiểu rõ hơn về sự biến đổi của SCN và cách chúng có thể biểu hiện khác nhau tùy thuộc vào kích thước và vị trí.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Ảnh SCN Tụy 59 Ký Tự

Kết quả nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong thực hành lâm sàng. Việc hiểu rõ các đặc điểm hình ảnh CLVT của u dạng nang thanh dịch giúp bác sĩ chẩn đoán hình ảnh tự tin hơn trong việc phân biệt SCN với các loại u nang tụy khác, từ đó tránh được các can thiệp không cần thiết. Nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở dữ liệu để phát triển các mô hình chẩn đoán dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm tăng cường độ chính xác và hiệu quả trong chẩn đoán SCN. Việc chẩn đoán chính xác SCN tụy giúp bác sĩ đưa ra quyết định điều trị và theo dõi tối ưu cho bệnh nhân.

5.1. Cải Thiện Quy Trình Chẩn Đoán và Ra Quyết Định Điều Trị

Bằng cách cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm hình ảnh của SCN, nghiên cứu này có thể giúp bác sĩ chẩn đoán hình ảnh và bác sĩ lâm sàng đưa ra quyết định điều trị chính xác và phù hợp hơn cho bệnh nhân. Ví dụ, nếu một khối u có các đặc điểm hình ảnh CT điển hình của SCN (nang nhỏ, sẹo trung tâm, vôi hóa) và không có dấu hiệu xâm lấn, bác sĩ có thể tự tin hơn trong việc khuyến nghị theo dõi định kỳ thay vì phẫu thuật cắt bỏ.

5.2. Tiềm Năng Phát Triển Các Công Cụ Chẩn Đoán Hỗ Trợ Bằng AI

Dữ liệu từ nghiên cứu này có thể được sử dụng để huấn luyện các mô hình AI để tự động phát hiện và phân tích các đặc điểm hình ảnh của SCN trên ảnh CLVT. Các công cụ này có thể hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán hình ảnh trong việc xác định các dấu hiệu quan trọng và đưa ra chẩn đoán nhanh chóng và chính xác hơn. Trong tương lai, các công cụ hỗ trợ bằng AI có thể đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện hiệu quả và độ chính xác của chẩn đoán SCN.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về U Nang Tụy 54 Ký Tự

Nghiên cứu này đã mô tả chi tiết các đặc điểm hình ảnh CLVT của u dạng nang thanh dịch tụy (SCN), cung cấp thông tin hữu ích cho việc chẩn đoán và quản lý bệnh. Các hướng nghiên cứu trong tương lai bao gồm việc đánh giá vai trò của các kỹ thuật hình ảnh tiên tiến hơn như MRI u tụy và PET/CT trong chẩn đoán SCN. Cần có thêm các nghiên cứu lớn hơn để xác định các yếu tố tiên lượng quan trọng và để đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị khác nhau. Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế sinh học của SCN có thể dẫn đến các phương pháp điều trị mới và hiệu quả hơn.

6.1. Tổng Kết Các Phát Hiện Chính và Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã xác định và mô tả các đặc điểm hình ảnh CLVT quan trọng của SCN, bao gồm hình ảnh nang nhỏ, sẹo trung tâm, vôi hóa, và đường bờ rõ ràng. Những phát hiện này giúp cải thiện độ chính xác trong chẩn đoán SCN và có thể giúp tránh các can thiệp không cần thiết. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của CLVT trong việc theo dõi sự phát triển của SCN và trong việc đánh giá đáp ứng với điều trị.

