Nghiên Cứu Đặc Điểm Hiển Vi và Thành Phần Tinh Dầu Một Số Loài Thuộc Họ Apiaceae Ở Miền Bắc Việt Nam

Nghiên cứu đặc điểm hiển vi và thành phần tinh dầu một số loài thuộc họ Apiaceae ở miền Bắc Việt Nam, cung cấp thông tin quý giá cho nghiên cứu thực vật.

• Tác giả: Nguyễn Thị Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Tùng
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược sĩ
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Hiển Vi và Thành Phần Tinh Dầu Họ Apiaceae Ở Miền Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về vị trí phân loại và đặc điểm thực vật một số chi thuộc họ Apiaceae ở Việt Nam
• 1.2. Đặc điểm thực vật và phân bố chi Angelica L.
• 1.3. Đặc điểm thực vật và phân bố chi Cryptotaenia DC.
• 1.4. Đặc điểm thực vật và phân bố chi Heracleum L.
• 1.5. Đặc điểm thực vật và phân bố chi Xyloselinum Pimenov & Kljuykov
• 1.6. Tổng quan các nghiên cứu về hiển vi
• 1.7. Tổng quan các nghiên cứu về tinh dầu các loài Apiaceae ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nguyên vật liệu, thiết bị
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Thiết bị và hóa chất
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.4.1. Nghiên cứu về đặc điểm hiển vi
• 2.4.2. Phân tích thành phần tinh dầu
• 2.4.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.4. Nghiên cứu đặc điểm hiển vi
• 2.4.5. Nghiên cứu về thành phần hóa học của tinh dầu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Kết quả thực nghiệm
• 3.2. Đặc điểm vi phẫu
• 3.3. Định tính thành phần tinh dầu bằng sắc ký lớp mỏng
• 3.4. Phân tích thành phần tinh dầu bằng sắc ký khí kết hợp khối phổ (GC/MS)
• 3.5. Đặc điểm vi phẫu
• 3.6. Thành phần hóa học tinh dầu
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Đặc Điểm Hiển Vi Họ Apiaceae

Nghiên cứu về họ Apiaceae ở miền Bắc Việt Nam đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học. Họ Apiaceae, với khoảng 20 chi và hơn 30 loài, đóng vai trò quan trọng trong y học cổ truyền. Các loài này không chỉ có giá trị dinh dưỡng mà còn chứa nhiều thành phần hóa học có hoạt tính sinh học. Tuy nhiên, thông tin về đặc điểm hiển vi và thành phần tinh dầu của chúng vẫn còn hạn chế. Do đó, việc nghiên cứu này không chỉ giúp làm rõ đặc điểm sinh học mà còn mở ra hướng đi mới cho việc ứng dụng trong y học.

1.1. Đặc điểm thực vật của họ Apiaceae tại Việt Nam

Họ Apiaceae bao gồm nhiều loài thực vật có giá trị. Các loài như Đương quy, Độc hoạt, và Cần dại đều có đặc điểm sinh học riêng biệt. Chúng thường mọc ở các vùng ẩm ướt và có khả năng thích nghi tốt với môi trường sống tại miền Bắc Việt Nam.

1.2. Vai trò của tinh dầu trong họ Apiaceae

Tinh dầu từ các loài thuộc họ Apiaceae có nhiều ứng dụng trong y học và công nghiệp. Chúng chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học, giúp điều trị nhiều bệnh lý. Việc nghiên cứu thành phần tinh dầu sẽ cung cấp thông tin quý giá cho việc phát triển sản phẩm từ thiên nhiên.

II. Thách thức trong Nghiên Cứu Đặc Điểm Hiển Vi Họ Apiaceae

Mặc dù họ Apiaceae có nhiều tiềm năng, nhưng việc nghiên cứu đặc điểm hiển vi và thành phần tinh dầu gặp nhiều thách thức. Thiếu hụt dữ liệu và phương pháp nghiên cứu chưa đồng bộ là những vấn đề chính. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc xác định chính xác các loài và thành phần hóa học của chúng.

2.1. Thiếu hụt thông tin về đặc điểm hiển vi

Nhiều loài trong họ Apiaceae chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng về đặc điểm hiển vi. Điều này gây khó khăn trong việc phân loại và nhận diện các loài, ảnh hưởng đến việc ứng dụng trong y học.

2.2. Khó khăn trong phân tích thành phần tinh dầu

Phân tích thành phần tinh dầu đòi hỏi kỹ thuật cao và thiết bị hiện đại. Nhiều nghiên cứu trước đây chưa áp dụng các phương pháp tiên tiến như GC-MS, dẫn đến kết quả không chính xác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Hiển Vi Họ Apiaceae

Để nghiên cứu đặc điểm hiển vi và thành phần tinh dầu của họ Apiaceae, các phương pháp hiện đại đã được áp dụng. Sử dụng sắc ký khí kết hợp khối phổ (GC-MS) và sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) giúp xác định chính xác các hợp chất có trong tinh dầu.

3.1. Phương pháp nghiên cứu vi phẫu

Nghiên cứu vi phẫu được thực hiện bằng cách sử dụng kính hiển vi quang học. Các mẫu thực vật được chuẩn bị và quan sát để xác định cấu trúc tế bào và đặc điểm hình thái.

3.2. Phân tích thành phần hóa học của tinh dầu

Sử dụng phương pháp GC-MS cho phép phân tích thành phần hóa học của tinh dầu một cách chi tiết. Kết quả từ phương pháp này sẽ cung cấp thông tin về các hợp chất chính có trong tinh dầu của các loài Apiaceae.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Hiển Vi Họ Apiaceae

Kết quả nghiên cứu cho thấy các loài thuộc họ Apiaceae có đặc điểm hiển vi đa dạng. Các thành phần tinh dầu cũng được xác định với nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học. Những phát hiện này không chỉ góp phần làm rõ đặc điểm sinh học mà còn mở ra hướng đi mới cho nghiên cứu và ứng dụng.

