Nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái

Nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái, góp phần bảo tồn và phát triển sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Phượng
• Người hướng dẫn: T.S Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ rừng
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng thực vật Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu huyện Văn Yên - tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nhận thức chung về đa dạng sinh học
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu về đa dạng thực vật
• 1.3. Nghiên cứu về hệ thực vật
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.3.2. Ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU - ĐỐI TƯỢNG - NỘI DUNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Điều tra ngoại nghiệp
• 2.3.2. Phương pháp điều tra đa dạng thực vật
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu các nguyên nhân suy giảm và đề xuất giải pháp bảo tồn hệ thực vật
• 2.3.4. Xử lý nội nghiệp
• 2.3.5. Thu thập tài liệu có liên quan
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý và ranh giới hành chính
• 3.1.2. Điều kiện địa hình, địa thế
• 3.1.3. Điều kiện khí hậu, thuỷ văn
• 3.1.3.1. Điều kiện khí hậu
• 3.1.4. Địa chất thổ nhưỡng
• 3.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 3.2.1. Dân số, dân tộc và phân bố dân cư
• 3.2.2. Kinh tế và đời sống
• 3.2.2.1. Sản xuất nông nghiệp
• 3.2.2.2. Đời sống sinh hoạt
• 3.2.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 3.2.2.4. Y tế, giáo dục
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tính đa dạng thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu
• 4.1.1. Đa dạng về thành phần loài
• 4.1.2. Đa dạng về taxon ngành thực vật
• 4.1.3. Đa dạng taxon dưới ngành
• 4.1.4. Đa dạng về dạng sống
• 4.1.4.1. Nhóm cây có chồi trên mặt đất (Ph)
• 4.1.4.2. Cây chồi sát đất (Ch)
• 4.1.4.3. Nhóm cây chồi ẩn (Cr)
• 4.1.4.4. Nhóm cây chồi nửa ẩn (H)
• 4.1.4.5. Nhóm cây chồi 1 năm (Th)
• 4.1.5. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 4.1.6. Đa dạng các loài cây quý hiếm đang bị đe doạ
• 4.2. Nghiên cứu về thảm thực vật Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu
• 4.2.1. Đa dạng về thảm thực vật
• 4.2.2. Mô tả các kiểu thảm thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu
• 4.2.2.1. Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới
• 4.2.2.2. Kiểu rừng kín thường xanh hỗn hợp cây lá rộng – lá kim ẩm á nhiệt đới
• 4.3. Các nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp dẫn đến suy thoái đa dạng thực vật tại KBT
• 4.3.1. Các nguyên nhân trực tiếp
• 4.3.1.1. Do thiếu đất sản xuất nông nghiệp
• 4.3.1.2. Do phong tục tập quán
• 4.3.1.3. Do sự khai thác và buôn bán gỗ, các Lâm sản ngoài gỗ
• 4.3.1.4. Các nguyên nhân khác
• 4.3.2. Các nguyên nhân gián tiếp
• 4.3.2.1. Áp lực dân số. Tình trạng đói nghèo
• 4.3.2.2. Nhận thức của cộng đồng còn thấp
• 4.3.2.3. Năng lực quản lý và thi hành pháp luật còn hạn chế
• 4.4. Các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt
• 4.4.2. Nâng cao năng lực quản lý và thi hành pháp luật
• 4.4.3. Tăng cường mối quan hệ với chính quyền địa phương trong công tác bảo tồn đa dạng thực vật tại các xã vùng đệm
• 4.4.4. Xúc tiến các hoạt động nghiên cứu khoa học phục vụ bảo tồn Vùng đệm Khu Bảo tồn
• 4.4.5. Giải pháp thể chế quản lý liên quan đến công tác bảo tồn đa dạng thực vật. Các chính sách phát triển kinh tế vùng đệm
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN – KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu

Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, nằm ở huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái, là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao với sự đa dạng thực vật phong phú. Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp bảo tồn các loài thực vật quý hiếm mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững môi trường tự nhiên. Khu vực này có điều kiện tự nhiên đặc thù, với nhiều loại hình thảm thực vật khác nhau, từ rừng kín thường xanh đến rừng hỗn hợp. Việc nghiên cứu và bảo tồn thực vật Nà Hẩu là cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và sinh thái của Khu bảo tồn Nà Hẩu

Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu có diện tích rộng lớn với địa hình đa dạng, bao gồm các đỉnh núi cao và thung lũng sâu. Khí hậu nơi đây là khí hậu nhiệt đới gió mùa, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật. Hệ sinh thái tại đây rất phong phú, với nhiều loài thực vật đặc hữu và quý hiếm, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học.