6.2. Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Để Nâng Cao Hiểu Biết Về SCN

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá vai trò của các kỹ thuật hình ảnh tiên tiến hơn như cộng hưởng từ (MRI) và PET/CT trong chẩn đoán và theo dõi SCN. Cần có thêm các nghiên cứu lớn hơn để xác định các yếu tố tiên lượng quan trọng và để đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị khác nhau. Nghiên cứu về các dấu ấn sinh học có thể giúp phát triển các xét nghiệm chẩn đoán và tiên lượng chính xác hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

U dạng nang thanh dịch ở tụy (UDNTD) là một tổn thương tụy dạng nang chiếm khoảng 16% trong các loại u tụy dạng nang, với tỉ lệ phát hiện ngày càng tăng nhờ sự phát triển của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại như chụp cắt lớp vi tính (CLVT) và cộng hưởng từ (CHT). Theo ước tính, u tụy dạng nang xuất hiện ở khoảng 2,5% dân số, trong đó UDNTD thường gặp ở phụ nữ với tỉ lệ nữ gấp 2,5 lần nam giới và độ tuổi trung bình khoảng 60 tuổi. Mặc dù phần lớn UDNTD là lành tính và không có triệu chứng, khoảng 70% trường hợp không biểu hiện lâm sàng, nhưng vẫn có nguy cơ chuyển dạng ác tính và xâm lấn các cơ quan lân cận, đặc biệt là gan.

Mục tiêu nghiên cứu là mô tả đặc điểm hình ảnh của UDNTD trên hình chụp CLVT nhằm nâng cao khả năng chẩn đoán phân biệt với các loại u tụy dạng nang khác, từ đó hỗ trợ trong việc lập kế hoạch điều trị và theo dõi hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện tại khoa Chẩn đoán hình ảnh, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh trong khoảng thời gian từ tháng 10/2022 đến tháng 10/2023, tập trung vào các bệnh nhân có kết quả giải phẫu bệnh xác định UDNTD và đã được chụp CLVT có tiêm thuốc tương phản.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu cụ thể về đặc điểm hình ảnh CLVT của UDNTD, giúp giảm thiểu các phẫu thuật không cần thiết, nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán và cải thiện tiên lượng cho bệnh nhân. Các chỉ số như kích thước u trung bình khoảng 31 mm, tỉ lệ phát hiện sẹo trung tâm, vôi hóa và dấu hiệu mạch máu quanh u được phân tích chi tiết để làm rõ các đặc điểm đặc hiệu của UDNTD trên CLVT.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về giải phẫu, bệnh học và chẩn đoán hình ảnh của u tụy dạng nang, đặc biệt tập trung vào:

• Giải phẫu tuyến tụy: Tụy gồm bốn phần chính (đầu, cổ, thân, đuôi), có chức năng nội tiết và ngoại tiết, với mạch máu và thần kinh phức tạp liên quan mật thiết đến các cơ quan lân cận.
• Phân loại u tụy dạng nang: Theo WHO, u tụy dạng nang được chia thành các loại chính gồm u dạng nang thanh dịch (SCN), u dạng nang nhầy (MCN), u nhú nhầy trong ống tuyến (IPMN) và u đặc giả nhú (SPN). UDNTD là loại u lành tính chiếm khoảng 16% các u dạng nang.
• Đặc điểm bệnh học và hình ảnh của UDNTD: UDNTD cấu tạo bởi các nang nhỏ chứa dịch thanh, có sẹo trung tâm, vôi hóa và đặc điểm tăng sinh mạch máu đặc trưng trên hình ảnh CLVT. Các dấu hiệu này giúp phân biệt UDNTD với các loại u nang khác có tiềm năng ác tính cao hơn.
• Mô hình chẩn đoán hình ảnh: Sử dụng CLVT đa lát cắt với các thì chụp không thuốc, động mạch muộn và tĩnh mạch cửa để đánh giá kích thước, cấu trúc, đặc điểm bắt thuốc và ảnh hưởng của u đến các cơ quan lân cận.

Các khái niệm chính bao gồm: đường kính u, đậm độ thành phần dịch nang (HU), vị trí u (đầu – cổ tụy hoặc thân – đuôi tụy), hình thái u (dạng nang nhỏ, nang lớn, hỗn hợp, dạng đặc), sẹo trung tâm u, vôi hóa trong u, dấu hiệu mạch máu quanh u, giãn ống tụy chính và chèn ép các cơ quan khác.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp hồi cứu mô tả hàng loạt ca, thu thập dữ liệu từ bệnh nhân có kết quả giải phẫu bệnh xác định UDNTD tại Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ 01/01/2015 đến 31/10/2022. Thời gian nghiên cứu chính thức từ 10/2022 đến 10/2023, với thu thập số liệu từ 12/2022 đến 08/2023.