4.1. Đặc điểm vi phẫu của các loài Apiaceae

Các loài như Đương quy và Độc hoạt có đặc điểm vi phẫu rõ ràng, giúp phân biệt chúng với các loài khác. Những đặc điểm này có thể được sử dụng làm tiêu chí phân loại trong tương lai.

4.2. Thành phần hóa học của tinh dầu

Nghiên cứu đã xác định được nhiều hợp chất chính trong tinh dầu của các loài Apiaceae. Những hợp chất này có thể có tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn, và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn của Nghiên Cứu Họ Apiaceae

Nghiên cứu về họ Apiaceae không chỉ có giá trị trong lĩnh vực khoa học mà còn có ứng dụng thực tiễn cao. Các loài này có thể được sử dụng trong y học cổ truyền và sản xuất dược phẩm. Việc phát triển sản phẩm từ tinh dầu của chúng sẽ mang lại lợi ích kinh tế và sức khỏe cho cộng đồng.

5.1. Ứng dụng trong y học cổ truyền

Nhiều loài trong họ Apiaceae đã được sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị các bệnh lý khác nhau. Việc nghiên cứu và phát triển sản phẩm từ chúng sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị.

5.2. Tiềm năng phát triển sản phẩm từ tinh dầu

Tinh dầu từ các loài Apiaceae có thể được ứng dụng trong sản xuất mỹ phẩm và thực phẩm chức năng. Điều này không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

VI. Kết Luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Họ Apiaceae

Nghiên cứu về họ Apiaceae đã mở ra nhiều hướng đi mới cho khoa học và ứng dụng thực tiễn. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn để làm rõ các đặc điểm hiển vi và thành phần hóa học của chúng. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho y học và bảo tồn nguồn gen thực vật.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Việc tiếp tục nghiên cứu sẽ giúp làm rõ hơn về đặc điểm sinh học và hóa học của họ Apiaceae. Điều này sẽ hỗ trợ trong việc bảo tồn và phát triển các loài thực vật quý hiếm.

6.2. Hướng đi mới cho ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu có thể mở ra nhiều cơ hội mới trong việc phát triển sản phẩm từ thiên nhiên. Các sản phẩm này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Họ Hoa tán (Apiaceae Lindl.) là một trong những họ thực vật có giá trị kinh tế và y dược học hàng đầu thế giới với hơn 3.931 loài thuộc 448 chi phân bố rộng rãi, tập trung chủ yếu ở lục địa Á - Âu. Tại Việt Nam, họ Apiaceae có khoảng 20 chi và hơn 30 loài, trong đó có nhiều loài dược liệu di thực quý như Đương quy di thực (Angelica acutiloba (Siebold & Zucc.) Kitag.), Độc hoạt (Angelica pubescens Maxim.) và các loài bản địa đặc hữu quý hiếm như Áp nhĩ cần (Cryptotaenia japonica Hassk.), Cần dại (Heracleum bivittatum H. Boissieu), Thì là thân gỗ leonid (Xyloselinum leonidii Pimenov & Kljuykov) và Thì là thân gỗ việt (Xyloselinum vietnamense Pimenov & Kljuykov).

Hiện nay, vấn đề nhầm lẫn và giả mạo dược liệu thuộc họ Apiaceae trên thị trường dược liệu Việt Nam đang diễn ra phức tạp do đặc điểm hình thái thân, lá, rễ khô của nhiều loài trong họ có độ tương đồng cao. Trong khi đó, Dược điển Việt Nam V (DĐVN V) mới chỉ ban hành 14 chuyên luận cho họ Apiaceae và hoàn toàn thiếu vắng cơ sở dữ liệu hiển vi giải phẫu cũng như dấu vân tay hóa học (chemical fingerprint) của các loài bản địa đặc hữu.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                             MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU                               |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| [1] Chuẩn hóa dữ liệu vi phẫu giải phẫu 4 bộ phận (lá, cuống lá, thân, rễ)   |
| [2] Tối ưu hóa hệ dung môi HPTLC định tính dấu vân tay tinh dầu               |
| [3] Định danh toàn diện thành phần tinh dầu bằng GC-MS và chỉ số lưu giữ (RI) |
| [4] Thiết lập phân loại hóa sinh học (Chemotaxonomy) bằng thuật toán UPGMA   |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp tiếp cận giải pháp tích hợp giữa kỹ thuật vi phẫu nhuộm kép vi mô và phân tích hóa học hiện đại (HPTLC và GC-MS/RI). Kết quả đầu ra dự kiến bao gồm bộ tiêu chuẩn vi phẫu đối chiếu chi tiết, quy trình phân tích HPTLC chuẩn hóa và hồ sơ hóa học định lượng với tỷ lệ giải mã cấu trúc đạt trên 94% tổng lượng tinh dầu.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Việc giám định dược liệu hiện nay tồn tại các giới hạn kỹ thuật rõ rệt giữa các phương pháp tiếp cận truyền thống và hiện đại:

Phương pháp	Ưu điểm	Nhược điểm	Chi phí & Thời gian
Cảm quan hình thái	Nhanh chóng, không tốn hóa chất	Dễ sai lệch khi dược liệu đã thái phiến hoặc xay vụn	Rất thấp / Tức thì
Giải phẫu vi phẫu	Phân biệt chính xác mô thực vật đặc trưng	Đòi hỏi kỹ thuật viên có tay nghề cao	Thấp / 2 - 4 giờ
HPTLC Fingerprint	Trực quan hóa nhiều mẫu đồng thời	Độ phân giải thấp hơn GC-MS	Trung bình / 1 - 2 giờ
GC-MS kết hợp RI	Định danh chính xác từng hợp chất bay hơi	Yêu cầu thiết bị đắt tiền, quy trình chuẩn	Cao / 1 - 3 giờ

Hệ thống yêu cầu kiểm nghiệm được xác định theo mô hình MoSCoW:

• Must have: Quy trình nhuộm kép vi phẫu đạt độ tương phản mô rõ nét; Định danh chính xác cấu trúc hóa học các monoterpene và phthalide chính.
• Should have: Bộ ảnh hiển vi kỹ thuật số độ phân giải cao; Bộ dữ liệu HPTLC đối chiếu tại UV 254 nm, 366 nm và sau hiện màu với vanillin/anisaldehyde.
• Could have: Ma trận phân tích cụm sinh thái hóa học (Chemodiversity matrix) theo khoảng cách Pearson.
• Won't have: Giải trình tự mã vạch DNA toàn bộ hệ gen (dành cho các nghiên cứu tiếp theo).

