Nghiên Cứu Đa Dạng Tài Nguyên Cây Thuốc Ở Vườn Quốc Gia Kon Ka Kinh Tỉnh Gia Lai

Nghiên cứu đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại vườn quốc gia Kon Ka Kinh, Gia Lai, góp phần bảo tồn và phát triển y học cổ truyền.

• Tác giả: Lê Thị Kim Ngân
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Thị Đẹp
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Dược Liệu – Dược Học Cổ Truyền
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Tài Nguyên Cây Thuốc Tại Vườn Quốc Gia Kon Ka Kinh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Dược Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.2. Điều kiện tự nhiên và kinh tế, xã hội Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh
• 1.3. Sơ lược tình hình nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 2.1. Đa dạng về các bậc phân loại nguồn tài nguyên cây thuốc ở Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh
• 2.2. Đa dạng về dạng sống nguồn tài nguyên cây thuốc ở Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh
• 2.3. Đa dạng về bộ phận dùng làm thuốc của tài nguyên cây thuốc ở Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh
• 2.4. Đa dạng về công dụng chữa bệnh của nguồn tài nguyên cây thuốc ở VQG Kon Ka Kinh
• 2.5. Những cây thuốc cần bảo tồn ở VQG Kon Ka Kinh
• 2.6. Bàn luận và một số giải pháp bảo tồn nguồn tại nguyên cây thuốc VQG Kon Ka Kinh
• 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Đa Dạng Tài Nguyên Cây Thuốc

Nghiên cứu đa dạng tài nguyên cây thuốc tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển dược liệu. Vườn Quốc gia này không chỉ nổi bật với sự đa dạng sinh học mà còn là nơi lưu giữ nhiều loài cây thuốc quý hiếm. Theo thống kê, Việt Nam có khoảng 5.117 loài thực vật làm thuốc, trong đó VQG Kon Ka Kinh đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên này.

1.1. Đặc điểm sinh thái của Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh

VQG Kon Ka Kinh nằm ở tỉnh Gia Lai, có diện tích 41.780 ha, với hệ sinh thái phong phú. Nơi đây có nhiều loại địa hình và khí hậu đa dạng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật, trong đó có cây thuốc.

1.2. Tầm quan trọng của cây thuốc trong y học cổ truyền

Cây thuốc không chỉ có giá trị trong việc điều trị bệnh mà còn góp phần vào việc bảo tồn văn hóa y học cổ truyền. Việc nghiên cứu và phát triển cây thuốc tại VQG Kon Ka Kinh sẽ giúp nâng cao giá trị dược liệu của Việt Nam.

II. Vấn đề và Thách thức trong Nghiên Cứu Tài Nguyên Cây Thuốc

Mặc dù VQG Kon Ka Kinh có tiềm năng lớn về tài nguyên cây thuốc, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc bảo tồn và phát triển. Biến đổi khí hậu, khai thác không hợp lý và thiếu thông tin nghiên cứu là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến tài nguyên cây thuốc

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi môi trường sống của nhiều loài cây thuốc, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học. Việc theo dõi và nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu là cần thiết để bảo tồn tài nguyên này.

2.2. Khai thác không hợp lý và tác động của con người

Khai thác cây thuốc không bền vững có thể dẫn đến sự cạn kiệt nguồn tài nguyên. Cần có các biện pháp quản lý và bảo tồn hợp lý để đảm bảo sự phát triển bền vững của tài nguyên cây thuốc tại VQG Kon Ka Kinh.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Tài Nguyên Cây Thuốc

Để nghiên cứu đa dạng tài nguyên cây thuốc tại VQG Kon Ka Kinh, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, thu thập mẫu và phân tích trong phòng thí nghiệm.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập mẫu

Khảo sát thực địa giúp xác định vị trí và số lượng các loài cây thuốc. Việc thu thập mẫu cây thuốc sẽ cung cấp dữ liệu cần thiết cho các nghiên cứu tiếp theo.

3.2. Phân tích và đánh giá đa dạng sinh học

Sau khi thu thập mẫu, các mẫu cây thuốc sẽ được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định thành phần hóa học và giá trị dược liệu. Điều này giúp đánh giá đúng tiềm năng của từng loài.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy VQG Kon Ka Kinh có 744 loài cây thuốc, trong đó có 65 loài có giá trị bảo tồn. Những kết quả này không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo tồn mà còn mở ra cơ hội cho việc phát triển dược liệu tại địa phương.