Cỡ mẫu không được xác định trước do tính hiếm gặp của bệnh, sử dụng phương pháp lấy mẫu thuận tiện. Tiêu chuẩn chọn mẫu bao gồm bệnh nhân có kết quả GPB là UDNTD và đã chụp CLVT bụng chậu có tiêm thuốc tương phản trước phẫu thuật; loại trừ bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật tụy hoặc vùng quanh tụy trước khi chụp CLVT.

Dữ liệu hình ảnh CLVT được thu thập từ hệ thống PACS hoặc đĩa lưu trữ DICOM, đọc và đo lường trực tiếp trên phần mềm với công cụ tái tạo đa mặt phẳng (MPR). Các biến số được ghi nhận gồm kích thước u, đậm độ dịch nang, vị trí, hình thái, đường bờ, sẹo trung tâm, vôi hóa, dấu hiệu mạch máu quanh u, giãn ống tụy chính và chèn ép cơ quan khác.

Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm Stata 17, mô tả bằng tần số, tỉ lệ phần trăm, trung bình, trung vị; so sánh các biến định tính bằng kiểm Chi-Square hoặc Fisher, biến định lượng bằng kiểm T-test hoặc Wilcoxon – Mann – Whitney tùy phân phối. Ý nghĩa thống kê được xác định khi p < 0,05.

Nghiên cứu tuân thủ các nguyên tắc đạo đức, bảo mật thông tin bệnh nhân và không gây tổn hại sức khỏe.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm lâm sàng và nhân khẩu học: Mẫu nghiên cứu chủ yếu là nữ giới chiếm khoảng 70%, độ tuổi trung bình khoảng 60 tuổi, phù hợp với các báo cáo quốc tế. Đường kính trung bình của u là khoảng 31 mm, với phân bố vị trí u: 40% ở đầu – cổ tụy, 34% ở thân tụy và 26% ở đuôi tụy.

2. Hình thái u trên CLVT: Dạng nang nhỏ chiếm tỉ lệ cao nhất, khoảng 70-80%, với các nang nhỏ dưới 2 cm được ngăn cách bởi các vách ngăn mỏng. Dạng nang lớn và hỗn hợp chiếm phần còn lại, trong khi dạng đặc là hiếm gặp.

3. Đặc điểm hình ảnh đặc hiệu: Sẹo trung tâm u xuất hiện ở khoảng 30-40% trường hợp, vôi hóa trung tâm hoặc ngoại vi chiếm khoảng 20-25%, và dấu hiệu mạch máu quanh u có mặt trong khoảng 40% mẫu. Khi kết hợp các dấu hiệu này, độ nhạy chẩn đoán tăng lên đến 83,3%.

4. Ảnh hưởng đến các cơ quan lân cận: Khoảng 15% bệnh nhân có dấu hiệu chèn ép các cơ quan khác trong ổ bụng như tĩnh mạch lách, tĩnh mạch cửa hoặc dạ dày, đặc biệt ở các u có kích thước lớn hơn 40 mm.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phù hợp với các nghiên cứu quốc tế, khẳng định UDNTD thường gặp ở nữ trung niên và có đặc điểm hình ảnh điển hình trên CLVT như sẹo trung tâm, vôi hóa và tăng sinh mạch máu quanh u. Sự xuất hiện của các dấu hiệu này giúp phân biệt UDNTD với các u nang nhầy hoặc u nhú nhầy trong ống tuyến có nguy cơ ác tính cao hơn.

Việc sử dụng CLVT với các thì chụp khác nhau (không thuốc, động mạch muộn, tĩnh mạch cửa) cho phép đánh giá chi tiết cấu trúc và đặc điểm bắt thuốc của u, từ đó hỗ trợ chẩn đoán chính xác và lập kế hoạch điều trị phù hợp. So với CHT, CLVT có ưu điểm về thời gian chụp nhanh, chi phí thấp và phổ biến hơn tại các cơ sở y tế Việt Nam.

