Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Thực Vật Tại Vườn Quốc Gia Chư Yang Sin - Tỉnh Đắk Lắk

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại vườn quốc gia Chư Yang Sin, Đắk Lắk, cung cấp cái nhìn sâu sắc về hệ sinh thái phong phú.

• Tác giả: Nguyễn Văn Lợi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Thực Vật Tại Vườn Quốc Gia Chư Yang Sin, Đắk Lắk
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Quan điểm chung về đa dạng sinh học
• 1.2. Nghiên cứu về đa dạng thực vật trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tại Việt Nam
• 1.2.2.1. Những nghiên cứu về tổ thành loài thực vật
• 1.2.2.2. Những nghiên cứu về cấu trúc thảm
• 1.2.2.3. Những nghiên cứu về yếu tố địa lý
• 1.2.2.4. Những nghiên cứu về phổ dạng sống
• 1.3. Tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.5.2.1. Tuyến điều tra
• 2.5.2.2. Ô tiêu chuẩn
• 2.5.2.3. Thu thập số liệu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Chư Yang Sin

Việt Nam, nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học phong phú nhất thế giới. Tuy nhiên, áp lực từ gia tăng dân số, khai thác quá mức và chuyển đổi mục đích sử dụng đất đã gây suy giảm diện tích rừng. Theo thống kê, độ che phủ rừng đã tăng lên 39,1% vào năm 2009, nhưng chất lượng rừng vẫn chưa cao, chủ yếu là rừng trồng. Diện tích rừng nguyên sinh thu hẹp, đe dọa đa dạng sinh học. Vấn đề cấp thiết là bảo vệ rừng, đa dạng gen, loài và hệ sinh thái. Việc thành lập các khu đặc dụng như Vườn quốc gia Chư Yang Sin là một giải pháp hiệu quả. Chư Yang Sin là điểm nóng về bảo tồn đa dạng sinh học, cần được nghiên cứu và bảo vệ.

1.1. Khái niệm Đa Dạng Sinh Học và tầm quan trọng

Thuật ngữ “Đa dạng sinh học” bao hàm đa dạng di truyền và đa dạng sinh thái. Công ước về Đa dạng sinh học định nghĩa đây là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở mọi nơi, bao gồm các hệ sinh thái trên cạn, dưới nước và các phức hệ sinh thái. Các dạng của đa dạng sinh học bao gồm: đa dạng di truyền, đa dạng loài, đa dạng hệ sinh thái và đa dạng văn hóa. Nghiên cứu về đa dạng thực vật và động vật là vô cùng quan trọng để bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Lịch sử Nghiên Cứu Thực Vật trên Thế Giới và Việt Nam

Nghiên cứu về thực vật và thảm thực vật đã có từ lâu, đặc biệt vào thế kỷ XIX-XX. Các công trình nghiên cứu hệ thực vật cụ thể được tiến hành từ những năm 1928-1932 tại Nga. Tại Việt Nam, công trình của Loureiro (1790), Pierre (1879-1907) và “Thực vật chí đại cương Đông Dương” của Lecomte et al (1905-1952) đã thống kê và mô tả hàng ngàn loài thực vật. Các nghiên cứu gần đây thường tập trung vào thống kê loài, ít quan tâm đến vùng phân bố, mùa ra hoa kết quả, giá trị sử dụng.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật Chư Yang Sin

Mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu về khu hệ thực vật tại Vườn Quốc gia Chư Yang Sin, kết quả vẫn chưa đầy đủ và cần chỉnh sửa. Các nghiên cứu về tài nguyên thực vật, dạng sống, phân bố của các loài có giá trị chưa được quan tâm đúng mức. Hiện trạng các loại đất, loại rừng của Vườn đã có biến động do nhiều nguyên nhân, làm thay đổi diện tích các loại thảm thực vật. Đề tài “Nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin - tỉnh Đăk Lăk” là cần thiết để tạo cơ sở dữ liệu khoa học cho việc xây dựng các chiến lược, dự án, kế hoạch bảo tồn phù hợp.

2.1. Thiếu Hụt Dữ Liệu Về Thành Phần Loài Thực Vật

Các báo cáo về thành phần loài thực vật còn thiếu mẫu tiêu bản và chưa đầy đủ. Số lượng loài mới nhất mà Vườn đang sử dụng là 837 loài (tính cả những loài còn nghi vấn), bên cạnh đó việc thống kê số lượng loài còn có những sai sót. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn để xác định chính xác thành phần loài và phân loại chúng một cách khoa học.

2.2. Biến Động Diện Tích Thảm Thực Vật và Nguyên Nhân

Diện tích các kiểu thảm thực vật đã có sự thay đổi do nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng chưa có những điều tra kiểm kê lại sau một thời gian dài. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, hoạt động của con người (khai thác, đốt rừng làm rẫy) có thể gây ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và phát triển của các loài thực vật.