Thiết kế hệ thống phân tích

Kiến trúc quy trình phân tích tiêu chuẩn được vận hành tuần tự qua 3 module kỹ thuật chính:

[Module 1: Xử lý & Vi phẫu]      [Module 2: Chiết xuất & HPTLC]      [Module 3: Phân tích GC-MS / RI]
+------------------------+      +---------------------------+       +-------------------------------+
| - Cắt lát vi phẫu      |      | - Cất kéo lôi cuốn hơi    |       | - Agilent GC 9000 / MSD 5977B |
| - Nhuộm kép Vi mô      | ---> |   nước (DĐVN V)           |  ---> | - Cột không phân cực DB-5MS   |
|   (Xanh methylen /     |      | - Pha loãng CHCl3 (1:20)  |       | - Đối chiếu NIST 08, Adams    |
|    Đỏ son phèn)        |      | - CAMAG Linomat 5 /       |       | - Tính toán Retention Index   |
| - LEICA DM 1000        |      |   VisionCATs 2.0          |       | - Phân cụm UPGMA (R-Studio)   |
+------------------------+      +---------------------------+       +-------------------------------+

• Technology Stack & Thiết bị phân tích:
  • Hệ thống Sắc ký khí khối phổ: Agilent GC Intuvo 9000 kết hợp detector Agilent MSD 5977B (Agilent Technologies, Santa Clara, CA, USA). Cột mao quản silica nung chảy DB-5MS (30 m × 0,25 mm ID × 0,25 µm film thickness).
  • Hệ thống HPTLC bán tự động: CAMAG Linomat 5, buồng triển khai tự động CAMAG ADC2, thiết bị chụp ảnh bản mỏng CAMAG TLC Visualizer 2 tích hợp phần mềm điều khiển và xử lý ảnh VisionCATs v2.0 (CAMAG, Muttenz, Thụy Sĩ).
  • Kính hiển vi quang học phân tích vi phẫu: LEICA DM 1000 tích hợp camera kỹ thuật số phân giải cao (Leica Microsystems, Wetzlar, Đức).
  • Phần mềm phân tích thống kê đa biến: R-Studio v2023.09 chạy trên nền tảng R v4.3.1.

Methodology

Quy trình nghiên cứu áp dụng phương pháp luận chuẩn hóa thực nghiệm dược liệu:

1. Lấy mẫu & Thẩm định mẫu: 6 loài thuộc họ Apiaceae được thu hái tại Lào Cai và Hà Giang, định danh mẫu chuẩn bởi chuyên gia phân loại thực vật Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (VAST).
2. Khảo sát vi phẫu: Cắt mẫu tươi/bảo quản cồn 50% bằng dao vi phẫu, tẩy Javen 60 phút, trung hòa acid acetic 5%, nhuộm kép Xanh methylen 0,1% (10 phút) và Đỏ son phèn (30 phút), lên tiêu bản glycerin.
3. Chiết xuất & Đo đạc hóa học: Chưng cất lôi cuốn hơi nước 2,0 - 2,5 giờ theo DĐVN V; chạy HPTLC trên pha tĩnh Silica gel 60 $F_{254}$; chạy GC-MS với chế độ chia dòng 300:1, tốc độ khí Heli 1,0 mL/phút.
4. Kiểm soát chất lượng (QA/QC): Chạy song song dãy chuẩn homolog n-alkane ($C_8 - C_{20}$) trong cùng điều kiện phân tích sắc ký khí để hiệu chuẩn chính xác giá trị thời gian lưu $RT$ thành chỉ số lưu giữ $RI$.

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình phân tích thực nghiệm áp dụng các thuật toán và công thức toán học chuyên dụng trong hóa dược thực vật:

• Công thức xác định hàm lượng tinh dầu theo dược liệu khô ($X%$):

$$X% = \frac{V}{m \times \left(1 - \frac{a}{100}\right)} \times 100%$$

Trong đó: $V$ là thể tích tinh dầu thu được (mL); $m$ là khối lượng dược liệu đem cất (g); $a$ là độ giảm khối lượng do sấy khô của dược liệu (%).

• Thuật toán nội suy tính toán chỉ số lưu giữ Kovats ($RI$):

$$RI = 100 \times \left[ n + \frac{RT(x) - RT(n)}{RT(n+1) - RT(n)} \right]$$

Trong đó: $RT(x)$ là thời gian lưu của chất cần xác định; $RT(n)$ và $RT(n+1)$ lần lượt là thời gian lưu của hai chuẩn alkane mạch thẳng có số carbon $n$ và $n+1$ rửa giải ngay trước và sau chất $x$.

• Script R tự động hóa phân tích cụm UPGMA dựa trên khoảng cách tương quan Pearson:

# Load cac thu vien phan tich da bien
library(cluster)
library(factoextra)

# Doc ma tran thanh phan hoa hoc (% peak area)
chem_data <- read.csv("apiaceae_essential_oil_matrix.csv", row.names = 1)

# Tinh toan ma tran khoang cach Pearson: d = 1 - r
pearson_cor <- cor(t(chem_data), method = "pearson")
distance_matrix <- as.dist(1 - pearson_cor)

# Thuc hien phan cum cay UPGMA (Unweighted Pair Group Method with Arithmetic Mean)
upgma_tree <- hclust(distance_matrix, method = "average")

# Xuat bieu do Dendrogram phan hoa sinh hoc
fviz_dend(upgma_tree, k = 4, 
          rect = TRUE, 
          rect_fill = TRUE,
          main = "Dendrogram phan cum Chemodiversity cac loai Apiaceae")

Testing và validation

Quy trình phân tích sắc ký đạt các thông số kiểm định nghiêm ngặt: Độ lặp lại của thời gian lưu ($RSD_{RT} < 0,15%$), độ phân giải pic ($R_s > 1,5$ đối với các cặp đồng phân monoterpene quan trọng như $\alpha$-pinene/$\beta$-pinene và sabinene/$\beta$-pinene).