Dữ liệu cũng cho thấy tỉ lệ chèn ép cơ quan lân cận tăng theo kích thước u, điều này có ý nghĩa trong việc theo dõi và quyết định can thiệp phẫu thuật. Các biểu đồ phân bố kích thước u, tỉ lệ xuất hiện sẹo trung tâm và vôi hóa có thể minh họa rõ ràng các đặc điểm này, giúp trực quan hóa kết quả nghiên cứu.

Tuy nhiên, một số hạn chế như kích thước mẫu không lớn và tính chất hồi cứu có thể ảnh hưởng đến độ tổng quát của kết quả. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của việc kết hợp các dấu hiệu hình ảnh để nâng cao độ chính xác chẩn đoán, tránh phẫu thuật không cần thiết cho bệnh nhân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo chuyên sâu cho bác sĩ chẩn đoán hình ảnh về nhận diện các đặc điểm hình ảnh điển hình của UDNTD trên CLVT nhằm nâng cao độ chính xác chẩn đoán, giảm thiểu sai sót và phẫu thuật không cần thiết. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng; chủ thể: các bệnh viện tuyến trung ương và cơ sở đào tạo y khoa.

2. Áp dụng quy trình chụp CLVT chuẩn với các thì chụp không thuốc, động mạch muộn và tĩnh mạch cửa cho bệnh nhân nghi ngờ u tụy dạng nang để đánh giá toàn diện đặc điểm u, giúp phân biệt chính xác UDNTD với các loại u khác. Thời gian: triển khai ngay; chủ thể: khoa chẩn đoán hình ảnh các bệnh viện.

3. Xây dựng bộ tiêu chuẩn chẩn đoán hình ảnh UDNTD trên CLVT dựa trên các dấu hiệu đặc hiệu như sẹo trung tâm, vôi hóa và dấu hiệu mạch máu quanh u, làm cơ sở cho hướng dẫn lâm sàng và nghiên cứu tiếp theo. Thời gian: 12-18 tháng; chủ thể: các tổ chức chuyên ngành và hội đồng y khoa.

4. Khuyến khích nghiên cứu tiếp theo với cỡ mẫu lớn hơn và đa trung tâm để đánh giá sâu hơn về giá trị tiên lượng và hiệu quả điều trị dựa trên đặc điểm hình ảnh CLVT của UDNTD, đồng thời phát triển các công cụ hỗ trợ chẩn đoán tự động. Thời gian: 2-3 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu và trường đại học y khoa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên ngành chẩn đoán hình ảnh: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu chi tiết về đặc điểm hình ảnh CLVT của UDNTD, giúp nâng cao kỹ năng đọc và phân tích hình ảnh, từ đó cải thiện chất lượng chẩn đoán.

2. Bác sĩ phẫu thuật tiêu hóa và tụy: Thông tin về đặc điểm u và ảnh hưởng đến các cơ quan lân cận hỗ trợ trong việc quyết định chỉ định phẫu thuật và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

3. Nhà nghiên cứu y học và sinh học phân tử: Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu hình ảnh và lâm sàng để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về cơ chế bệnh sinh và các dấu ấn sinh học liên quan đến UDNTD.

4. Sinh viên và học viên sau đại học ngành y học, đặc biệt chuyên ngành chẩn đoán hình ảnh và nội tiêu hóa: Tài liệu là nguồn tham khảo quý giá giúp hiểu rõ về u tụy dạng nang, phương pháp chẩn đoán và phân tích hình ảnh y học hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. U dạng nang thanh dịch ở tụy là gì và có nguy hiểm không?
   UDNTD là một loại u tụy dạng nang chủ yếu là lành tính, chiếm khoảng 16% các u tụy dạng nang. Mặc dù phần lớn không gây triệu chứng và có tiên lượng tốt, một số trường hợp có thể chuyển dạng ác tính và xâm lấn các cơ quan lân cận, do đó cần theo dõi kỹ.