4.1. Danh sách các loài cây thuốc quý hiếm

Danh sách các loài cây thuốc quý hiếm được xác định trong nghiên cứu sẽ giúp các nhà khoa học và nhà quản lý có cơ sở để bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên này.

4.2. Ứng dụng trong y học và phát triển kinh tế

Các loài cây thuốc được nghiên cứu có thể được ứng dụng trong y học cổ truyền và sản xuất dược phẩm, góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho người dân địa phương.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Tài Nguyên Cây Thuốc

Nghiên cứu đa dạng tài nguyên cây thuốc tại VQG Kon Ka Kinh đã chỉ ra sự phong phú và tiềm năng lớn của nguồn tài nguyên này. Tuy nhiên, cần có các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững để đảm bảo sự tồn tại của các loài cây thuốc trong tương lai.

5.1. Đề xuất biện pháp bảo tồn

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn cụ thể cho các loài cây thuốc quý hiếm, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của tài nguyên này.

5.2. Tương lai của nghiên cứu cây thuốc tại VQG Kon Ka Kinh

Nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại VQG Kon Ka Kinh sẽ tiếp tục được mở rộng, nhằm khám phá thêm nhiều loài mới và ứng dụng trong y học hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ Viện Dược liệu, hệ thực vật Việt Nam sở hữu 5.117 loài làm thuốc thuộc 1.823 chi và 360 họ. Nguồn tài nguyên này hàng năm cung ứng khoảng 10.000 tấn dược liệu tự nhiên phục vụ y học cổ truyền và công nghiệp chiết xuất. Tuy nhiên, áp lực khai thác không kiểm soát cùng biến đổi khí hậu đã khiến 144 loài cây thuốc rơi vào diện nguy cấp cần bảo tồn khẩn cấp.

Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh thuộc tỉnh Gia Lai có tổng diện tích tự nhiên 41.780 ha, nằm tại điểm giao thoa sinh thái của vùng Tây Nguyên với độ cao từ 600 m đến đỉnh Kon Ka Kinh cao 1.748 m. Nơi đây sở hữu 33.146 ha rừng tự nhiên (chiếm gần 80% diện tích) với hệ thực vật phong phú gồm hơn 1.754 loài. Mặc dù đã được công nhận là Vườn Di sản ASEAN từ năm 2003, khu vực này trước năm 2021 vẫn chưa có công trình điều tra chuyên sâu và toàn diện nào về tiềm năng tài nguyên cây thuốc.

Nhằm lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực địa, đề tài "Nghiên cứu đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc ở Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh tỉnh Gia Lai" được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 5/2020 đến tháng 8/2021. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là điều tra, lập danh lục phân loại học, đánh giá cấu trúc dạng sống, phân tích giá trị sử dụng y học và xác định các loài cây thuốc quý hiếm cần bảo tồn. Công trình mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi ghi nhận 744 loài cây thuốc (chiếm 14,5% tổng số loài cây thuốc toàn quốc), đồng thời bổ sung 13 loài mới vào danh lục thực vật của Vườn Quốc gia, nâng tổng số thực vật tại đây từ 1.754 loài lên 1.767 loài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phân loại học thực vật bậc cao có mạch, sử dụng hệ thống tiến hóa sinh giới từ ngành đến họ, chi và loài. Danh mục danh pháp khoa học được chuẩn hóa và cập nhật trực tiếp theo cơ sở dữ liệu quốc tế The Plant List cùng hệ thống phân loại của Thực vật chí Việt Nam.