1.2. Vai trò của đa dạng thực vật trong bảo tồn sinh thái

Đa dạng thực vật không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm và nguyên liệu cho con người mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các hệ sinh thái. Các loài thực vật giúp cải thiện chất lượng đất, điều hòa khí hậu và cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động vật. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Nà Hẩu là cần thiết để bảo vệ các dịch vụ sinh thái mà khu vực này cung cấp.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng thực vật tại Nà Hẩu

Mặc dù Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu có nhiều tiềm năng, nhưng việc bảo tồn đa dạng thực vật tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác tài nguyên, đô thị hóa và biến đổi khí hậu đang gây áp lực lớn lên hệ sinh thái. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài thực vật mà còn đe dọa đến sự cân bằng sinh thái của khu vực.

2.1. Tác động của con người đến hệ thực vật

Các hoạt động khai thác gỗ, nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng đang làm suy giảm diện tích rừng tự nhiên. Việc này không chỉ làm giảm số lượng loài thực vật mà còn làm mất đi các loài quý hiếm, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến thảm thực vật

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi các điều kiện khí hậu tại Nà Hẩu, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể dẫn đến sự thay đổi trong cấu trúc thảm thực vật, làm giảm khả năng phục hồi của hệ sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật tại Nà Hẩu

Để đánh giá và bảo tồn đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, các phương pháp nghiên cứu hiện đại đã được áp dụng. Việc sử dụng công nghệ GIS và các phương pháp điều tra thực địa giúp thu thập dữ liệu chính xác về sự phân bố và tình trạng của các loài thực vật. Các nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ thực vật mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu cho các hoạt động bảo tồn.

3.1. Điều tra thực địa và thu thập dữ liệu

Các nhà nghiên cứu tiến hành điều tra thực địa để ghi nhận sự hiện diện của các loài thực vật. Việc thu thập mẫu và dữ liệu về môi trường sống giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của thực vật tại khu vực này.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng sinh học

Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu sử dụng các phương pháp phân tích thống kê để đánh giá mức độ đa dạng sinh học. Việc này giúp xác định các loài đang bị đe dọa và cần được bảo tồn, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Nà Hẩu

Kết quả nghiên cứu về đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu đã chỉ ra sự phong phú của hệ thực vật với nhiều loài quý hiếm. Những phát hiện này không chỉ có giá trị về mặt khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và phát triển bền vững. Các kết quả nghiên cứu đã được ứng dụng vào các chương trình bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái tại khu vực.

4.1. Danh sách các loài thực vật quý hiếm

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật quý hiếm đang bị đe dọa tại Nà Hẩu. Danh sách này sẽ được sử dụng làm cơ sở để xây dựng các chương trình bảo tồn cụ thể nhằm bảo vệ các loài này khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn

Các kết quả nghiên cứu đã được áp dụng vào các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững tại Nà Hẩu. Việc này không chỉ giúp bảo vệ đa dạng sinh học mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn thiên nhiên.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu đa dạng thực vật

Nghiên cứu về đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Khu vực này không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao năng lực quản lý và bảo tồn, đồng thời tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan để bảo vệ thực vật Nà Hẩu một cách hiệu quả.

5.1. Đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả

Cần xây dựng các giải pháp bảo tồn hiệu quả, bao gồm việc tăng cường quản lý rừng, bảo vệ các loài thực vật quý hiếm và phát triển các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên.

5.2. Tăng cường hợp tác trong nghiên cứu và bảo tồn

Hợp tác giữa các tổ chức nghiên cứu, chính quyền địa phương và cộng đồng là rất quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững tại Nà Hẩu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu thuộc địa bàn huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái được thành lập theo Quyết định số 512/QĐ-UB của Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái với diện tích quy hoạch 16.035 ha. Nằm trong vùng núi cao thuộc dãy Hoàng Liên Sơn với độ cao biến thiên từ 300 mét đến 1.783 mét, khu bảo tồn sở hữu địa hình chia cắt phức tạp và khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm điển hình. Đây là nơi lưu giữ những dải rừng nguyên sinh và thứ sinh giàu trữ lượng, đồng thời là đầu nguồn trọng yếu của hệ thống lưu vực Ngòi Thia và Ngòi Hút đổ ra sông Hồng.