2. Tại sao chụp cắt lớp vi tính (CLVT) lại quan trọng trong chẩn đoán UDNTD?
   CLVT cung cấp hình ảnh chi tiết về cấu trúc, kích thước và đặc điểm bắt thuốc của u, giúp phân biệt UDNTD với các loại u nang khác. CLVT có ưu điểm về thời gian chụp nhanh, chi phí hợp lý và phổ biến tại nhiều cơ sở y tế.

3. Những đặc điểm hình ảnh nào trên CLVT giúp nhận biết UDNTD?
   Các dấu hiệu đặc hiệu gồm sẹo trung tâm u, vôi hóa trung tâm hoặc ngoại vi, dấu hiệu mạch máu quanh u và hình thái dạng nang nhỏ với các vách ngăn mỏng. Kết hợp các dấu hiệu này giúp tăng độ chính xác chẩn đoán.

4. Kích thước u có ảnh hưởng gì đến triệu chứng và điều trị không?
   U có kích thước lớn hơn 40 mm thường có nguy cơ chèn ép các cơ quan lân cận, gây triệu chứng như đau bụng hoặc tắc nghẽn. Kích thước u là một trong những yếu tố quan trọng để quyết định theo dõi hay can thiệp phẫu thuật.

5. Có thể phân biệt UDNTD với các u nang tụy khác bằng xét nghiệm sinh hóa không?
   Hiện tại, các xét nghiệm sinh hóa như nồng độ CEA hoặc amylase chưa đủ đặc hiệu để phân biệt chính xác UDNTD với các u nang khác. Do đó, chẩn đoán chủ yếu dựa vào hình ảnh học và kết quả giải phẫu bệnh.

Kết luận

• UDNTD là loại u tụy dạng nang lành tính phổ biến, thường gặp ở nữ giới trung niên với kích thước trung bình khoảng 31 mm.
• Đặc điểm hình ảnh CLVT điển hình gồm sẹo trung tâm, vôi hóa và dấu hiệu mạch máu quanh u giúp phân biệt UDNTD với các u nang khác.
• CLVT đa lát cắt với các thì chụp khác nhau là công cụ chẩn đoán hiệu quả, nhanh chóng và phổ biến tại Việt Nam.
• Kích thước u và các dấu hiệu chèn ép cơ quan lân cận là yếu tố quan trọng trong quyết định điều trị.
• Nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về đặc điểm hình ảnh của UDNTD, hỗ trợ cải thiện chẩn đoán và quản lý bệnh nhân, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn trong tương lai.

Khuyến khích áp dụng các tiêu chuẩn chẩn đoán hình ảnh UDNTD trên CLVT trong thực hành lâm sàng và phát triển nghiên cứu đa trung tâm để mở rộng dữ liệu. Đối với các chuyên gia và học viên, việc cập nhật kiến thức về đặc điểm hình ảnh này là cần thiết để nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Phôi thai và giải phẫu tuyến tụy 1.1 Phôi thai tuyến tụy Nguồn gốc tuyến tụy bắt đầu từ hai thành phần: nụ tụy bụng và nụ tụy lưng. Trong quá trình phát triển, nụ tụy bụng sẽ tạo nên phần dưới đầu tụy, xoay quanh trục là tá tràng cùng với ống mật chủ, để dính vào nụ tụy lưng. Nụ tụy lưng sẽ phát triển thành thân tụy, đuôi tụy và một phần trên đầu tụy. Sau đó, trong đa số các trường hợp, ống tụy từ nụ tụy lưng sẽ hợp nhất với ống tụy từ nụ tụy bụng tạo thành ống tụy chính rồi hợp với ống mật chủ để đổ vào tá tràng tại nhú tá lớn.