2.3. Ít Nghiên Cứu Về Tài Nguyên Thực Vật và Giá Trị Sử Dụng

Các nghiên cứu về tài nguyên thực vật, dạng sống, phân bố của các loài có giá trị chưa được quan tâm đúng mức. Cần có những nghiên cứu về giá trị sử dụng của các loài thực vật, đặc biệt là các loài thực vật dược liệu, để có thể khai thác và bảo tồn một cách bền vững.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Chư Yang Sin

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp kế thừa, thu thập, tổng hợp và phân tích các tài liệu liên quan đến đa dạng thực vật của Vườn quốc gia Chư Yang Sin. Phương pháp điều tra thực địa được thực hiện theo phương pháp điều tra tuyến và ô tiêu chuẩn. Tuyến điều tra được thiết kế đi vuông góc với đường đồng mức hoặc song song với đường đồng mức và đảm bảo phải đi qua được tất cả các kiểu rừng. Ô tiêu chuẩn được bố trí dọc theo hai bên tuyến điều tra và được lập theo phương pháp điển hình. Số lượng ô tối thiểu cho một kiểu rừng là 1 ô.

3.1. Thu Thập và Phân Tích Tài Liệu Liên Quan

Sử dụng bản đồ số địa hình nền VN 2000, bản đồ hiện trạng rừng mới nhất, bản đồ quy hoạch, bản đồ giao thông, bản đồ đất, bản đồ lượng mưa… Ảnh Sport 5, độ phân giải 2,5x2,5 m, chụp tháng 5 năm 2009 và được xử lý ở cấp độ 3 (trực ảnh). Các công trình nghiên cứu có liên quan khác tại Vườn như: Dự án đầu tư xây dựng Vườn quốc gia Chư Yang Sin - tỉnh Đăk Lăk, Thành phần cây hạt trần (Gymnospermae) tại vườn quốc gia Chư Yang Sin - Đăk Lăk… Danh lục thực vật hiện đang được VQG Chư Yang Sin sử dụng.

3.2. Điều Tra Tuyến và Ô Tiêu Chuẩn Thực Địa

Dựa trên bản đồ thảm thực vật và hiện trạng rừng của Vườn để xác định các hướng tuyến điều tra. Tuyến điều tra được thiết kế đi vuông góc với đường đồng mức (theo hướng từ chân núi lên sườn núi và đỉnh núi) hoặc song song với đường đồng mức và đảm bảo phải đi qua được tất cả các kiểu rừng. Chiều dài của tuyến trung bình tối thiểu là 1,5 km. Tổng số tuyến đã điều tra là 8, tổng chiều dài các tuyến là 52,5 km. Ô tiêu chuẩn được bố trí dọc theo hai bên tuyến điều tra và được lập theo phương pháp điển hình. Số lượng ô tối thiểu cho một kiểu rừng là 1 ô. Diện tích ô tiêu chuẩn là 2.000 m2 (40x50m) để điều tra cây gỗ. Tại 4 góc ô tiêu chuẩn lập 4 ô dạng bản có kích thước là 25 m2 (5x5m) để thu thập dữ liệu về cây tái sinh. Tổng số ô tiêu chuẩn đã lập là 11 ô.

3.3. Thu Thập Số Liệu Về Thành Phần Loài Thực Vật

Dọc theo tuyến điều tra, ghi chép và thu mẫu tiêu bản tất cả các loài xuất hiện ở hai bên tuyến trong phạm vi 10 m. Phân loại và định danh các mẫu thực vật thu được. Ghi chép các thông tin về đặc điểm sinh thái, phân bố, giá trị sử dụng của các loài thực vật.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật VQG Chư Yang Sin

Nghiên cứu đã xác định được tính đa dạng về thành phần loài, dạng sống, nguồn gen quý hiếm và tính đa dạng của thảm thực vật tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin. Kết quả cho thấy Vườn có một hệ thực vật phong phú và đa dạng, với nhiều loài quý hiếm và có giá trị bảo tồn. Nghiên cứu cũng đã xác định được phân bố của một số loài thực vật có giá trị và đề xuất các giải pháp bảo vệ.

4.1. Đa Dạng Về Thành Phần Loài và Số Lượng Taxon

Nghiên cứu đã thống kê được số lượng taxon ở các mức độ ngành, họ, chi. Kết quả cho thấy Vườn quốc gia Chư Yang Sin có một hệ thực vật phong phú và đa dạng, với nhiều loài quý hiếm và có giá trị bảo tồn. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn để xác định chính xác thành phần loài và phân loại chúng một cách khoa học.

4.2. Đa Dạng Về Dạng Sống và Nguồn Gen Quý Hiếm

Nghiên cứu đã xác định được các dạng sống khác nhau của thực vật tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin. Kết quả cho thấy Vườn có nhiều loài thực vật có giá trị dược liệu, lâm sản và cảnh quan. Cần có những biện pháp bảo tồn nguồn gen quý hiếm của các loài thực vật này.

4.3. Đa Dạng Của Thảm Thực Vật và Phân Bố Loài

Nghiên cứu đã xác định được các kiểu thảm thực vật khác nhau tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin. Kết quả cho thấy sự phân bố của các loài thực vật có liên quan mật thiết đến các yếu tố môi trường như độ cao, độ dốc, loại đất và lượng mưa. Cần có những nghiên cứu chi tiết hơn về mối quan hệ giữa thực vật và môi trường để có thể quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học một cách hiệu quả.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật Chư Yang Sin

Để bảo tồn đa dạng thực vật tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin, cần có các giải pháp đồng bộ như: tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép, phục hồi các khu rừng bị suy thoái, nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học, và xây dựng các chương trình nghiên cứu khoa học về thực vật.