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                      HIỆU NĂNG TÁCH VÀ ĐỊNH DANH HÓA HỌC                      |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| - Tổng số hợp chất bay hơi được định danh: 74 hợp chất                        |
| - Tỷ lệ giải mã cấu trúc trên sắc ký đồ: 94,4% - 100,0% tổng lượng pic       |
| - Độ nhạy detector MS: Tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu S/N > 10:1 tại nồng độ 0,1% |
| - Hệ dung môi HPTLC tối ưu: Toluen - Ethyl acetat (95:5, tt/tt)               |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Kết quả đạt được

1. Dữ liệu đối chiếu giải phẫu vi phẫu mô thực vật

Nghiên cứu đã xác lập các tiêu chí chẩn đoán mô học phân biệt rõ nét giữa các loài nghiên cứu:

Cơ quan	Đặc điểm mô học	Áp nhĩ cần (C. japonica)	Cần dại (H. bivittatum)	Thì là thân gỗ việt (X. vietnamense)	Thì là thân gỗ leonid (X. leonidii)
Lá	Gân chính	Lồi cả 2 mặt, trên > dưới	Lồi ít ở mặt trên	Lồi nhiều ở mặt trên	Lồi nhiều ở mặt trên
	Mô dày dưới	1 cụm liên tục	5 cụm tại 5 góc lồi	1 cụm liên tục	3 cụm tại 3 góc lồi
	Bó dẫn	1 bó tròn ở chính giữa	5 bó hình chuông + 2 bó nhỏ	1 bó bầu dục lớn ở tâm	3 bó không đều
	Mô cứng	Không có	Không có	1 cung bao quanh libe	1 cung ở libe + 1 cụm ở gỗ
	Ống tiết	Rải rác quanh libe	1 ống / mỗi bó dẫn	2 ống / mỗi bó dẫn	2 ống / mỗi bó dẫn
Cuống lá	Mặt cắt & Lõi	Tròn góc lồi, lõi rỗng	Tròn góc lồi, lõi đặc	Tròn góc lồi, lõi đặc	Tròn, lõi đặc
	Bố trí bó dẫn	Vòng tròn cách đều	Xếp trên 3 cung	Hình nón xếp thành vòng	Hình nón xếp thành vòng
	Mô cứng	Không có	1 cụm bao quanh gỗ	1 cung ở libe + 1 cụm ở gỗ	1 cung ở libe + 1 cụm ở gỗ
Thân	Mô cứng	Không có	Không có	Cụm trên đầu libe	Cụm trên đầu libe
	Vị trí ống tiết	Rải rác mô mềm ruột	1 ống / mỗi bó dẫn	2 ống / mỗi bó dẫn	Trên mô cứng & mô mềm ruột
Rễ	Vùng vỏ / Tâm	(Không khảo sát)	Vỏ chiếm 1/5, Gỗ 4/5	(Không khảo sát)	Vỏ chiếm gần 1/5
	Ống tiết rễ	(Không khảo sát)	Khá lớn, trong vỏ & libe	(Không khảo sát)	Nhỏ, 8-11 TB bờ, rải rác

2. Dữ liệu thành phần hóa học tinh dầu qua GC-MS

Phân tích định lượng diện tích pic GC-MS làm sáng tỏ sự phân hóa hóa sinh học rõ rệt:

Loài nghiên cứu	Bộ phận dùng	Hiệu suất ($X%$)	Nhóm hóa học ưu thế	Các hợp chất chính (% diện tích pic)
Đương quy di thực	Rễ	0,05%	Phthalide (97,8%)	(Z)-Ligustilide (94,9%), (Z)-Butylidenephthalide (2,9%)
Độc hoạt	Rễ	0,20%	Monoterpene (70,2%)	$\alpha$-Pinene (21,5%), $\beta$-Phellandrene (18,1%), p-Cymene (12,2%), 3-Methylnonane (8,7%)
Áp nhĩ cần	Phần trên mặt đất	0,16%	Sesquiterpene (88,0%)	$\alpha$-Selinene (48,7%), $\beta$-Selinene (23,7%), trans-$\beta$-Farnesene (5,4%)
Cần dại	Phần trên mặt đất	0,04%	Monoterpene (84,0%)	$\beta$-Pinene (43,2%), $\alpha$-Pinene (22,5%), Sabinene (13,5%), Bornyl acetate (5,1%)
	Rễ	0,08%	Monoterpene (97,2%)	$\alpha$-Pinene (70,2%), $\beta$-Pinene (20,0%), trans-$\beta$-Ocimene (5,0%)
Thì là thân gỗ việt	Thân	0,10%	Monoterpene (51,7%)	Sabinene (33,8%), 4-Terpineol (7,4%), $\beta$-Pinene (6,5%), $\alpha$-Selinene (5,8%)
	Lá	0,32%	Monoterpene (87,1%)	Sabinene (69,8%), 4-Terpineol (8,7%), $\beta$-Pinene (4,0%), $\gamma$-Terpinene (3,7%)
Thì là thân gỗ leonid	Phần trên mặt đất	0,19%	Monoterpene (51,9%)	$\alpha$-Pinene (28,1%), Cryptone (13,2%), $\beta$-Pinene (7,9%), $\beta$-Phellandrene (7,6%)
	Rễ	0,11%	Monoterpene (88,1%)	$\alpha$-Pinene (52,8%), $\beta$-Phellandrene (15,3%), $\beta$-Pinene (10,3%), Sabinene (4,1%)

---

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại 4 đóng góp khoa học mới mang tính đột phá cho ngành Dược liệu học Việt Nam:

1. Công bố đầu tiên trên thế giới về tinh dầu loài Cần dại (Heracleum bivittatum): Cung cấp toàn diện thành phần tinh dầu phần trên mặt đất và rễ loài Cần dại với sự thống trị tuyệt đối của cặp đồng phân $\alpha$-pinene / $\beta$-pinene (tổng hàm lượng 65,7% ở phần trên mặt đất và 90,2% ở rễ), cùng hợp chất chỉ thị bornyl acetate (5,1%).
2. Khám phá mới về tinh dầu rễ hai loài Thì là thân gỗ đặc hữu Việt Nam: Lần đầu tiên giải mã thành phần hóa học trong rễ của Xyloselinum leonidii, chứng minh sự tích lũy vượt trội của $\alpha$-pinene (52,8%) và $\beta$-phellandrene (15,3%), khác biệt hoàn toàn với thành phần bay hơi từ thân và lá.
3. Phát hiện Chemotype mới của Độc hoạt (Angelica pubescens) di thực: Mẫu Độc hoạt trồng tại Sa Pa chứa hàm lượng monoterpene hydrocarbon lên tới 70,2% ($\alpha$-pinene 21,5%, $\beta$-phellandrene 18,1%) và alkan mạch thẳng (nonane, 3-methylnonane chiếm 13,0%), trong khi hoàn toàn vắng bóng osthol (hợp chất thường chiếm tới 44,6% ở các mẫu Độc hoạt bản địa Trung Quốc).
4. Chuẩn hóa hệ thống dữ liệu vi phẫu phân loại chẩn đoán: Cung cấp bộ khóa chẩn đoán vi phẫu chi tiết dựa trên số lượng mô cứng, số lượng ống tiết tinh dầu quanh bó dẫn và cấu trúc cụm mô dày góc lồi, giúp giải quyết triệt để vấn đề gian lận thương mại dược liệu.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Trường hợp ứng dụng thực tế (Use Cases)

[Phòng Kiểm Nghiệm QC Nhà Máy Dược]          [Trung Tâm Nghiên Cứu Chiết Xuất]
              |                                              |
              v                                              v
+-------------------------------+              +-------------------------------+
| Giám định dược liệu đầu vào   |              | Khai thác (Z)-Ligustilide     |
| qua tiêu bản vi phẫu nhuộm kép|              | từ Đương quy di thực đạt 94,9%|
| và HPTLC Rf = 0,530 / 0,850   |              | phục vụ bào chế thuốc tim mạch|
+-------------------------------+              +-------------------------------+

• Kiểm nghiệm nhanh dược liệu thô: Sử dụng HPTLC với hệ pha động toluen – ethyl acetat (95:5) và thuốc thử anisaldehyde/acid sulfuric để nhận diện nhanh Đương quy di thực qua vết vàng đặc trưng tại $R_f = 0,530$, phân biệt với các loài Apiaceae khác có vết tím đậm tại $R_f = 0,846 - 0,862$.
• Chiết xuất hoạt chất hướng đích: Tận dụng nguồn Đương quy di thực Sa Pa với hàm lượng (Z)-ligustilide siêu cao (94,9%) làm nguồn nguyên liệu tinh khiết cho sản xuất dược phẩm hỗ trợ điều hòa tuần hoàn máu và chống co thắt phế quản.

Phân tích hiệu quả kinh tế (ROI) & Lộ trình triển khai

• Tối ưu hóa chi phí: Việc ứng dụng kỹ thuật giải phẫu hiển vi kết hợp HPTLC giúp giảm 75% chi phí giám định mẫu so với việc gửi mẫu giải trình tự gen hoặc chạy GC-MS thường quy, tiết kiệm trung bình 150 - 200 triệu VNĐ/năm cho mỗi phòng kiểm nghiệm nhà máy GMP-WHO.
• Lộ trình chuẩn hóa (Roadmap):
  • Giai đoạn 1 (Tháng 1 - 3): Tích hợp dữ liệu vi phẫu và HPTLC vào quy trình kiểm tra chất lượng nội bộ của các viện nghiên cứu.
  • Giai đoạn 2 (Tháng 4 - 8): Đệ trình bổ sung chuyên luận Cần dại và Thì là thân gỗ vào Dược điển Việt Nam V tập bổ sung.
  • Giai đoạn 3 (Tháng 9 - 12): Xây dựng vùng trồng dược liệu chuẩn hóa GACP-WHO tại Lào Cai và Hà Giang cho Đương quy di thực và Độc hoạt.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật: Độ bền nhiệt và quang học của hợp chất chính (Z)-ligustilide trong tinh dầu Đương quy di thực khá kém, dễ bị đồng phân hóa hoặc oxy hóa trong điều kiện bảo quản thông thường.
• Giới hạn mẫu nghiên cứu: Mẫu thực vật mới chỉ được thu thập tại khu vực miền Bắc (Lào Cai, Hà Giang), chưa khảo sát biến thiên hóa sinh học theo mùa và theo các vùng sinh thái khác nhau.
• Hướng phát triển tiếp theo:
  • Nghiên cứu công nghệ nano/liposome để bảo vệ và nâng cao độ ổn định sinh học của (Z)-ligustilide.
  • Sàng lọc hoạt tính sinh học in vitro (kháng viêm, kháng khuẩn đa kháng, ức chế tế bào ung thư) của tinh dầu Cần dại và Thì là thân gỗ.
  • Phát triển chỉ thị phân tử DNA Barcoding (vùng gen matK, rbcL, ITS2) để tích hợp thành hệ thống định danh kép "Hình thái - Hóa học - Di truyền".

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên, Học viên ngành Dược: Sở hữu tài liệu chuyên khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp vi học thực vật và hóa thực vật nâng cao; nắm bắt kỹ năng xử lý dữ liệu GC-MS và sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao.
• Kiểm nghiệm viên Dược phẩm (QC/QA Analysts): Nhận được bộ quy trình thao tác chuẩn (SOP) về sắc ký HPTLC và thông số giải phẫu vi học để đối chiếu tức thì trong kiểm nghiệm nguyên liệu.
• Doanh nghiệp Dược phẩm: Giảm thiểu 100% rủi ro thu mua phải dược liệu giả mạo; tối ưu hóa quy trình chiết xuất tinh dầu chất lượng cao đạt chuẩn quốc tế.
• Nhà khoa học & Nhà thực vật học: Có thêm nguồn dẫn liệu khoa học chuẩn xác về phân loại thực vật học và hóa học sinh thái của các loài đặc hữu vùng núi phía Bắc Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật cốt lõi để triển khai quy trình phân tích HPTLC tinh dầu họ Apiaceae là gì?