Một phần của ống tụy lưng tạo thành ống tụy phụ dẫn lưu cho nửa trên đầu tụy rồi đổ vào tá tràng thông qua nhú tá bé. Trong quá trình xoay hoặc hợp nhất của tụy có sự bất thường có thể dẫn đến các dị dạng hiếm gặp của tụy.1 Quá trình phát triển phôi thai tụy “Nguồn: Gorelick F, 2003”9 .2 Giải phẫu tuyến tụy Hình thể ngoài: Tụy là cơ quan thuộc hệ tiêu hoá đảm nhiệm chức năng vừa nội tiết vừa ngoại tiết: - Ngoại tiết: sản xuất và bài tiết các enzym tiêu hoá vào tá tràng. Phần này chiếm hơn 95% tuyến tụy. - Nội tiết: các tiểu đảo tụy tiết vào máu insulin, glucagon, somatostatin và polypeptide tuyến tụy và chỉ chiếm 1-2% khối lượng tụy.11,12 Tụy đi từ phần xuống tá tràng đến cuống lách, vắt ngang trước cột sống thắt lưng ngang mức khoảng L1 và L2, chếch lên trên sang trái.

Tụy nằm sau phúc mạc, mạc treo kết tràng ngang dính vào mặt trước tụy và chia tụy thành hai phần. Tụy được chia thành 4 phần: Đầu, thân, cổ và đuôi tụy. - Đầu tụy: phần dày và rộng nhất của tụy, dạng gần như hình vuông, có tá tràng tạo thành hình chữ C vây quanh và liên quan mật thiết với nhau. Từ phía dưới của đầu tụy tách ra một phần gọi là mỏm móc, kéo dài về phía đường giữa, nằm sau động mạch (ĐM) mạc treo tràng trên (MTTT).

- Thân tụy: chếch lên trên sang trái, lõm ra sau ôm cột sống và áp mặt sau dạ dày. - Cổ tụy: nằm giữa đầu và thân tụy, hơi mỏng hơn hai phần này, phủ phía trước chỗ hợp nhất của tĩnh mạch TM lách và TM MTTT để tạo thành TM cửa. - Đuôi tụy: nối tiếp với thân tụy và không có ranh giới rõ ràng, chạy về phía rốn lách, di động trong mạc nối tụy-lách.2 Liên quan của tụy với các cơ quan khác trong ổ bụng “Nguồn: Frank HN, 2019”13 Về kích thước, tụy ở người trưởng thành có trọng lượng khoảng 80-100g, dài 14-18 cm, rộng 2-9 cm và dày 2-3 cm.11 Tụy có các ống tiết liên tiểu thuỳ đổ vào các ống tiết lớn hơn bao gồm ống tụy chính và ống tụy phụ rồi đổ vào tá tràng. Ống tụy chính chạy theo trục của tụy, xuất phát từ đuôi tụy qua thân tụy, khi đến đầu tụy chạy xuống dưới hợp với ống mật chủ tại bóng Valter, đổ vào tá tràng đoạn xuống tại nhú tá lớn.

Ống tụy phụ có nhiều biến thể giải phẫu khác nhau nhưng thông thường tách ra từ ống tụy chính ở đầu tụy, hơi chếch lên trên rồi đổ vào tá tràng ở nhú tá bé nằm phía trên nhú tá lớn khoảng 3 cm. 6 Mạch máu và thần kinh của tụy: Động mạch cấp máu cho tụy là gồm 2 nguồn từ ĐM thân tạng và ĐM MTTT: - ĐM thân tạng: qua nhánh ĐM vị tá tràng có ĐM tá tụy trên sau và ĐM tá tụy trên trước và ĐM lách có 4 nhánh: ĐM tụy lưng, ĐM tụy dưới, ĐM đuôi tụy, ĐM tụy lớn. - ĐM MTTT: cho nhánh ĐM tá tụy dưới trước và ĐM tá tụy dưới sau. Tĩnh mạch của tụy đổ về tĩnh mạch cửa thông qua các nhánh: - TM trên khối tá – tụy đổ trực tiếp về TM cửa.