5.1. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Rừng Nghiêm Ngặt

Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát, ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng, khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã. Xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng.

5.2. Phục Hồi Rừng Suy Thoái và Phát Triển Rừng Bền Vững

Thực hiện các biện pháp phục hồi rừng tự nhiên, trồng rừng mới, cải tạo đất, chống xói mòn. Khuyến khích phát triển các mô hình kinh tế lâm nghiệp bền vững, tạo sinh kế cho người dân địa phương.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học, tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học.

VI. Triển Vọng Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Chư Yang Sin

Nghiên cứu về đa dạng thực vật tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin cần được tiếp tục và mở rộng, tập trung vào các lĩnh vực như: nghiên cứu về thực vật đặc hữu, thực vật nguy cấp, thực vật dược liệu, và tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng thực vật. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng các chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả và phát triển kinh tế - xã hội địa phương bền vững.

6.1. Nghiên Cứu Sâu Về Thực Vật Đặc Hữu và Nguy Cấp

Tập trung nghiên cứu về các loài thực vật chỉ có ở Vườn quốc gia Chư Yang Sin và các loài đang có nguy cơ tuyệt chủng. Xác định các yếu tố đe dọa và đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

6.2. Khai Thác Giá Trị Thực Vật Dược Liệu Bền Vững

Nghiên cứu về thành phần hóa học, tác dụng dược lý của các loài thực vật dược liệu. Xây dựng các mô hình khai thác và chế biến thực vật dược liệu bền vững, tạo thu nhập cho người dân địa phương.

6.3. Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Thực Vật

Nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến sự phân bố, sinh trưởng và phát triển của các loài thực vật. Đề xuất các giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng thực vật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thống kê lịch sử lâm nghiệp cho thấy diện tích rừng tự nhiên của Việt Nam từng đạt 14,3 triệu ha vào năm 1943 với độ che phủ 43,0%, nhưng đã suy giảm nghiêm trọng xuống còn 9,3 triệu ha (độ che phủ 28,0%) vào năm 1999 trước khi phục hồi lên mức 39,1% vào năm 2009 theo Quyết định số 2140/QĐ-BNN-TCLN. Tuy nhiên, diện tích rừng nguyên sinh chất lượng cao hiện còn chưa đầy 10%, khiến môi trường sống của nhiều loài sinh vật bị chia cắt và đe dọa tuyệt chủng hàng loạt nguồn gen bản địa. Trong bối cảnh đó, Vườn quốc gia Chư Yang Sin được thành lập theo Quyết định số 92/2002/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, giữ vai trò vùng lõi sinh thái đặc biệt quan trọng tại điểm cuối của dãy Trường Sơn với tổng diện tích tự nhiên 59.316,1 ha.

Mặc dù giữ vị trí xung yếu về đa dạng sinh học khu vực Tây Nguyên, các dẫn liệu kiểm kê thực vật trước đây tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin còn nhiều khoảng trống, thiếu tiêu bản chuẩn hóa và chưa đánh giá đầy đủ cấu trúc thảm thực vật cũng như dạng sống của các loài có giá trị. Đề tài luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp "Nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin - tỉnh Đắk Lắk" được thực hiện nhằm hoàn thiện cơ sở dữ liệu về thành phần taxon, phổ dạng sống và hiện trạng nguồn gen thực vật nguy cấp. Nghiên cứu được triển khai toàn diện trong giai đoạn 2009 - 2010 trên toàn bộ các đai cao từ dưới 900 m đến đỉnh núi cao 2.442 m. Kết quả của công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi bổ sung thành công 67 loài thực vật mới vào danh lục quản lý của vườn, xác lập luận cứ khoa học tin cậy để chính quyền địa phương và các cơ quan lâm nghiệp quy hoạch bảo tồn bền vững tài nguyên rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết đa dạng sinh học theo định nghĩa chuẩn mực của Norse và McManus (1980) cùng Công ước về Đa dạng Sinh học (CBD), tiếp cận đa dạng sinh học ở ba cấp độ: đa dạng nguồn gen, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Hệ thống phân loại học thực vật bậc cao có mạch trong luận văn được chuẩn hóa theo khung phân loại quốc tế của Richard Kenneth Brummitt (1992).

Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng lý thuyết phổ dạng sống kinh điển của Christen Christiansen Raunkiaer (1934) kết hợp với các hiệu chỉnh sinh thái rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (2000). Mô hình phân loại này chia thực vật thành 5 nhóm dạng sống sinh thái chính gồm: cây chồi trên (Phanerophytes - Ph), cây chồi ngang mặt đất (Chamaephytes - Ch), cây chồi mặt đất (Hemicryptophytes - Hm), cây chồi ẩn dưới đất (Cryptophytes - Cr) và cây chồi một năm (Therophytes - Th). Các khái niệm then chốt như taxon, mật độ loài trên đơn vị diện tích (loài/km2), loài đặc hữu và sinh cảnh phân bố hẹp được vận dụng xuyên suốt để lượng hóa mức độ phong phú của khu hệ thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính đại diện cao cho toàn bộ diện tích 59.316,1 ha có địa hình chia cắt phức tạp, nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa theo tuyến kết hợp lập ô tiêu chuẩn điển hình:

• Cỡ mẫu và thiết kế mẫu: Thiết lập 8 tuyến điều tra với tổng chiều dài 52,5 km, thiết kế vuông góc hoặc song song với các đường đồng mức, cắt ngang qua tất cả các đai cao sinh thái. Trên các tuyến, 11 ô tiêu chuẩn điển hình với diện tích 2.000 m2 (40 m x 50 m) mỗi ô được bố trí để đo đếm tầng cây gỗ (đường kính ngang ngực D1.3 ≥ 6 cm, chiều cao vút ngọn H ≥ 5 m). Tại 4 góc của mỗi ô tiêu chuẩn, lập thêm 4 ô dạng bản diện tích 25 m2 (5 m x 5 m) với tổng số 44 ô dạng bản nhằm điều tra chi tiết mật độ và chất lượng cây gỗ tái sinh.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn mẫu điển hình sinh thái theo 3 đai địa hình chính gồm núi thấp (< 900 m), núi trung bình (900 - 1.800 m) và núi cao (> 1.800 m). Việc lựa chọn phương pháp này giúp phản ánh chính xác cấu trúc thảm thực vật đặc trưng mà không bỏ sót các loài phân bố cục bộ.
• Nguồn dữ liệu và phân tích: Kết hợp thu thập tiêu bản thực vật thực địa theo quy trình chuẩn của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) với công nghệ viễn thám ảnh vệ tinh SPOT 5 (độ phân giải 2,5 m x 2,5 m chụp năm 2009). Tọa độ các loài quý hiếm được định vị bằng máy GPS Garmin 60CSx. Dữ liệu không gian và thảm thực vật được số hóa, phân tích thông qua các phần mềm chuyên dụng như ArcView, MapInfo và ERDAS Imagine.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và giám định mẫu tiêu bản đã mang lại các phát hiện khoa học mang tính đột phá về hệ thực vật tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin:

• Quy mô thành phần loài: Ghi nhận tổng cộng 860 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 474 chi, 140 họ thuộc 4 ngành thực vật, bổ sung 67 loài, 55 chi và 32 họ so với danh lục năm 2009 của vườn. Ngành Mộc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế áp đảo với 811 loài (chiếm 94,30% tổng số loài), 442 chi (93,25%) và 120 họ (85,70%). Các ngành còn lại chiếm tỷ lệ rất nhỏ gồm Dương xỉ (Polypodiophyta) có 31 loài (3,61%), Thông (Pinophyta) có 15 loài (1,74%) và Thông đất (Lycopodiophyta) có 3 loài (0,35%).
• Chỉ số mật độ taxon: Vườn quốc gia Chư Yang Sin sở hữu mật độ đa dạng sinh học cao vượt trội với chỉ số 1,4499 loài/km2 và 0,7991 chi/km2. Khi so sánh với Vườn quốc gia Yok Đôn có diện tích 115.545 ha (chỉ đạt 0,7391 loài/km2 và 0,4137 chi/km2), mật độ loài của Chư Yang Sin cao gần gấp 2 lần dù diện tích chỉ bằng khoảng một nửa.
• Cấu trúc họ và chi ưu thế: 10 họ giàu loài nhất tập hợp 320 loài (chiếm 37,21% tổng số loài) và 147 chi (chiếm 31,01% tổng số chi). Dẫn đầu là họ Lan (Orchidaceae) với 105 loài (chiếm 12,21%), kế tiếp là họ Re (Lauraceae) với 33 loài (3,84%) và họ Dẻ (Fagaceae) với 31 loài (3,60%). Trong số 15 chi giàu loài nhất (tập hợp 155 loài, chiếm 18,02%), chi Dendrobium phong phú nhất với 25 loài (chiếm 2,91%), theo sau là Lithocarpus với 15 loài (1,74%) và Eria với 14 loài (1,63%).
• Đặc trưng dạng sống và nguồn gen quý hiếm: Phổ dạng sống tổng quát của hệ thực vật được xác định là SB = 80,23 Ph + 0,58 Ch + 6,86 Hm + 5,35 Cr + 6,98 Th. Trong nhóm cây chồi trên (Ph chiếm 80,23% với 690 loài), dạng cây chồi trên nhỡ cao 8 - 30 m chiếm tỷ lệ cao nhất với 31,16% (268 loài), dạng phụ sinh đạt 12,33% (106 loài). Đồng thời, nghiên cứu thống kê được 68 loài nguy cấp, quý hiếm (chiếm 7,90% tổng hệ), bao gồm 48 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (24 loài cấp EN, 24 loài cấp VU), 57 loài trong Danh lục Đỏ IUCN và 10 loài thuộc Nghị định số 32/2006/NĐ-CP (1 loài nhóm IA và 9 loài nhóm IIA).

Thảo luận kết quả

Sự phong phú vượt trội của hệ thực vật Chư Yang Sin bắt nguồn từ điều kiện lập địa và khí hậu đặc thù. Địa hình chia cắt sâu trên 500 m, trải dài từ đai núi thấp lên tới đỉnh cao 2.442 m trên nền đá macma axit granit, kết hợp lượng mưa trung bình năm từ 1.000 đến 2.000 mm và độ ẩm không khí 84%, đã hình thành nên nhiều tiểu khí hậu độc đáo. Sự phát triển mạnh mẽ của họ Lan (Orchidaceae) với 105 loài và nhóm thực vật biểu sinh chiếm 12,33% là chỉ thị sinh thái rõ nét cho thấy cấu trúc rừng nguyên sinh tại đây vẫn được bảo toàn nguyên vẹn với tầng tán dày và độ ẩm nền rừng luôn ở mức cao.