Tuy nhiên, nguồn tài nguyên thực vật phong phú tại đây đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Áp lực sinh kế từ 1.866 hộ dân với 11.347 nhân khẩu sinh sống tại 4 xã vùng đệm, tập quán canh tác nương rẫy du canh và tình trạng khai thác gỗ trái phép đã và đang xâm hại trực tiếp đến cấu trúc thảm thực vật tự nhiên.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là điều tra, kiểm kê toàn diện thành phần loài thực vật bậc cao có mạch, đánh giá tính đa dạng về taxon, phổ dạng sống, công dụng tài nguyên và các loài quý hiếm đang bị đe dọa. Trên cơ sở đó, tác giả phân tích các nguyên nhân trực tiếp cũng như gián tiếp làm suy giảm thảm thực vật để xác lập hệ thống giải pháp bảo tồn khoa học. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng về 657 loài thực vật, phục vụ công tác quy hoạch phân khu chức năng, phân bổ nguồn lực tuần tra và xây dựng chính sách phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho cộng đồng địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các học thuyết và quy chuẩn phân loại thực vật học hiện đại:

• Hệ thống phân loại dạng sống của Raunkiaer: Dựa trên vị trí của chồi ngủ so với mặt đất trong điều kiện thời tiết bất lợi của năm, phân chia thành 5 nhóm dạng sống cơ bản bao gồm cây chồi trên, cây chồi sát đất, cây chồi nửa ẩn, cây chồi ẩn và cây một năm. Phương pháp này cho phép thiết lập phổ sinh học nhằm đánh giá khả năng thích nghi sinh thái của hệ thực vật đối với điều kiện tự nhiên.
• Hệ thống phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam của Thái Văn Trừng: Dựa trên phát sinh sinh thái học với 14 kiểu thảm thực vật chính, phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa cấu trúc rừng với khí hậu, địa chất và thổ nhưỡng.
• Hệ thống phân loại học của Brummitt: Sắp xếp họ và chi theo tiêu chuẩn quốc tế, kết hợp đối chiếu hệ thống tên khoa học trong Danh lục các loài thực vật Việt Nam và Sách đỏ Việt Nam 2007.

Các khái niệm trọng tâm bao gồm: Đa dạng sinh thái học, phổ dạng sống thực vật, chỉ số đa dạng taxon bậc họ và chi, cùng mức độ tổn thương của các loài thực vật nguy cấp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp điều tra thực địa ngoại nghiệp và xử lý dữ liệu nội nghiệp:

• Phương pháp điều tra theo tuyến: Thiết lập 3 tuyến điều tra đại diện với tổng chiều dài 10.500 mét đi qua hầu hết các sinh cảnh chính và các đai độ cao từ 500 mét đến trên 1.400 mét. Tuyến 1 dài 3.000 mét (tiểu khu 173 đến 176), Tuyến 2 dài 3.500 mét (tiểu khu 163 đến 165), và Tuyến 3 dài 4.000 mét (tiểu khu 180 đến 184). Phương pháp này giúp ghi nhận nhanh chóng sự phân bố của các taxon thực vật và các dạng tác động ngoại cảnh.
• Phương pháp điều tra theo ô tiêu chuẩn: Thiết lập các ô tiêu chuẩn định vị điển hình có diện tích 1.000 m2 (hình chữ nhật) đại diện cho từng trạng thái rừng. Tầng cây cao được đo đếm các chỉ tiêu đường kính thân tại vị trí 1,3 mét, chiều cao dưới cành, chiều cao vút ngọn và đường kính tán. Trong mỗi ô tiêu chuẩn, bố trí 5 ô dạng bản diện tích 100 m2 (kích thước 10 mét x 10 mét) để kiểm đếm mật độ cây tái sinh, thành phần cây bụi và độ che phủ thảm tươi. Việc lựa chọn kích thước ô 1.000 m2 và ô dạng bản 100 m2 là giải pháp tối ưu nhằm thu thập đầy đủ tham số cấu trúc lâm phần mà vẫn đảm bảo tính khả thi trong điều kiện địa hình dốc trên 25 đến 35 độ.
• Phương pháp đánh giá có sự tham gia của người dân: Tổ chức họp thôn tại 2 địa bàn trọng điểm (thôn 2 xã Đại Sơn và thôn 5 xã Nà Hẩu) và thực hiện phỏng vấn sâu 60 hộ gia đình nhằm xác định rõ nhu cầu khai thác lâm sản và các áp lực kinh tế ảnh hưởng đến rừng.