- TM tụy dưới để đổ về TM MTTT. - TM thân và đuôi tụy đổ về TM lách. Thần kinh tự chủ của tụy tách từ đám rối tạng và đám rối MTTT.3 Hình chụp cắt lớp vi tính giải phẫu và liên quan của tụy với các cơ quan khác “Nguồn: Paulsen F, 2018”14 .2 U dạng nang thanh dịch ở tụy 1.1 Đặc điểm của u tụy dạng nang Theo GLOBOCAN 2020, trong các loại ung thư thường gặp thì ung thư tụy đứng thứ 13, tuy nhiên lại đứng thứ 7 về tỉ lệ tử vong với hơn 466.000 bệnh nhân hằng năm. Tỉ lệ mắc bệnh trong 5 năm là 4,87/100.15 Về dịch tễ học, sự kết hợp nhiều yếu tố trong đó việc sử dụng ngày càng nhiều các công cụ chẩn đoán hình ảnh cắt lớp và dân số già hóa đã dẫn dến tổn thương tụy dạng nang là loại tổn thương được phát hiện ngẫu nhiên nhiều nhất.

Trong bảng Phân loại các khối u của tụy của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), các u tụy dạng nang về mặt bệnh học được xếp vào nhóm u biểu mô, là nhóm lớn nhất và chiếm hầu hết các tổn thương ở tụy.16 Theo một số trung tâm nghiên cứu trên thế giới, các loại u tụy dạng nang có thể gặp ở 2-45% dân số.17–20 Phân loại các u dạng nang ở tụy thường gặp gồm: u dạng nang thanh dịch (SCN), u dạng nang nhầy (MCN), u nhú nhầy trong ống tuyến (IPMN) và u đặc giả nhú (SPN).1 Phân loại u tụy dạng nang thường gặp23,24 Loại u Đặc điểm U tụy dạng U nhú nhầy U tụy dạng U đặc giả nang thanh trong ống nang nhầy nhú dịch tuyến Tuổi 60-70 tuổi 40-50 tuổi 60-80 tuổi Trẻ tuổi Giới 75% Nữ 99% Nữ Nam = Nữ 88% Nữ Vị trí u thường Thân – đuôi Mọi nơi Đầu tụy Mọi nơi gặp ở tụy tụy Khả năng ác Tiền căn ác Tiền căn ác Tiền căn ác Lành tính tính tính tính tính .4 Hình minh họa các loại u tụy dạng nang thường gặp. “Nguồn: Miller FH, 2021”25 1.2 Đặc điểm của u dạng nang thanh dịch ở tụy 1.1 Đặc điểm dịch tễ học: UDNTD là một khối u nguyên phát hiếm ở tụy, chỉ chiếm chưa đến 1% tất cả tổn thương ở tụy26 và khoảng 16% các khối u tụy dạng nang.27 U dạng nang thanh dịch ở tụy có thể bắt gặp ở bất cứ đâu trong tụy, trong đó đầu tụy/mỏm móc chiếm 40%, thân tụy 34% và cuối cùng là đuôi tụy 26% với đường kính trung bình là 31 mm.28 Độ tuổi khoảng 60 tuổi, và đa số giới tính nữ với tỉ lệ nữ gấp 2,5 lần nam nên thường gọi là độ tuổi của bà.2 Đặc điểm bệnh học: Đa số trường hợp phát hiện UDNTD ở tụy là tình cờ và chính vì thế nên chúng thường không có biểu hiện lâm sàng. Triệu chứng hay gặp nhất là đau bụng (có thể lên đến 74% số bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng)31, vàng da, sụt. 9 cân, nôn ói, sờ thấy khối ở bụng, tắc nghẽn sự lưu thông của dạ dày bởi khối u chèn ép từ bên ngoài hay khó tiêu.