Để tối ưu hóa việc phân tích dữ liệu chuyên sâu, các kết quả so sánh mật độ taxon/km2 giữa Chư Yang Sin, Yok Đôn và Kon Ka Kinh có thể được trực quan hóa hiệu quả qua biểu đồ cột ghép đa chỉ tiêu. Đồng thời, cấu trúc phổ dạng sống nên được minh họa bằng biểu đồ tròn phân lớp để thể hiện trực quan tương quan giữa nhóm chồi trên (Ph) chiếm ưu thế tuyệt đối (80,23%) so với các nhóm chồi mặt đất và chồi ẩn. So với các hệ thực vật lân cận, Chư Yang Sin mang tính chất giao thoa sinh thái rõ rệt giữa luồng thực vật bản địa Bắc Việt Nam - Nam Trung Hoa và luồng di cư Malaysia - Indonesia, tạo nên một trung tâm lưu giữ nguồn gen cây lá kim và cây gỗ quý đặc sắc hàng đầu cả nước.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phân tích định lượng về hiện trạng phân bố và mức độ nguy cấp của các loài thực vật, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen nguy cấp: Tiến hành khoanh vùng và số hóa ranh giới bảo vệ tuyệt đối đối với 2.770,2 ha đất mùn alit núi cao (độ cao trên 1.800 m) và các tiểu khu tập trung 68 loài nguy cấp. Mục tiêu đặt ra là kiểm soát và ngăn chặn 95% các hoạt động khai thác trộm gỗ quý như Pơ mu (Fokienia hodginsii), Du sam (Keteleeria evelyniana), Bách xanh (Calocedrus macrolepis) và Trắc (Dalbergia nigrescens). Kế hoạch thực hiện liên tục giai đoạn 2011 - 2015 do Ban Quản lý Vườn quốc gia Chư Yang Sin chủ trì, phối hợp cùng lực lượng Kiểm lâm địa phương.
2. Triển khai mô hình bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ) và vườn thực vật: Xây dựng một khu vườn ươm giống rộng 5 ha tại vùng đệm và một vườn thực vật chuyên đề nhằm nhân giống vô tính và hữu tính cho 25 loài lan thuộc chi Dendrobium, 14 loài chi Eria cùng các loài cây gỗ thuộc Danh mục IIA. Mục tiêu nhân giống thành công tối thiểu 10.000 cây con phục vụ tái thả về tự nhiên và bảo tồn gen từ năm 2012 đến 2017 do Phòng Khoa học Kỹ thuật của Vườn phối hợp với các Viện nghiên cứu lâm nghiệp thực hiện.
3. Mở rộng chính sách đồng quản lý rừng và sinh kế vùng đệm: Thực hiện ký hợp đồng giao khoán quản lý bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng cho 43.754 lao động địa phương (thuộc 11 xã vùng đệm huyện Krông Bông và huyện Lắk, nơi người dân tộc thiểu số chiếm hơn 42% dân số). Mục tiêu nâng mức thu nhập từ nghề rừng lên thêm 30 - 40% so với mức thu nhập bình quân 3,1 triệu đồng/người/năm trong giai đoạn 2011 - 2020 do Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk và Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chỉ đạo.
4. Hiện đại hóa hệ thống tuần tra bằng công nghệ viễn thám và GIS: Xây dựng cơ sở dữ liệu GIS chuẩn tọa độ VN-2000 tích hợp ảnh vệ tinh độ phân giải cao để cập nhật biến động thảm thực vật định kỳ 6 tháng/lần. Mục tiêu giám sát 100% diện tích 59.316,1 ha thảm rừng, phát hiện sớm các điểm cháy rừng và lấn chiếm đất nông nghiệp. Kế hoạch triển khai thường xuyên từ năm 2011 do Đội Kiểm lâm cơ động Vườn quốc gia Chư Yang Sin vận hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chính sau:

• Học viên, nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Lâm nghiệp - Sinh học: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực vật học, kỹ thuật phân tích phổ dạng sống Raunkiaer và quy trình định danh taxon theo Brummitt (1992).
• Ban Quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng làm tài liệu đối sánh sinh thái, học hỏi kinh nghiệm ứng dụng công nghệ viễn thám SPOT 5 kết hợp hệ thống ô tiêu chuẩn trong kiểm kê đa dạng sinh học rừng nhiệt đới.
• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách môi trường: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Tây Nguyên có thể tham khảo các số liệu định lượng để xây dựng quy hoạch 3 loại rừng và lập kế hoạch bảo tồn nguồn gen lâm nghiệp quý hiếm.
• Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị phát triển du lịch sinh thái: Khai thác dữ liệu phân bố của các loài hoa lan bản địa và cảnh quan núi cao 2.442 m để xây dựng các dự án tài trợ bảo tồn quốc tế và thiết kế các tuyến du lịch khám phá thiên nhiên bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã bổ sung được bao nhiêu loài mới vào danh lục thực vật Vườn quốc gia Chư Yang Sin? Nghiên cứu đã ghi nhận và bổ sung thêm 67 loài thực vật thuộc 55 chi và 32 họ so với báo cáo năm 2009 của vườn, nâng tổng số loài đã được kiểm kê chính thức lên 860 loài thuộc 474 chi và 140 họ thực vật bậc cao có mạch.