Dữ liệu được thu thập và phân tích trong giai đoạn 2009 - 2010, đối chiếu cấp độ bảo tồn theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Danh mục đỏ IUCN 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và phân tích mẫu vật đã đem lại những kết quả định lượng nổi bật:

• Đa dạng về thành phần loài và taxon: Thống kê được 657 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 440 chi và 154 họ, nằm trong 5 ngành thực vật. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) giữ vai trò thống trị tuyệt đối với 617 loài (chiếm 93,91% tổng số loài), 413 chi (chiếm 93,86%) và 131 họ (chiếm 85,08%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) đứng thứ hai với 28 loài (chiếm 4,26%), tiếp theo là ngành Thông (Pinophyta) với 7 loài (chiếm 1,07%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 4 loài (chiếm 0,61%) và ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 1 loài (chiếm 0,15%).
• Đa dạng cấu trúc nội tại ngành Ngọc lan và các họ ưu thế: Lớp Hai lá mầm chiếm ưu thế vượt trội với 492 loài (chiếm 79,74%), 333 chi (chiếm 80,63%) và 109 họ (chiếm 83,21%), trong khi lớp Một lá mầm chỉ có 125 loài (chiếm 20,26%) và 22 họ (chiếm 16,79%). Mười họ thực vật đa dạng nhất tập hợp 199 loài, chiếm 30,28% tổng số loài toàn khu vực. Dẫn đầu là họ Cỏ (Poaceae) với 34 loài thuộc 30 chi, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 32 loài thuộc 22 chi, và họ Cúc (Asteraceae) với 23 loài thuộc 17 chi.
• Cấu trúc phổ dạng sống: Xác định phổ sinh học cho 645 loài với công thức thực nghiệm: SB = 67,44% Ph + 6,82% Ch + 6,82% H + 9,30% Cr + 9,62% Th. Nhóm cây chồi trên (Ph) chiếm tỷ trọng áp đảo với 435 loài (chiếm 66,21% tổng số loài), trong đó nhóm cây gỗ lớn và vừa (MM) gồm 145 loài (chiếm 22,07%), nhóm cây chồi nhỏ (Mi) gồm 125 loài (chiếm 19,03%).
• Đa dạng về giá trị tài nguyên: Thống kê 642 loài có ích (chiếm 96,19% tổng số loài) thuộc 13 nhóm công dụng với tổng số 822 lượt sử dụng. Nổi bật nhất là nhóm cây làm thuốc với 312 loài (chiếm 47,48%) và nhóm cây lấy gỗ với 211 loài (chiếm 32,12%).

Thảo luận kết quả

Cấu trúc tổ thành của hệ thực vật Nà Hẩu mang đặc trưng thuần túy của rừng mưa nhiệt đới gió mùa ẩm núi cao. Tỷ trọng 10 họ đa dạng nhất đạt 30,28% hoàn toàn trùng khớp với định luật Tolmachop về hệ thực vật nhiệt đới, trong đó không có họ nào vượt quá 10% tổng số loài và tổng 10 họ giàu nhất không vượt quá ngưỡng 40 đến 50%.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa rất hiệu quả thông qua biểu đồ hình quạt biểu diễn cơ cấu phổ dạng sống, làm nổi bật tỷ lệ 67,44% của nhóm cây chồi trên. Đồng thời, một biểu đồ cột so sánh tương quan giữa các ngành thực vật tại Nà Hẩu với hệ thực vật toàn quốc sẽ làm rõ vị thế đặc biệt của ngành Thông (chiếm 11,11% tổng số loài thông cả nước) và ngành Cỏ tháp bút (đạt 50% tổng số loài toàn quốc).

Sự chiếm ưu thế của nhóm cây chồi trên (Ph) phản ánh môi trường sống có lượng mưa trung bình năm lớn từ 1.547 đến 2.126 mm và độ ẩm không khí duy trì từ 84% đến 86%. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu thực vật tại thung lũng ẩm nhiệt đới Guyana và quần đảo Seychelles.

Tuy nhiên, nguy cơ suy thoái đang hiển hiện rõ rệt. Phân tích nguyên nhân cho thấy diện tích đất canh tác nông nghiệp tại 4 xã chỉ chiếm 3,3% tổng diện tích tự nhiên, khiến bình quân đất trồng lúa màu chỉ đạt 285 m2/người. Tỷ lệ hộ nghèo lên tới 34,77% tại xã Nà Hẩu thúc đẩy người dân vào rừng khai thác trộm các loài cây gỗ quý như Pơ mu (Fokienia hodginsii), Vù hương (Cinnamomum balansae) và thu hái tận diệt các loài dược liệu quý như Lan kim tuyến.