Khung lý thuyết sinh thái học quần xã và phân loại dạng sống của Raunkiaer (đã được hiệu chỉnh phù hợp với điều kiện thảm thực vật nhiệt đới gió mùa Việt Nam) được áp dụng để phân tích cấu trúc thích nghi của hệ thực vật. Bốn khái niệm trọng tâm xuyên suốt nghiên cứu gồm:

1. Đa dạng sinh học tài nguyên cây thuốc: Mức độ phong phú về thành phần loài, chi, họ và các bậc phân loại thực vật có giá trị trị liệu.
2. Dạng sống thực vật: Hình thái cấu trúc cơ thể cây phản ánh sự thích nghi với môi trường sống (thân thảo, cây bụi, dây leo, gỗ lớn, gỗ nhỏ, phụ sinh, ký sinh).
3. Loài nguy cấp có giá trị bảo tồn: Các đơn vị phân loại thực vật bị suy giảm quần thể, được xếp hạng ưu tiên bảo vệ theo tiêu chuẩn của Sách đỏ Việt Nam 2007, Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam 2019.
4. Tri thức bản địa về dược liệu: Kinh nghiệm sử dụng các bộ phận cây cỏ làm thuốc phòng và trị bệnh của đồng bào các dân tộc thiểu số tại địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực địa được thu thập qua 7 đợt khảo sát thực tế (mỗi đợt kéo dài từ 5 đến 7 ngày) từ tháng 5/2020 đến tháng 8/2021. Tổng diện tích khảo sát bao quát 41.780 ha của Vườn Quốc gia với các tuyến sinh cảnh phân bố từ độ cao 600 m đến trên 1.500 m.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật điều tra theo tuyến đại diện sinh cảnh. Các tuyến thực địa đi qua 6 kiểu sinh cảnh chính: rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, rừng kín hỗn giao cây lá rộng - lá kim á nhiệt đới, rừng tre nứa, sinh cảnh ven sông suối, trảng cỏ và thảm cây bụi. Việc lựa chọn phương pháp tuyến đại diện giúp tối ưu hóa khả năng thu thập mẫu trên địa hình đồi núi chia cắt phức tạp, phản ánh trọn vẹn sự phân tầng sinh thái của vùng đệm và vùng lõi.

Phương pháp phân tích hình thái so sánh là công cụ chủ đạo trong phòng thí nghiệm. Mẫu tiêu bản khô sau khi thu thập được xử lý ép nhiệt, dán bìa chuẩn kích thước 28 x 42 cm và đối chiếu trực tiếp với các tài liệu chuyên khảo kinh điển như Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ), Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam (Đỗ Huy Bích), Từ điển cây thuốc Việt Nam (Võ Văn Chi) và Danh lục cây thuốc Việt Nam (Viện Dược liệu). Các mẫu nghi ngờ được giám định chéo với bộ mẫu chuẩn tại Bảo tàng Thực vật thuộc Viện Sinh học nhiệt đới (VNM).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng ở bậc ngành và taxon phân loại: Tài nguyên cây thuốc tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh có 744 loài thuộc 454 chi và 137 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 691 loài (chiếm 92,9% tổng số loài cây thuốc), 421 chi (92,7%) và 116 họ (84,7%). Trong đó, lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) chiếm 560 loài (75,3%), áp đảo lớp Hành (Liliopsida) với 131 loài (17,6%). Các ngành còn lại chiếm tỷ lệ khiêm tốn: ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 33 loài (4,4%), ngành Thông (Pinophyta) có 11 loài (1,5%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 8 loài (1,1%) và ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 1 loài (0,1%).

2. Đa dạng ở bậc họ và chi: 10 họ có số lượng loài nhiều nhất tập hợp 279 loài (chiếm 37,5% tổng số loài cây thuốc toàn khu vực). Họ Đậu (Fabaceae) đứng đầu với 48 loài (6,5%), tiếp theo là họ Cà phê (Rubiaceae) với 39 loài (5,2%), họ Lan (Orchidaceae) với 36 loài (4,8%), họ Cúc (Asteraceae) với 30 loài (4,0%) và họ Dâu tằm (Moraceae) với 27 loài (3,6%). Ở bậc chi, có 19 chi sở hữu từ 5 loài trở lên với tổng cộng 128 loài (17,2%), trong đó chi Sung (Ficus) chiếm ưu thế lớn nhất với 19 loài (2,6%), tiếp đến là chi Lan hoàng thảo (Dendrobium) và chi Cơm nguội (Ardisia) cùng đạt 10 loài (1,3%).