Tỷ lệ phân bố của ngành Mộc lan (Magnoliophyta) tại khu vực nghiên cứu là bao nhiêu? Ngành Mộc lan chiếm vị trí thống trị tuyệt đối trong hệ thực vật Chư Yang Sin với 811 loài (đạt 94,30% tổng số loài), 442 chi (đạt 93,25% tổng số chi) và 120 họ (đạt 85,70% tổng số họ), trong đó lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) chiếm tới 611 loài.

Phổ dạng sống của hệ thực vật Chư Yang Sin phản ánh điều gì về cấu trúc rừng? Phổ dạng sống SB = 80,23 Ph + 0,58 Ch + 6,86 Hm + 5,35 Cr + 6,98 Th với nhóm cây chồi trên (Ph) chiếm 80,23% khẳng định môi trường sinh thái rừng mưa nhiệt đới có chất lượng rất tốt, cấu trúc đa tầng tán ổn định và sinh khối rừng nguyên sinh được bảo tồn bền vững.

Có bao nhiêu loài thực vật có giá trị bảo tồn cao được ghi nhận trong nghiên cứu? Luận văn đã thống kê được 68 loài thực vật nguy cấp, quý hiếm (chiếm 7,90% tổng số loài), gồm 48 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007, 57 loài trong Danh lục Đỏ IUCN, 10 loài theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và 9 loài nằm trong các phụ lục của Công ước CITES.

Phương pháp viễn thám và GIS được ứng dụng như thế nào trong đề tài? Đề tài sử dụng ảnh vệ tinh SPOT 5 độ phân giải 2,5 m x 2,5 m chụp năm 2009 kết hợp với định vị tọa độ GPS Garmin 60CSx ngoài thực địa, sau đó xử lý trên phần mềm ArcView và MapInfo để giải đoán hiện trạng và xây dựng bản đồ phân bố không gian cho các loài cây có giá trị.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập danh mục kiểm kê toàn diện gồm 860 loài, 474 chi, 140 họ thuộc 4 ngành thực vật, bổ sung 67 loài mới cho Vườn quốc gia Chư Yang Sin.
• Khẳng định tính đa dạng vượt trội của khu hệ với mật độ 1,4499 loài/km2, trong đó họ Lan (Orchidaceae) chiếm ưu thế với 105 loài và ngành Mộc lan chiếm 94,30% tổng số loài.
• Lập thành công phổ sinh thái với 80,23% cây chồi trên, chứng minh tính nguyên vẹn và giá trị phòng hộ môi trường to lớn của các hệ sinh thái rừng tự nhiên trên diện tích 59.316,1 ha.
• Xác định tọa độ và hiện trạng quần thể của 68 loài thực vật quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN cần ưu tiên bảo tồn khẩn cấp.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi với nâng cao sinh kế cho 43.754 người dân vùng đệm trong giai đoạn 2011 - 2020.

Công trình là đóng góp học thuật quan trọng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu thực vật học cho vùng Tây Nguyên. Các đơn vị nghiên cứu và cơ quan quản lý lâm nghiệp cần tiếp tục khai thác bộ dữ liệu này để đẩy mạnh các đề tài giám sát đa dạng sinh học chuyên sâu trong các chu kỳ quản lý rừng tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Quan điểm chung về đa dạng sinh học Thuật ngữ “Đa dạng sinh học” lần đầu tiên được Norse and McManus (1980) định nghĩa, bao hàm hai khái niệm có liên quan với nhau là: đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lượng các loài trong một quần xã sinh vật). Cho đến nay, có ít nhất 25 định nghĩa nữa cho thuật ngữ “Đa dạng sinh học” - “biodiversity, biological diversity”, song khái niệm được dùng chung nhất được nêu trong Công ước về Đa dạng sinh học như sau: “Là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, trong đại dương và các hệ sinh thái thủy vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần,.; thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái”.vn/VN/quanlymt/baotondadangsh]. Như vậy, khi nói đến độ phong phú của hệ thực vật và hệ động vật tức là chúng ta đã đề cập đến “Đa dạng sinh học”.

Các dạng của đa dạng sinh học bao gồm: đa dạng di truyền, đa dạng loài, đa dạng hệ sinh thái và đa dạng văn hóa. Nghiên cứu về đa dạng thực vật trên thế giới và ở Việt Nam 1. Trên thế giới - Nghiên cứu về thực vật và thảm thực vật đã có từ lâu. Song, các nghiên cứu quan trọng tập trung nhiều ở thế kỷ XIX - XX.

Tại Nga, các công trình nghiên cứu hệ thực vật cụ thể được tiến hành từ những năm 1928 - 1932. Các công trình nghiên cứu của các tác giả Tolmachop A. I (1969), Urxep (1974) đều tập trung vào việc xác định diện tích biểu hiện tối thiểu của hệ thực vật. c 4 - Việc phân loại các hệ sinh thái được dựa vào nhiều quan điểm khác nhau tùy theo từng mục đích của mỗi tác giả.