Đề xuất và khuyến nghị

• Hoàn thiện phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: Thiết lập và cắm mốc ranh giới rõ ràng cho 16.035 ha diện tích khu bảo tồn, đặc biệt tập trung tại các tiểu khu 163, 173 và 180 trước năm 2012 do Ban Quản lý Khu Bảo tồn chủ trì.
• Nâng cao năng lực tuần tra và thực thi pháp luật: Tăng cường lực lượng kiểm lâm chuyên trách, tổ chức định kỳ tối thiểu 12 đợt tuần tra liên ngành mỗi năm kết hợp với các tổ đội bảo vệ rừng thôn bản, đặt mục tiêu giảm 85% số vụ khai thác gỗ Pơ mu trái phép trong giai đoạn 2011 - 2015.
• Chuyển đổi cơ cấu sinh kế vùng đệm: Hỗ trợ kỹ thuật và cây giống để 1.866 hộ dân mở rộng diện tích trồng Quế thâm canh và phát triển mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng (như Ba kích, Hoàng đằng), nhằm nâng thu nhập bình quân của người dân lên 1,8 lần vào năm 2015 do Ủy ban nhân dân huyện Văn Yên điều hành.
• Thúc đẩy nghiên cứu bảo tồn chuyển chỗ: Xây dựng vườn ươm giống cây bản địa diện tích 2 ha trong vòng 24 tháng nhằm nhân giống bảo tồn các loài thực vật có nguy cơ tuyệt chủng cao như Lan kim tuyến, Vù hương và Chò chỉ dưới sự phối hợp giữa Chi cục Kiểm lâm Yên Bái và Trường Đại học Lâm nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Vận dụng quy trình lập ô tiêu chuẩn 1.000 m2 và phương pháp phân tích phổ dạng sống để chuẩn hóa công tác kiểm kê đa dạng sinh học định kỳ.
• Cán bộ Chi cục Kiểm lâm và cơ quan quản lý tài nguyên: Khai thác bộ số liệu về 13 nhóm cây công dụng và 642 loài có ích để xây dựng quy chế quản lý lâm sản ngoài gỗ và hoạch định phân khu chức năng rừng đặc dụng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm nghiệp: Sử dụng tài liệu như một công trình tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận phân loại thực vật theo hệ thống Raunkiaer và Brummitt tại vùng núi Tây Bắc.
• Các tổ chức phát triển nông thôn và bảo tồn quốc tế: Tiếp cận các phân tích thực tế từ 60 phiếu điều tra hộ gia đình để thiết kế các dự án sinh kế giảm nghèo gắn liền với quyền lợi bảo vệ rừng của đồng bào dân tộc H'Mông và Dao.

Câu hỏi thường gặp

Khu hệ thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu có bao nhiêu loài và ngành nào chiếm ưu thế?
Nghiên cứu đã ghi nhận 657 loài thuộc 440 chi, 154 họ thuộc 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế áp đảo với 617 loài (chiếm 93,91%), thể hiện rõ đặc trưng phong phú của hệ thực vật nhiệt đới.

Phổ dạng sống của hệ thực vật Nà Hẩu thể hiện đặc trưng sinh thái như thế nào?
Phổ sinh học được xác định là SB = 67,44% Ph + 6,82% Ch + 6,82% H + 9,30% Cr + 9,62% Th. Nhóm cây chồi trên chiếm ưu thế lớn khẳng định điều kiện nhiệt độ và độ ẩm quanh năm rất thuận lợi cho thực vật sinh trưởng.

Tài nguyên thực vật tại khu bảo tồn tập trung nhiều nhất ở nhóm công dụng nào?
Trong số 642 loài có ích được ghi nhận, nhóm cây làm thuốc chiếm tỷ trọng lớn nhất với 312 loài (chiếm 47,48%), tiếp sau là nhóm cây cho gỗ với 211 loài (chiếm 32,12%), phản ánh giá trị dược liệu và lâm sản to lớn.