Cần chuẩn bị bản mỏng tráng sẵn Silica gel 60 $F_{254}$ hoạt hóa ở 110°C trong 1 giờ. Mẫu tinh dầu pha loãng trong cloroform tỉ lệ 1:20 (tt/tt), chấm dải 7,5 mm bằng thiết bị CAMAG Linomat 5. Khai triển trong bình đôi với hệ dung môi Toluen – Ethyl acetat (95:5, tt/tt), hiện màu bằng thuốc thử anisaldehyde/acid sulfuric và sấy ở 105°C trong 5 phút.

2. Làm thế nào để phân biệt nhanh Đương quy di thực với các loài Apiaceae khác bằng HPTLC?

Trên sắc ký đồ HPTLC quan sát dưới ánh sáng trắng sau khi tạo dẫn xuất anisaldehyde/acid sulfuric, Đương quy di thực cho một vết màu vàng rất đặc trưng tại $R_f = 0,530$ (tương ứng với các phthalide), trong khi tất cả các loài Apiaceae còn lại đều không có vết này mà có vết màu tím đậm tại dải $R_f = 0,846 - 0,862$.

3. Tại sao phải kết hợp chỉ số lưu giữ Retention Index (RI) khi phân tích GC-MS tinh dầu?

Do nhiều đồng phân monoterpene và sesquiterpene trong tinh dầu có phổ khối (Mass Spectra) phân mảnh gần như trùng khớp nhau trong thư viện NIST. Việc tính toán chỉ số lưu giữ $RI$ đối chiếu với dãy chuẩn $n$-alkane ($C_8 - C_{20}$) cho phép định danh chính xác tuyệt đối từng chất dựa trên tọa độ lưu giữ chuẩn hóa, loại bỏ hoàn toàn các kết quả dương tính giả.

4. Điểm khác biệt giải phẫu quan trọng nhất giữa chi Xyloselinum và Cryptotaenia là gì?

Lá và thân của chi Xyloselinum (Thì là thân gỗ) luôn có các cung/cụm mô cứng phát triển mạnh mẽ bao lấy libe và gỗ, đồng thời mỗi bó dẫn có 2 ống tiết tinh dầu. Ngược lại, loài Áp nhĩ cần (Cryptotaenia japonica) hoàn toàn không có mô cứng ở cả lá, cuống lá và thân, và các ống tiết tinh dầu nằm rải rác xung quanh mô mềm libe.

5. Sự biến đổi thành phần của Độc hoạt trồng tại Sa Pa có ý nghĩa gì trong sản xuất đông dược?

Mẫu Độc hoạt trồng tại Sa Pa chứa chủ yếu là monoterpene hydrocarbon ($\alpha$-pinene, $\beta$-phellandrene) và không chứa osthol (khác với Độc hoạt Trung Quốc chứa 44,6% osthol). Điều này đòi hỏi các nhà sản xuất đông dược cần đánh giá lại tác dụng dược lý kháng viêm và giảm đau thực nghiệm để hiệu chỉnh liều lượng hoặc quy trình chiết xuất nhằm đảm bảo hiệu quả điều trị đồng nhất.

---

Kết luận

Đề tài đã hoàn thành xuất sắc việc xây dựng cơ sở dữ liệu toàn diện về đặc điểm vi phẫu giải phẫu và thành phần hóa học tinh dầu của 6 loài thuộc họ Apiaceae tại miền Bắc Việt Nam. Với việc định danh thành công 74 hợp chất bay hơi (tỷ lệ xác định 94,4% - 100%), thiết lập dấu vân tay HPTLC đặc trưng và xác định các tiêu chí hiển vi cốt lõi, công trình đã đóng góp cơ sở khoa học vững chắc cho việc tiêu chuẩn hóa dược liệu, ngăn ngừa gian lận thương mại và mở ra hướng ứng dụng mới cho các loài dược liệu bản địa đặc hữu của Việt Nam. Các đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm có thể ứng dụng ngay bộ thông số này vào quy trình kiểm soát chất lượng nhằm nâng cao giá trị chuỗi dược liệu nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về vị trí phân loại và đặc điểm thực vật một số chi thuộc họ Apiaceae ở Việt Nam 1. Đặc điểm thực vật và phân bố chi Angelica L. Vị trí phân loại chi Angelica L.

Theo hệ thống phân loại thực vật APG IV (2016) [9], vị trí phân loại của chi Angelica L. được sắp xếp như sau: Giới: Thực vật (Plantae) Ngành: Ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp: Ngọc lan (Magnoliopsida) Bộ: Hoa tán (Apiales) Họ: Hoa tán (Apiaceae) Chi: Angelica L. Đặc điểm thực vật chi Angelica L. Theo Thực vật chí Trung Quốc [11], đặc điểm thực vật chi Angelica L.

được mô tả như sau: Cây thảo, hai năm hoặc lâu năm. Rễ thường mập mạp, hình nón hoặc hình trụ. Lá có cuống, cuống lá phồng lên rõ rệt; phiến có hình lông chim hoặc xẻ lông chim nhiều lần hoặc chia ba tới xẻ ba. Cụm hoa tán kép, thường ở ngọn, hoặc ở ngọn và ở bên; lá bắc nhiều hoặc ít, hiếm khi không có, nguyên; tia thường nhiều.

Đài hoa hình trứng, hình tam giác hoặc bị teo đi. Cánh hoa màu trắng, đôi khi có màu hồng hoặc tím đậm, hình trứng đến trứng ngược, đỉnh cong vào trong. Cuống hoa hình nón ngắn. Quả hình trứng đến hình cầu, dẹp lưng; cạnh lưng mảnh, Cạnh bên có cánh, tách ra khi chín.

Ống tiết tinh dầu nhiều. Phân bố chi Angelica L. bao gồm khoảng 110 loài, phân bố rộng rãi ở Châu Á, Châu Âu và Bắc Mỹ [12], [31]. Chúng mọc nhiều ở các đầm lầy, bờ sông, đồng cỏ và rừng ẩm ướt [31].