3. Đa dạng về cấu trúc dạng sống: Cấu trúc dạng sống của cây thuốc tại Kon Ka Kinh được chia thành 7 nhóm rõ rệt:

• Nhóm cây thân thảo: 226 loài (chiếm 30,4%)
• Nhóm cây gỗ nhỏ: 159 loài (chiếm 21,4%)
• Nhóm cây bụi/bụi trườn: 132 loài (chiếm 17,7%)
• Nhóm dây leo: 100 loài (chiếm 13,4%)
• Nhóm cây gỗ lớn: 90 loài (chiếm 12,1%)
• Nhóm thực vật phụ sinh: 31 loài (chiếm 4,2%)
• Nhóm ký sinh và bán ký sinh: 6 loài (chiếm 0,8%)

4. Bổ sung nguồn gen thực vật và xác định danh lục bảo tồn: Nghiên cứu đã phát hiện và bổ sung 13 loài thực vật làm thuốc chưa từng được ghi nhận tại Kon Ka Kinh, tiêu biểu như Mỏ quạ (Dischidia major), Mộc tiền nhỏ (Dischidia nummularia), Dây chiều (Tetracera indica) và Bắt ruồi (Drosera burmanni). Đồng thời, xác lập danh sách 65 loài cây thuốc có giá trị bảo tồn cao thuộc Sách đỏ Việt Nam 2007, Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam 2019.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố phong phú của 744 loài cây thuốc bắt nguồn từ điều kiện lập địa đặc trưng của Kon Ka Kinh. Thổ nhưỡng tại đây gồm 6 nhóm đất chính, trong đó đất feralit mùn vàng đỏ chiếm tới 54,2% diện tích, kết hợp lượng mưa trung bình từ 2.000 đến 2.500 mm/năm và độ ẩm 80%. Địa hình chuyển tiếp từ cao nguyên Pleiku sang Kon Hà Nừng tạo ra sự phân tầng sinh thái liên tục, cho phép 4 luồng thực vật giao lưu mạnh mẽ: luồng thực vật Bắc Việt Nam, luồng thực vật Vân Nam - Quý Châu, luồng thực vật Ấn Độ - Miến Điện và luồng thực vật Malaysia - Indonesia.

Khi so sánh với số liệu toàn quốc của Viện Dược liệu (2016), Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh quy tụ 38,1% tổng số họ, 24,9% tổng số chi và 14,5% tổng số loài cây thuốc của cả nước. Tỷ lệ tổng 10 họ giàu loài nhất chiếm 37,5% (dưới ngưỡng 50%) và không có họ nào vượt quá 10% tổng số loài là chỉ số sinh thái học điển hình minh chứng cho tính đa dạng cao và cấu trúc ổn định của rừng nhiệt đới nguyên sinh.

Toàn bộ các chuỗi dữ liệu định lượng trên được trực quan hóa thông qua hệ thống bảng thống kê taxon, biểu đồ cột biểu diễn phân bố các ngành thực vật bậc cao và biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng 7 nhóm dạng sống. Cách trình bày này giúp các nhà quản lý lâm nghiệp dễ dàng đối chiếu mối tương quan giữa phân bố sinh cảnh và khả năng tái sinh của từng nhóm dược liệu quý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo tồn nguyên vị (In-situ): Ban Quản lý Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh cần thiết lập ngay các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt đối với 65 loài cây thuốc quý hiếm ghi trong Sách đỏ, tập trung tại các tiểu khu có độ cao trên 1.000 m nhằm bảo tồn 2.000 ha rừng hỗn giao lá rộng - lá kim. Hoạt động tuần tra kiểm soát cần được triển khai định kỳ 2 tuần/lần nhằm ngăn chặn triệt để hành vi khai thác dược liệu trái phép trong 33.146 ha diện tích có rừng.

2. Xây dựng vườn ươm bảo tồn chuyển vị (Ex-situ): Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ cấp kinh phí xây dựng khu vườn thực nghiệm dược liệu quy mô từ 2 đến 5 ha tại xã Ayun trong giai đoạn 2022 - 2025. Mục tiêu là nhân giống thành công từ 15 đến 20 loài thảo dược bản địa có giá trị kinh tế và giá trị bảo tồn cao (như Đỉnh tùng, Thiên niên kiện, các loài Lan hoàng thảo) phục vụ tái thả tự nhiên.