Nguyên nhân chính gây suy giảm đa dạng thực vật tại địa phương là gì?
Nguyên nhân cốt lõi là do thiếu đất sản xuất khi diện tích đất lúa màu chỉ đạt 285 m2/người, kết hợp với tỷ lệ nghèo đói trên 34% tại xã Nà Hẩu, dẫn đến việc người dân phá rừng làm nương rẫy và khai thác trộm gỗ quý.

Nghiên cứu đã áp dụng phương pháp điều tra thực địa nào để bảo đảm tính chuẩn xác?
Tác giả đã triển khai điều tra trên 3 tuyến dài 10.500 mét cắt ngang các đai cao, đồng thời lập các ô tiêu chuẩn định vị 1.000 m2 kết hợp ô dạng bản 100 m2 để đo đếm định lượng chi tiết mọi tầng cây.

Kết luận

• Xác lập danh lục gồm 657 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 440 chi, 154 họ và 5 ngành thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu.
• Chứng minh tính chất nhiệt đới gió mùa điển hình với sự thống trị của ngành Ngọc lan (chiếm 93,91%) và nhóm cây chồi trên trong phổ dạng sống (chiếm 67,44%).
• Đánh giá giá trị kinh tế của 642 loài cây có ích, nổi bật với 312 loài cây thuốc và 211 loài cây lấy gỗ phục vụ đời sống dân sinh.
• Nhận diện rõ nét áp lực dân sinh từ 1.866 hộ dân vùng đệm là nguyên nhân then chốt dẫn tới suy thoái tài nguyên rừng.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn nguyên vị và phát triển kinh tế cây quế bền vững.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện về khu hệ thực vật Nà Hẩu, tạo tiền đề cho công tác quy hoạch bảo tồn trong giai đoạn tiếp theo. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn bộ hệ thống danh lục và bản đồ tuyến điều tra trong công trình này để triển khai các chương trình giám sát đa dạng sinh học chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. [46] cho rằng “chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao trùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá về mặt địa lý”. Ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể. đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500 – 2000 loài.

Các nhà sinh vật học Nga tập trung các nghiên cứu vào việc xác định diện tích biểu hiện tối thiểu để có thể kiểm kê đầy đủ nhất số loài của từng hệ thực vật cụ thể. Việc xác định diện tích gồm những giai đoạn sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Kiểm kê số loài trên một diện tích hạn chế nhất định. Mở rộng dần ra vùng đồng nhất và điều kiện địa lý tự nhiên để thấy mức độ tăng số lượng loài 3.

Khi số loài tăng không đáng kể thì xác định đó là diện tích biểu hiện tối thiểu 1. Ở Việt Nam Nghiên cứu về thực vật ở Việt Nam trước hết phải kể đến các công trình: “Thực vật chí Nam bộ” của Leureiro [41]; Thực vật chí rừng nam bộ của các tác giả Pierre L. Một trong công trình lớn nhất về quy mô cũng như giá trị là công trình nghiên cứu hệ thực vật Đông Dương của các tác giả Pháp Lecomte et al. [40], kết quả của nghiên cứu này là bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương”, trong kết quả nghiên cứu này theo Lecomte thì vùng Đông Dương có hơn 7000 loài.

Đây là bộ sách có ý nghĩa lớn với các nhà thực vật học; hiện nay bộ sách này vẫn còn có giá trị với những người nghiên cứu thực vật Đông Dương nói chung và hệ thực vật Việt Nam nói riêng. Tiếp theo đó là bổ sung của Humbert H. [38], đến nay là thực vật chí Lào, Campuchia và Việt Nam đã xuất bản từ 1960 và ở ta đã có đến tập 26. Sau này, Pocs T.

(1965) tuy không nghiên cứu hệ thực vật miền Bắc, nhưng dựa trên bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương” đã thống kê 5190 loài. Đồng thời tác giả còn phân tích cấu trúc hệ thống cũng như dạng sống và các yếu tố địa lý của hệ thực vật này [42]. trong công trình nghiên cứu về ngành rêu (Bryophyta) đã công bố 556 loài rêu ở Việt Nam, trong đó miền Bắc có 198 loài [42]. Đây là công trình khá tổng quát công bố về ngành rêu ở Việt Nam.