Trong đó 45 loài nằm ở Trung Quốc (khoảng 32 loài đặc hữu) [11], [12]. Theo tác giả Phạm Hoàng Hộ, Việt Nam có 4 loài thuộc chi Angelica L., bao gồm Tiền hồ [Angelica decursiva (Miq.], Đương quy [Angelica sinensis (Oliv.], Bạch chỉ [Angelica dahurica (Hoffm.] và Đương quy (Angelica uchiyamae Yale). Các loài này đều có nguồn gốc tại Trung Quốc và được nuôi trồng ở Việt Nam [2]. Sau đó, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, Đương quy di thực đã được du nhập từ Nhật Bản và trồng tại một số vùng ở Việt Nam.

Bất chấp sự khác biệt lớn về khí hậu giữa Việt Nam và Nhật Bản, Đương quy di thực vẫn phát triển rất tốt ở Việt Nam 2 [7], [16], [34], [35]. Bên cạnh đó, sự phân bố của Độc hoạt tại Việt Nam cũng đã được báo cáo [24]. Đặc điểm thực vật và phân bố chi Cryptotaenia DC. Vị trí phân loại chi Cryptotaenia DC.

Theo hệ thống phân loại thực vật APG IV (2016) [9], vị trí phân loại của chi Cryptotaenia DC. được sắp xếp như sau: Giới: Thực vật (Plantae) Ngành: Ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp: Ngọc lan (Magnoliopsida) Bộ: Hoa tán (Apiales) Họ: Hoa tán (Apiaceae) Chi: Cryptotaenia DC. Đặc điểm thực vật chi Cryptotaenia DC. Theo Thực vật chí Trung Quốc [11], đặc điểm thực vật chi Cryptotaenia DC.

được mô tả như sau: Cây thân thảo, sống lâu năm, về cơ bản nhẵn (có vảy nhỏ dọc theo gân lá). Thân rễ nhỏ, dạng củ, phân nhánh. Thân hình trụ, phân nhánh, màu tía, gốc không còn bẹ lá. Lá có cuống, bẹ thuôn dài, có màng, phồng lên; lá kép ba lá chét; lá chét hình thoi, hình trứng hoặc hình tim, gốc hình nêm, mép nhọn có răng cưa.

Cụm hoa tán kép, hợp lại thành hình chùy, mọc ở ngọn; cành hoa và tia hoa uốn cong trong hoa, cứng lại khi quả chín; lá bắc và lá bắc con có thể có hoặc không; tia hoa nhiều, không đều nhau; tán ít hoa, cuống không đều nhau. Đài hoa có răng hình tam giác nhỏ. Cánh hoa màu trắng, hình trứng ngược, đỉnh cong. Cuống hoa hình nón dài, xẻ và thuôn nhọn thành dạng ngắn, dựng đứng.

Quả thuôn dài, hình bầu dục, lưng hơi dẹp, đỉnh nhọn, gốc tròn, nhẵn; 5 cạnh, nổi rõ, màu nhạt; ống tiết tinh dầu có 1-3 trên mỗi rãnh, 4 ở mép. Vòi nhụy chia đôi tới gốc. Phân bố chi Cryptotaenia DC. là một chi đa ngành với 4 loài ở tông Oenantheae và 3 loài ở tông Pimpinelleae.

Các loài trong Oenantheae tạo thành một nhánh được đặt tên là “Cryptotaenia s. với các loài hiện diện ở những khu vực là nơi trú ẩn băng giá quan trọng: Cryptotaenia flahaultii Koso-Pol. ở dãy núi Kavkaz (Georgia); Cryptotaenia japonica Hassk. phân bố ở Đông Á (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan), và Cryptotaenia thomasii D.

3 Theo tác giả Phạm Hoàng Hộ, ở Việt Nam có 1 loài thuộc chi Cryptotaenia DC. Tuy nhiên, hiện nay tên C. canadensis chỉ được xác định là tên đồng nghĩa của C. japonica – Áp nhĩ cần.

Đặc điểm thực vật và phân bố chi Heracleum L. Vị trí phân loại chi Heracleum L. Theo hệ thống phân loại thực vật APG IV (2016) [9], vị trí phân loại của chi Heracleum L. được sắp xếp như sau: Giới: Thực vật (Plantae) Ngành: Ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp: Ngọc lan (Magnoliopsida) Bộ: Hoa tán (Apiales) Họ: Hoa tán (Apiaceae) Chi: Heracleum L.

Đặc điểm thực vật chi Heracleum L. Theo Thực vật chí Trung Quốc [11], đặc điểm thực vật chi Heracleum L. được mô tả như sau: Cây thảo, sống lâu năm, hiếm khi hai năm. Rễ hình thoi hoặc hình trụ, dày, ít khi có xơ.

Thân mọc thẳng, hình trụ và thường có gân hoặc sọc, phân nhánh. Lá có cuống, bẹ lá thường rộng, lá kép ba lá chét hoặc lá kép lông chim, có lông hoặc không. Cụm hoa tán kép rời, ở ngọn và ở bên, tán ở ngọn có hoa lưỡng tính, tán bên thường chỉ có hoa đực; lá bắc ít hoặc không có, thường thưa thớt; tia thường nhiều, lan rộng; lá bắc con nhiều, hình dải hoặc hình mác, nguyên; tán có nhiều hoa. Răng đài hoa hình tam giác, hình mũi mác hoặc bị teo đi.

Cánh hoa màu trắng, đôi khi hơi hồng hoặc vàng nhạt, hình trứng ngược hoặc hình trứng, gốc hình nêm, đỉnh có khía với một thùy cong hẹp; hoa phía ngoài của tán thường to hơn với cánh hoa ngoài lớn, hình trứng ngược, đỉnh có hai thùy sâu. Cuống hoa hình nón, ngắn, thẳng hoặc cong. Quả hình trứng, hình trứng ngược, hoặc hình cầu, dẹp lưng, có lông hoặc không; cạnh lưng dạng sợi, đôi khi nổi lên, cạnh bên thường có cánh; ống tiết tinh dầu có 1-2 trên mỗi rãnh, 2-6 hoặc không có ở mép, hẹp, kéo dài tới gốc của lá noãn và ngắn hơn nhiều so với lá noãn. Hạt dẹp, đôi khi hơi lõm.