đã dựa vào cấu trúc và ngoại mạo để phân loại rừng. Cơ sở phân loại của quan điểm này là dựa vào đặc điểm phân bố, dạng sống ưu thế, cấu trúc tầng thứ và một số đặc điểm hình thái khác nhau của quần xã thực vật. - Các nghiên cứu về yếu tố địa lý thực vật phải kể đến hai công trình “Góp phần nghiên cứu địa lý thực vật Đông Dương” (1926) và “Giới thiệu hệ thực vật Đông Dương” của Gagnepain J. Tác giả xếp các loài của hệ thực vật Đông Dương thuộc 5 yếu tố địa lý khác nhau, cụ thể như sau: + Yếu tố Trung Quốc 33,8% + Yếu tố Xích Kim - Himalaya 18,5% + Yếu tố Malaysia và nhiệt đới khác 15,0% + Yếu tố đặc hữu bán đảo Đông Dương 11,9% + Yếu tố nhập nội và phân bố rộng 20,8% - Các nghiên cứu về dạng sống của thực vật trên thế giới được đề cập trong nhiều công trình.

Tuy nhiên, công trình nghiên cứu của Raunkiaer (1934) đã đưa ra phương pháp lập phổ dạng sống cho hệ thực vật hiện nay được sử dụng rộng rãi nhất. Khi phân biệt dạng sống của thực vật, trong hàng loạt dấu hiệu thích nghi Raunkiear chỉ chọn một dấu hiệu cho việc phân loại dạng sống của mình: Đó là vị trí của chồi so với mặt đất trong thời kỳ không thuận lợi của năm. Ông đã chia ra năm nhóm dạng sống cơ bản: Cây có chồi trên đất (Phanerophytes), cây có chồi sát đất (Chamaephytes), cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes), cây chồi ẩn (Cryptophytes), cây chồi 1 năm (Therophytes). Raunkiaer cũng đã lập phổ dạng sống tiêu chuẩn cho 1.000 loài cây ở các vùng khác nhau trên trái đất dưới dạng: SN = 46 Ph + 9Ch + 26 H + 6Cr + 13Th.

c 5 Đây là cơ sở để so sánh phổ dạng sống của thảm thực vật ở các vùng khác nhau trên trái đất. Do đó, khi đã tổng hợp được khối lượng các kiểu dạng sống trong kiểu thảm thực vật, chúng ta có thể tính phần trăm của từng dạng sống trên phổ dạng sống của kiểu đó, tức SB để so sánh với SN. Thông thường, ở các vùng nhiệt đới, trong rừng ẩm thì Ph là 80%, Ch vào khoảng gần 20%, còn Hm, Cr và Th rất ít gần như không có. Trái lại trong vùng khô hạn thì Th và Cr có thể có tỉ lệ khá cao, còn Ph thì giảm xuống.

Tại Việt Nam Những nghiên cứu về tổ thành loài thực vật - Các công trình nghiên cứu về hệ thực vật ở Việt Nam, trước hết phải kể đến công trình của tác giả Loureiro (1790), Pierre (1879 - 1907) và một tác phẩm quan trọng là “Thực vật chí đại cương Đông Dương” của Lecomte et al (1905-1952) bao gồm 7 tập, trong đó thống kê và mô tả hơn 7.000 loài thực vật ở Đông Dương. - Tác giả Pocs Tamas (1965) đã thống kê được 5.190 loài thực vật ở miền Bắc Việt Nam và công bố loài của ngành rêu (Bryophyta) ở Việt Nam. - Tác giả Phạm Hoàng Hộ (1970 - 1972) trong tập “Cây cỏ Việt Nam” công bố 5.326 loài thực vật ở miền Nam Việt Nam. - Tác giả Thái Văn Trừng đã dựa trên “Thực vật chí đại cương Đông Dương” của Lecomte et al (1905-1952) đưa ra Hệ thực vật Việt Nam gồm 7.850 chi và 289 họ.

- Tác giả Phan Kế Lộc (1973) trong công trình “Bước đầu thống kê số loài cây đã biết ở miền Bắc Việt Nam” đã công bố 5.609 loài thực vật có mạch có ở miền Bắc Việt Nam. c 6 - Năm 1984, các tác giả Nguyễn Tiến Bân, Trần Đình Đại, Phan Kế Lộc cùng tập thể nghiên cứu đã công bố “Danh lục thực vật Tây Nguyên” với 3.754 loài thực vật bậc cao có mạch được ghi nhận. - Tác giả Lê Trần Chấn (1990) đã công bố “Bản danh lục” gồm 1.261 loài thực vật bậc cao phân bố trên diện tích 15 km2 ở Lâm Sơn (Hà Sơn Bình). - Năm 1990, tác giả Nguyễn Tiến Bân đã công bố số liệu về thực vật hạt kín Việt Nam hiện biết là 8.