3. Phát triển mô hình sinh kế trồng dược liệu dưới tán rừng: Chi cục Kiểm lâm và Ban Quản lý Vườn Quốc gia cần xây dựng mô hình liên kết giao khoán bảo vệ rừng gắn với trồng dược liệu thương mại cho hơn 6.629 hộ dân (với 80% là đồng bào Ba Na) tại 7 xã vùng đệm. Hướng dẫn kỹ thuật khai thác bền vững các loài thân thảo và dây leo, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo tại các xã khó khăn (như Đăk Roong, Krong, Kon Pne) từ mức 89% - 96% xuống dưới 50% trước năm 2030.

4. Ứng dụng công nghệ GIS và chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên: Bộ môn Thực vật - Khoa Dược, Đại học Y Dược TP.HCM cùng Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh cần số hóa toàn bộ tọa độ phân bố của 744 loài cây thuốc trên bản đồ vệ tinh GIS. Chu kỳ cập nhật cơ sở dữ liệu định kỳ 6 tháng/lần nhằm theo dõi biến động quần thể sinh thái và hỗ trợ truy xuất nguồn gốc dược liệu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Dược học, Thực vật học: Tài liệu cung cấp bộ dẫn liệu phân loại học chi tiết về 744 loài cây thuốc, danh pháp cập nhật và mô tả 13 loài bổ sung mới. Dữ liệu này là cơ sở phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu sàng lọc hoạt tính sinh học và đối chiếu mẫu thực vật chuẩn.

2. Cơ quan quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp phương pháp luận điều tra theo 7 tuyến thực địa đại diện sinh cảnh và bộ tiêu chí đánh giá mức độ nguy cấp của 65 loài thực vật bảo tồn. Đây là tài liệu quy chuẩn giúp xây dựng đề án bảo tồn đa dạng sinh học cấp tỉnh và cấp quốc gia.

3. Các doanh nghiệp sản xuất Dược phẩm và Thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Cung cấp căn cứ khoa học về trữ lượng tự nhiên và tiềm năng di thực của các chi dược liệu giàu hoạt chất như Ficus (19 loài), Dendrobium (10 loài) và Litsea (7 loài). Doanh nghiệp có thể ứng dụng để quy hoạch vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO tại khu vực Tây Nguyên.

4. Học viên cao học và sinh viên các khối ngành Khoa học Tự nhiên, Nông Lâm, Y Dược: Luận văn là tài liệu tham khảo mẫu mực về cấu trúc nghiên cứu thực địa, phương pháp xử lý tiêu bản thực vật khô, kỹ năng phân tích thống kê sinh học và quy trình bảo tồn nguồn gen bản địa.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguồn tài nguyên cây thuốc tại VQG Kon Ka Kinh có quy mô và cấu trúc phân loại như thế nào? Nghiên cứu đã định danh chính xác 744 loài cây thuốc thuộc 454 chi và 137 họ của 5 ngành thực vật có mạch. Ngành Ngọc lan giữ vị trí vượt trội với 691 loài (chiếm 92,9%), tiếp theo là ngành Dương xỉ với 33 loài (4,4%), ngành Thông với 11 loài (1,5%), ngành Thông đất với 8 loài (1,1%) và ngành Cỏ tháp bút với 1 loài (0,1%).

2. Luận văn đã bổ sung những loài mới nào cho danh mục thực vật VQG Kon Ka Kinh? Nghiên cứu đã phát hiện và ghi nhận bổ sung 13 loài thực vật làm thuốc mới, nâng quy mô danh lục thực vật của Vườn từ 1.754 loài lên 1.767 loài. Một số loài tiêu biểu gồm Mỏ quạ (Dischidia major), Mộc tiền nhỏ (Dischidia nummularia), Dây chiều (Tetracera indica), Bắt ruồi (Drosera burmanni) và Ngũ cách hòn bà (Pentaphragma honbaense).

3. Có bao nhiêu loài cây thuốc thuộc diện nguy cấp cần ưu tiên bảo tồn tại đây? Tổng cộng có 65 loài cây thuốc quý hiếm có giá trị bảo tồn cao được xác định. Các loài này được tra cứu và xếp hạng nghiêm ngặt theo Sách đỏ Việt Nam 2007, Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ và Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam 2019, bao gồm nhiều loài bản địa quý như Đỉnh tùng, Bọ nẹt Trung bộ và các loài thuộc chi Lan hoàng thảo.