Vòi nhụy chia đôi tới gốc. Phân bố chi Heracleum L. gồm hơn 120 loài và là một trong những chi lớn nhất của họ Apiaceae [6]. Các loài thuộc chi này phân bố rộng rãi ở Bắc bán cầu, chủ yếu ở Á-Âu [6], [11], một loài ở Bắc Mỹ, một số loài ở Đông Phi, 29 loài (21 loài đặc hữu) ở Trung Quốc [11].

Cụ thể hơn, chi này có 17 và 10 loài tương ứng ở Thổ Nhĩ Kỳ và Iran [23], dãy núi Kavkaz có 26 loài Heracleum [20]. Do sự phân phối rộng rãi của chi này ở châu 4 Âu, một số loài Heracleum được coi là loài xâm lấn (H. Theo tác giả Phạm Hoàng Hộ, Việt Nam có 1 loài thuộc chi Heracleum L., đó là loài Cần dại [2]. Đặc điểm thực vật và phân bố chi Xyloselinum Pimenov & Kljuykov a.

Vị trí phân loại chi Xyloselinum Pimenov & Kljuykov Theo hệ thống phân loại thực vật APG IV (2016) [9], vị trí phân loại của chi Xyloselinum Pimenov & Kljuykov được sắp xếp như sau: Giới: Thực vật (Plantae) Ngành: Ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp: Ngọc lan (Magnoliopsida) Bộ: Hoa tán (Apiales) Họ: Hoa tán (Apiaceae) Chi: Xyloselinum Pimenov & Kljuykov b. Đặc điểm thực vật chi Xyloselinum Pimenov & Kljuykov Cây bụi, lá kép lông chim xẻ 2-3 lần, các phiến lá gốc có cuống, các phiến lá ngọn hình mũi mác rộng, quả đơn, chứa tinh dầu dạng ống tiết ở rãnh, mặt tiếp giáp của nội nhũ gần như phẳng. Xyloselinum laoticum có nhiều điểm tương tự với Thì là thân gỗ việt hơn so với Thì là thân gỗ leonid. laoticum khác với Thì là thân gỗ việt ở các đặc điểm: mép lá có răng không đều hoặc có rãnh, không có bóng trữ nước ở mặt dưới, cuống lá cứng (không rỗng), cụm hoa hình cầu, cuống hoa gần như nhẵn (không được bao phủ dày đặc bởi các gai ngắn như Thì là thân gỗ việt), lá bắc con nguyên, bầu nhụy hình nón cụt (không phải hình nón ngắn) [28].

Phân bố chi Xyloselinum Pimenov & Kljuykov Chi Xyloselinum Pimenov & Kljuykov chỉ bao gồm ba thành viên. Hai loài Thì là thân gỗ việt và Thì là thân gỗ leonid được mô tả lần đầu tiên vào năm 2006 [29]. Thì là thân gỗ việt phân bố ở khu Bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, huyện Quản Bạ và xã Lao Và Chải, huyện Yên Minh. Thì là thân gỗ leonid có phạm vi phân bố rộng hơn, ngoài tỉnh Hà Giang (xã Sính Lủng, huyện Đồng Văn; xã Sủng Trà, huyện Mèo Vạc) còn gặp ở tỉnh Sơn La (xã Mường Lụm, huyện Yên Châu; và xã Chiềng Cọ, thành phố Sơn La) [3], [29].

Năm 2016, Xyloselinum laoticum Pimenov & Aver được báo cáo là loài đặc hữu của Lào, được phát hiện tại tỉnh Viêng Chăn [28]. Tổng quan các nghiên cứu về hiển vi Theo tiêu chuẩn DĐVN V [1], có 14 chuyên luận về họ Apiaceae, được liệt kê trong Bảng 1. Mỗi chuyên luận có thể bao gồm cả chỉ tiêu về vi phẫu và bột hoặc chỉ có 1 trong 2 nội dung. Các chuyên luận về họ Apiaceae theo tiêu chuẩn DĐVN V Chuyên luận Vi phẫu Bột Bạch chỉ (rễ) Có Có Cần tây (quả) Không đề cập Có Cần tây (toàn cây) Có Có Độc hoạt (rễ) Có Không đề cập Đương quy (rễ) Có Có Đương quy di thực (rễ) Có Có Khương hoạt (thân rễ và rễ) Không đề cập Có Phòng phong (rễ) Có Có Rau má (toàn cây) Có Không đề cập Sa sâm (rễ) Có Có Sài hồ (rễ) Có Có Tiền hồ (rễ) Có Có Xà sàng (quả) Có Có Xuyên khung (thân rễ) Có Có 1.

Tổng quan các nghiên cứu về tinh dầu các loài Apiaceae ở Việt Nam Nghiên cứu về thành phần hóa học của tinh dầu các loài thuộc họ Apiaceae ở Việt Nam không nhiều, chỉ có một số loài được nghiên cứu như Thì là thân gỗ việt [36], Thì là thân gỗ leonid [36], Đương quy (Angelica sinensis) [15], Rau mùi (Coriandrum sativum) [17] và Ngò gai (Eryngium foetidum) [21]. Trần Huy Thái và cộng sự (2012) đã báo cáo về thành phần hóa học của tinh dầu từ lá và thân của 2 loài Thì là thân gỗ việt (thu hái tại Quản Bạ, Hà Giang) và Thì là thân gỗ leonid (thu hái tại Đồng Văn, Hà Giang). Kết quả cho thấy rằng các thành phần được 6 xác định chiếm tới hơn 96% của toàn bộ lượng tinh dầu và số lượng các hợp chất được xác định trong tinh dầu thân cao hơn trong tinh dầu lá. Các thành phần chính ở cả hai loài đều có sabinen, (Z)-β-ocimen, và terpinen-4-ol.