- Tác giả Phạm Hoàng Hộ (1991 - 1993) ở 3 tập “Cây cỏ Việt Nam” đã công bố 10.484 loài thực vật bậc cao có mạch ở Việt Nam. - Viện Điều tra Quy hoạch rừng (FIPI) đã công bố tác phẩm “Cây gỗ rừng Việt Nam” gồm 7 tập (1971 - 1988). - Năm 1996, tác giả Phan Kế Lộc đã thống kê và công bố: Việt Nam có 10.256 chi, 305 họ chiếm 4%, 15% và 57% tổng số các loài, chi và họ của thế giới.010 chi, 291 họ cây hoang dại có mạch và 733 loài, 246 chi, 14 họ các loài cây trồng. - Năm 1997, tác giả Nguyễn Nghĩa Thìn đã tổng hợp và chỉnh lý tên các loài thực vật theo Hệ thống phân loại của tác Brummitt (1992) đã công bố Việt Nam hiện biết 11.582 chi, 395 họ thực vật bậc cao.

- Bên cạnh đó, Việt Nam còn rất nhiều các công trình điều tra ở các mức độ khác nhau tại các tỉnh, các vườn quốc gia hay các khu bảo tồn… đã được công bố khi xây dựng các dự án đầu tư, hay phục vụ các mục tiêu khác… mà trong điều kiện hạn chế về tài liệu nên chúng tôi chưa thống kê hết. Nhìn chung, các nghiên cứu của hệ thực vật gần đây thường quan tâm về thống kê loài, mà ít quan tâm đến việc xác định các yếu tố khác như vùng phân bố, mùa ra hoa kết quả, giá trị sử dụng… c 7 Những nghiên cứu về cấu trúc thảm - Khi nói đến những nghiên cứu về thảm thực vật Việt Nam, trước hết phải kể đến hai công trình rất có giá trị đó là: “Thảm thực vật rừng Việt Nam” của Thái Văn Trừng (1963 - 1978) - đã có tái bản và bổ sung năm 2001, trong đó tác giả đã chia rừng Việt Nam ra các kiểu, kiểu phụ, ưu hợp quần hợp. Công trình “Bước đầu nghiên cứu rừng miền Bắc Việt Nam” của Trần Ngũ Phương (1970), tác giả chia rừng miền Bắc Việt Nam ra ba đai, 8 kiểu và các kiểu phụ. Đối với rừng á nhiệt đới mưa mùa núi cao ông không dùng kiểu mà dùng loại hình.

- Tác giả Schmid đã công bố công trình “Thảm thực vật Nam Trung Bộ” (1974), trong cuốn này, tác giả đã dựa vào điều kiện khí hậu với chế độ thoát hơi nước khác nhau, các tiêu chuẩn phân biệt các quần xã, sự phân hoá khí hậu, thành phần thực vật đai cao. Tác giả phân các loài thuộc về hệ thực vật Malêzi ở đai thấp dưới 600 m, còn các loài thuộc hệ thực vật Bắc Việt Nam - Nam Trung Hoa ở đai trên 1.200 m được coi là đai chuyển tiếp. - Năm 1995, tác giả Nguyễn Vạn Thường trong khi xây dựng bản đồ thảm thực vật Bắc Trung Bộ đã chia 4 vùng sinh thái căn cứ vào độ cao so với mặt nước biển, cụ thể như sau: < 700 m nhiệt đới ẩm, < 700 m là vùng nhiệt đới ẩm có nửa mùa khô, < 700 m hơi khô không có mùa mưa rõ ràng và từ 800 - 1.500 m nhiệt đới ẩm. - Năm 1985, tác giả Phan Kế Lộc áp dụng thang phân loại của UNESCO (1973) để xây dựng thang phân loại thảm thực vật Việt Nam thành 5 lớp quần hệ, 15 dưới lớp, 32 nhóm quần hệ, 77 quần hệ khác nhau.

Vấn đề nghiên cứu các hệ sinh thái, các kiểu thảm thực vật rừng cũng đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu, các đề tài khoa học ở các cấp độ và c 8 khía cạnh khác nhau tùy theo mục đích và yêu cầu nghiên cứu trên mọi miền của đất nước. Những nghiên cứu về yếu tố địa lý - Hai tác giả Pocs Tamas (1965) và Lê Trần Chấn (1990) đã có những công trình ở lĩnh vực này. (1965) đã phân tích các yếu tố địa lý của hệ thực vật Bắc Việt Nam, bao gồm các yếu tố sau: Nhân tố đặc hữu 39,90% Đặc hữu Việt Nam 32,55% Đặc hữu Đông Dương 7,35% Nhân tố di cư từ các vùng nhiệt đới 55,27% Từ Trung Quốc 12,89% Từ Ấn Độ và Himalaya 9,33% Từ Malaysia – Indonesia 25,69% Từ các vùng nhiệt đới khác 7,36% Nhân tố khác 4,83% Ôn đới 3,27% Thế giới 1,56% Tổng: 100,00% Nhân tố nhập nội, trồng trọt 3,08% - Năm 1972, tác giả Nguyễn Nghĩa Thìn đã phân tích các yếu tố địa lý hệ thực vật Tây Nguyên. Tác giả Thái Văn Trừng (1978) đã đưa ra phổ các yếu tố địa lý khu hệ thực vật Việt Nam gồm: yếu tố đặc hữu 50%, yếu tố di cư 50%.

Trong yếu tố di cư có yếu tố Malaysia - Indonesia 15%, yếu tố Vân Nam, Quý Châu, Hymalaya 10%, yếu tố Ấn Độ, Miến Điện 14% và các yếu tố khác 1%. - Năm 1999, tác giả Nguyễn Nghĩa Thìn đã dựa trên thang phân loại của Pocs T.