4. Nhóm dạng sống nào chiếm tỷ trọng cao nhất trong hệ cây thuốc Kon Ka Kinh? Nhóm cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 226 loài (chiếm 30,4%), theo sau là cây gỗ nhỏ với 159 loài (21,4%), cây bụi/bụi trườn với 132 loài (17,7%) và dây leo với 100 loài (13,4%). Tỷ lệ thân thảo cao phản ánh đặc tính tái sinh nhanh và khả năng thích nghi linh hoạt của thực vật dưới tán rừng nhiệt đới ẩm.

5. Vị thế tài nguyên dược liệu Kon Ka Kinh so với quy mô cả nước được đánh giá ra sao? Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh bảo tồn tới 38,1% số họ (137/360 họ), 24,9% số chi (454/1.823 chi) và 14,5% số loài (744/5.117 loài) so với tổng số cây thuốc toàn quốc theo số liệu của Viện Dược liệu (2016). Các chỉ số này khẳng định Kon Ka Kinh là một trong những trung tâm bảo tồn nguồn gen dược liệu quan trọng bậc nhất Tây Nguyên.

Kết luận

• Thiết lập danh lục khoa học toàn diện gồm 744 loài cây thuốc thuộc 454 chi, 137 họ của 5 ngành thực vật có mạch tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh.
• Bổ sung 13 loài thực vật có giá trị làm thuốc vào danh lục thực vật chung của Vườn Quốc gia, nâng tổng số loài từ 1.754 lên 1.767 loài.
• Xác định 65 loài cây thuốc quý hiếm thuộc diện ưu tiên bảo vệ theo Sách đỏ Việt Nam 2007, Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam 2019.
• Làm rõ cấu trúc dạng sống thích nghi với ưu thế thuộc về nhóm thân thảo (226 loài, 30,4%) và nhóm gỗ nhỏ (159 loài, 21,4%).
• Khẳng định giá trị đa dạng sinh học vượt trội của khu hệ dược liệu địa phương khi chiếm 38,1% số họ và 14,5% tổng số loài cây thuốc của Việt Nam.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cơ sở dữ liệu thực vật học thực chứng, đặt nền móng khoa học vững chắc cho chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học và quy hoạch phát triển dược liệu bền vững tại tỉnh Gia Lai.

Trong giai đoạn 2022 - 2025, các cơ quan chuyên môn cần tiếp tục triển khai các nghiên cứu chiết xuất hoạt chất chuyên sâu, thử nghiệm hoạt tính sinh học và xây dựng mô hình nhân giống bản địa. Việc khai thác hợp lý nguồn tài nguyên này gắn liền với sinh kế của hơn 6.629 hộ dân vùng đệm sẽ là giải pháp lâu dài bảo vệ trọn vẹn di sản thiên nhiên quý giá của quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Đi đôi với sự phát triển không ngừng của khoa học, các ngành kỹ thuật hiện đại ra đời, không ngừng đổi mới để phục vụ cho mọi lĩnh vực của xã hội. Chăm sóc sức khỏe là một lĩnh vực rất đặc biệt và được đưa lên hàng đầu. Hiện nay, bên cạnh việc áp dụng các kỹ thuật hiện đại để tạo ra các sản phẩm điều trị, chăm sóc sức khỏe tối ưu thì ngành y học có xu hướng quay về với tự nhiên, kết hợp giữa liệu pháp hiện đại và y học cổ truyền hoặc chỉ sử dụng đơn thuần liệu pháp tự nhiên bởi tính thiết thực, an toàn. Trong đó, việc sử dụng các loài thảo dược rất được quan tâm và chú trọng.