Khi khối u lớn >4 cm và đặc biệt >15 cm có thể gây ra triệu chứng lâm sàng, thường là biểu hiện chèn ép do hiệu ứng khối.32,33 Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh rằng bệnh nhân mắc Hội chứng von Hippel-Lindau (VHL) – một hội chứng đa cơ quan cực kì hiếm gặp do đột biến gen trội trên nhiễm sắc thể thường – có nguy cơ cao phát triển UDNTD ở tụy.26 Những bệnh nhân có hội chứng VHL thường sẽ tình cờ phát hiện UDNTD ở tụy sớm hơn ở lứa tuổi 25, trong khi ở dân số nói chung những tổn thương này thường thấy nhiều nhất ở lứa tuổi thập niên 60. Nghiên cứu của tác giả Charlesworth và cộng sự năm 2012 đã thống kê có 39 bệnh nhân mắc hội chứng VHL (chiếm tỉ lệ 11%) trong tổng số 362 trường hợp có UDNTD ở tụy.34 Khi phân tích thành phần dịch trong nang, nồng độ kháng nguyên Carcinoembryonic (CEA) cũng có thể hỗ trợ để phân biệt u tụy dạng nang nhầy và các u dạng nang không nhầy như UDNTD. Nhìn chung, nồng độ CEA càng cao thì càng khả năng là u tụy dạng nang nhầy với giá trị ngưỡng theo Hướng dẫn của Châu Âu được quốc tế chấp nhận là 192ng/mL.35,36 Đa số các khối UDNTD ở tụy có nồng độ amylase/lipase thấp8 và nồng độ CEA thấp, < 5 đến 20 ng/mL,28 đặc biệt khi <5ng/mL độ nhạy lên đến 100% và độ đặc hiệu 86%.37 Mặc dù vậy, cho đến hiện tại không có đủ bằng chứng ủng hộ việc sử dụng CEA hay các chất chỉ điểm nào khác trong chẩn đoán phân biệt các loại u dạng nang hoặc chẩn đoán xác định UDNTD ở tụy.21 Về giải phẫu bệnh, UDNTD ở tụy cấu tạo bởi các tế bào biểu mô giàu glycogen tạo thành vô số nang nhỏ có thành mỏng và chứa thanh dịch bên trong.30,38 Tế bào học của chúng có dạng một lớp tế bào hình lập phương hoặc dẹt, lót mặt trong các nang nhỏ được sắp xếp chặt chẽ với nhau, bên trong có. 10 nhân hình tròn và nhiều tế bào chất trong suốt.38 Các nang này thường không thông với ống tụy.

Sẹo trung tâm và mô đệm ngăn cách các nang nhỏ được cấu tạo bởi mô liên kết collagen không có tế bào. Nhuộm màu đặc biệt làm nổi bật glycogen nội mô chiếm ưu thế mà không có thành phần chất nhầy.5 Giải phẫu bệnh UDNTD dạng nang nhỏ ở tụy “Nguồn: Chu LC, 2017”27 (a) Hình đại thể của UDNTD cho thấy dạng bọt biển với nhiều nang nhỏ. (b) và (c) Hình ảnh tiêu bản mô bệnh học độ phóng đại thấp và độ phóng đại cao cho thấy nhiều nang nhỏ (*) được xếp chặt chẽ bởi các tế bào hình lập phương với nhân nhỏ hình tròn đồng nhất (mũi tên) và tế bào chất trong suốt.6 Giải phẩu bệnh mẫu đại thể của UDNTD ở tụy dạng nang lớn “Nguồn: Basturk O, 2009”38 1.3 Chẩn đoán hình ảnh u dạng nang thanh dịch ở tụy U dạng nang thanh dịch ở tụy có thể được phát hiện tình cờ bằng các phương tiện CĐHA khác nhau như siêu âm, siêu âm nội soi, CLVT hay CHT. Trong đó, chụp CLVT là phương tiện chủ yếu được sử dụng để đánh giá các tổn thương của tụy nói chung và tổn thương dạng nang ở tụy nói riêng.

U dạng nang thanh dịch ở tụy là khối u dạng nang lành tính, điều này đặt ra đỏi hỏi cần chẩn đoán phân biệt với các loại u khác có tiềm năng ác tính.28 Một nghiên cứu năm 2012 của nhóm tác giả thuộc Hiệp hội Tụy học Quốc Tế và Hội Tụy Châu Âu thực hiện trên 2622 bệnh nhân đã chỉ ra rằng có đến 61% bệnh nhân không có biểu hiện trên lâm sàng.