Như vậy từ đầu thế kỷ đến khoảng giữa thế kỷ 20, các công trình nghiên cứu về hệ thực vật có giá trị ở Việt Nam đều do các tác giả người nước ngoài nghiên cứu. Các công trình cũng mới chỉ dừng lại ở thống kê số lượng loài có trong một vùng diện tích lớn như miền Bắc Việt Nam (198.000 km2), Việt Nam có diện tích trên 330.000 km2 hoặc Đông Dương với diện tích khoảng 737 800km2 và rất ít chú ý đến các khía cạnh khác. Như những nghiên cứu về thảm thực vật rừng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Việt Nam phải kể đến hai công trình có giá trị là: “Thảm thực vật rừng Việt Nam” của Thái Văn Trừng (1963 – 1978). Tác giả tổng hợp các công trình đã có trước đây cùng với các nghiên cứu của mình công bố 7004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1850 chi và 189 họ ở Việt Nam.

Thái Văn Trừng [31] đã khẳng định ưu thế của các ngành Hạt kín (Magnoliophyta) trong hệ thực vật Việt Nam với 6336 loài (90,9%), 1727 chi (93,4%) và 239 họ (82,7%) trong tổng số các Taxon mỗi bậc. Các ngành thực vật khác nhìn chung chiếm một tỷ lệ không nhiều trong hệ thực vật. Công trình nghiên cứu “Bước đầu nghiên cứu rừng miền Bắc Việt Nam” của Trần Ngũ Phương [24] đã tiến hành phân loại rừng miền Bắc Việt Nam. Trong đó rừng miền Bắc được chia làm 3 đai, 8 kiểu; ngoài ra ông còn chia ra thành những kiểu phụ mà chỉ dùng loại hình thay cho kiểu, sau loại hình kiểu phụ.

Cùng với những công trình nghiên cứu tại miền Bắc, trong thời gian này Phạm Hoàng Hộ [15] cũng cho ra bộ sách “Cây cỏ Nam Việt Nam” công bố với 5326 loài thực vật có ở miền Nam nước ta. Trong đó thực vật bậc thấp có 60 loài, rêu 20 loài, còn lại là thực vật có mạch 5246 loài. Đây là một công trình tổng hợp về hệ thực vật miền Nam, nhưng số loài các ngành công bố ở trên theo chúng tôi còn thiếu. Phan Kế Lộc [22] ở miền Bắc đã cung cấp số loài cây của các ngành thực vật bậc cao có mạch trong công trình “Bước đầu thống kê số loài cây đã biết ở miền Bắc Việt Nam”.

Trong tác phẩm này Phan Kế Lộc đã thống kê được 5609 loài, còn các ngành khác chỉ có 540 loài. Con số này theo bản thân tôi là khá đầy đủ. Qua những tác phẩm kể trên chúng ta có thể nhận thấy rằng chỉ trong vòng 7 năm từ năm 1966 đến 1973 đã có 4 công trình có giá trị cao về hệ thực vật Việt Nam do các tác giả trong nước nghiên cứu. Tổng hợp các công trình này chúng ta có số liệu khá đầy đủ về các hệ thực vật ở nước ta.

Tuy nhiên, các tác giả mới chỉ chủ yếu thống kê số lượng các Taxon có trong hệ thực vật mà ít chú ý so sánh chúng với nhau hoặc chú ý vào các khía cạnh khác như tài nguyên, dạng sống… LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 mặt khác các công trình nghiên cứu này chưa đề cập đến ngành rêu, trừ nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Hộ, 1970. Năm 1984, Nguyễn Tiến Bân, Trần Đình Đại, Phan Kế Lộc cùng tập thể các tác giả khác đã xuất bản tập “Danh lục thực vật Tây Nguyên” công bố 3754 loài thực vật bậc cao có mạch bằng một nửa số loài của hệ thực vật Việt Nam. Công trình này khảo sát bao quát cả một hệ thực vật rừng phong phú vào bậc nhất nước ta nên rất có ý nghĩa [6]. Đi theo hướng nghiên cứu các hệ thực vật ở từng vùng, Phạm Hoang Hộ (1985 ) đã xuất bản ra cuốn sách “Danh lục thực vật Phú Quốc”.

Công bố 793 loài thực vật cao có mạch trong một diện tích là 592 km2 [17]. Đối với ngành rêu (Bryophyta) từ trước dến nay, trong các công trình chung về hệ thực vật bậc cao thường ít được xếp vào thành phần mà được nghiên cứu riêng. Công trình nghiên cứu quy mô và tổng quát nhất là của Pocs T. [43], sau đó các nghiên cứu này thường không tập trung cho đến năm 1980 Trần Ninh với công trình nghiên cứu “Rêu của Việt Nam” đã thống kê công bố 170 loài rêu của Việt Nam.

Nếu thống kê số loài, chi, họ ở miền Bắc thường theo con số của tác giả Phan Kế Lộc cộng thêm ngành rêu nữa thì số loài thực vật ở miền Bắc là 5915 loài, số chi là 1746 chi và số họ là 288 họ. Thống kê số loài, chi, họ ở Việt Nam theo con số thống kê của Thái Văn Trừng [32] cộng thêm ngành rêu ở Việt Nam thì số loài ở Việt Nam là 7797 loài, 2032 chi, 349 họ thuộc 7 ngành thực vật bậc cao. Gần đây nhất là năm (1991 – 1993) với 3 quyển “Cây cỏ Việt Nam” Phạm Hoàng Hộ đã mô tả 10.500 loài thực vật bậc cao có mạch ở Việt Nam. Tuy vậy Phạm Hoàng Hộ con số đó có thể lên tới 12.

Nhiều nhà thực vật Việt Nam làm việc ở trong nước cũng cho rằng số loài thực vật nước ta có khoảng 12. Nghiên cứu thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu Những năm gần đây, cùng với các công trình nghiên cứu tính đa dạng thực vật trong nước thì ở Nà Hẩu cũng đã quan tâm hơn đến vấn đề nghiên cứu đa dạng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 sinh học và đa dạng thực vật. Hiện nay, tại Nà Hẩu đã có hai công trình nghiên cứu về hệ thực vật. Năm 2005 Chi cục Kiểm lâm tỉnh Yên Bái đã phối hợp với các chuyên gia thực vật của trường Đại học Lâm nghiệp, Viện sinh thái và Tài nguyên sinh vật điều tra hệ thực vật tại khu vực 4 xã Nà Hẩu, Phong Dụ Thượng, Đại Sơn, Mỏ Vàng hoàn thành chuyên đề về thực vật tiến đến thành lập Khu Bảo tồn.

Kết quả của đợt điều tra này là một quyển “Báo cáo chuyên đề thực vật” [2] đây là một phần của “Đề án xây dựng Khu Bảo tồn TN Nà Hẩu” [1] trong đợt điều tra này các chuyên gia đã tìm được 516 loài thuộc 332 chi và 126 họ thuộc 5 ngành Cỏ tháp bút, Thông đất, Dương xỉ, Hạt trần và Hạt kín. Năm 2009 Ban quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu tiếp tục phối hợp với các chuyên gia về thực vật tại trường Đại học Lâm nghiệp tổ chức đợt điều tra đánh giá hiện trạng tài nguyên thực vật của Khu Bảo tồn nhằm có những ý kiến đề xuất bảo tồn tốt hệ thực vật tại khu vực. Trong đợt điều tra này đã điều tra được 657 loài thuộc 440 chi 154 họ thuộc 5 ngành thực vật Cỏ tháp bút, Thông đất, Dương xỉ, Hạt trần và Hạt kín [3]. Nghiên cứu về thảm thực vật Theo thuật ngữ lâm nghiệp (1966) thì Thảm thực vật (Vegetation) là lớp phủ thực vật trên mặt đất với nhiều quần xã thực vật khác nhau.

Mỗi quần thể thực vật đó có hình dạng, cấu trúc, thành phần, ranh giới trạng mùa, động thái, vùng phân bố v. Còn theo hội nghị Quốc tế ngành sinh học tổ chức lần thứ 6 tại Paris (1954) thì: Thảm thực vật là những tập thể cây cỏ mang lại hình dáng đặc biệt cho phong cảnh do sự tập hợp của các cây cỏ khác loài nhưng cùng chung một dạng ưu thế. Thành phần chủ yếu của thảm thực vật là cỏ cây. Một số nhà nghiên cứu như Negri (Italia), Gleason và Curtis (Hoa Kỳ), Broun (Anh)…cho rằng thảm thực vật bao gồm những tập hợp ngẫy nhiên của cá thể các loài cây; tập hợp này luôn thay đổi và không có ranh giới rõ ràng.

Những nhà bác học theo quan điểm này đã không xem thảm thực vật như là những quần thể riêng biệt mà hợp thành mà phủ nhận sự tồn tại của quần thể. Còn lại phần đông các nhà khoa học LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 như Pavilard (Pháp), Weaver và Clement (Anh), Shoo và Tuen (Hungari), Pavloxki (Ba lan), Sucasep và Lavrenko (Nga)… đều nhất trí cho rằng nghiên cứu cơ bản của thảm thực vật là quần thể thực vật.