Tổ chức Y tế Thế giới đã thống kê, trong tổng số khoảng 250.000 loài thực vật bậc thấp và bậc cao, có tới hơn 30.000 loài được sử dụng làm thuốc trong y học cổ truyền hoặc cung cấp các hợp chất tự nhiên để làm thuốc [64]. Theo thống kê của Viện Dược liệu (2016), Việt Nam có 5.823 chi, 360 họ, của ngành thực vật bậc cao có mạch, cùng với một số loài thuộc nhóm tảo lớn, rêu và nấm lớn có công dụng làm thuốc [56]. Nước ta nằm trong vùng khí hậu gió mùa nóng và ẩm Đông Nam Á, cộng với các đặc điểm về vị trí địa lý và địa hình lãnh thổ, góp phần tạo ra một nguồn tài nguyên thực vật vô cùng phong phú và đa dạng. Được thiên nhiên ưu ái nên hàng năm, nguồn cây thuốc mọc tự nhiên đã cung cấp 10.000 tấn dược liệu, đáp ứng gần như đầy đủ cho nhu cầu sử dụng trong nước.

Nhiều loài dược liệu có giá trị kinh tế cao thường xuyên được xuất khẩu [56]. Vì vậy, đây thực sự là cơ hội cho ngành dược liệu của Việt Nam phát triển [53]. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan như: biến đổi khí hậu, thiên tai, nạn khai thác không hợp lí,… nên nguồn cây thuốc ở nước ta hiện đã bị suy giảm nghiêm trọng. Theo thống kê có 144 loài được đưa vào diện bảo tồn ở Việt Nam [41], [42].

Kon Ka Kinh là một trong những Vườn Quốc gia (VQG) lớn với tổng diện tích tự nhiên là 41.780 ha, nơi có giá trị bảo tồn đa dạng sinh học cao của Tây Nguyên cũng như của Việt Nam, được công nhận là Vườn di sản Asian. là nơi bảo tồn mẫu chuẩn hệ sinh thái, kho lưu trữ vô giá các loài động thực vật quý hiếm [30]. Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào về tiềm năng cũng như hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc ở VQG Kon Ka Kinh. Vì vậy, việc điều tra, nghiên cứu để đánh giá đa dạng cây thuốc của VQG Kon Ka Kinh có ý nghĩa vô cùng quan trọng nhằm cung cấp những số liệu cơ bản về nguồn tài nguyên cây thuốc tại địa phương, từ đó làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn, phát triển và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên cây thuốc này là vấn đề có tính cấp thiết.

Do vậy, đề tài: “Nghiên cứu đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc ở Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh tỉnh Gia Lai” được thực hiện với những mục tiêu sau: - Điều tra, xây dựng danh lục các loài cây thuốc ở các sinh cảnh khác nhau của VQG Kon Ka Kinh, tỉnh Gia Lai. Trên cơ sở đó xác định các loài quý hiếm, đặc hữu cần được ưu tiên bảo vệ. - Đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc ở VQG Kon Ka Kinh. Để đạt được những mục tiêu trên, đề tài chúng tôi thực hiện những nội dung chính sau: - Điều tra, thu thập và xây dựng danh lục cây thuốc ở VQG Kon Ka Kinh thuộc tỉnh Gia Lai, từ đó xác định các loài quý hiếm, đặc hữu có giá trị bảo tồn.

- Đánh giá, đề xuất các biện pháp bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc ở VQG Kon Ka Kinh. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế, xã hội Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh 1. Điều kiện tự nhiên 1.

Vị trí địa lí VQG Kon Ka Kinh nằm trong khu vực giữa Đông và Tây của dãy Trường Sơn, thuộc địa bàn ba huyện Mang Yang, Kbang và Đăk Đoa, tỉnh Gia Lai. Trung tâm hành chính của Vườn nằm ở xã Ayun, huyện Mang Yang, cách thành phố Pleiku khoảng 50 km về hướng Đông Bắc. Tọa độ: X: 14°09'22” đến 14°29'52” vĩ độ Bắc. Y: 108°15'26” đến 108°27’25” kinh độ Đông.

Phía Bắc giáp tỉnh Kon Tum và một phần xã Đăk Roong, huyện Kbang. Phía Nam giáp xã Hà Ra, một phần xã A Yun, Đăk Jơta, huyện Mang Yang. Phía Đông giáp một phần xã Đăk Roong, Kroong và xã Lơ Ku, huyện Kbang. Phía Tây giáp một phần xã Hà Đông, Đăk Smêi, huyện Đăk Đoa [30].

Bản đồ vị trí VQG Kon Ka Kinh [9]. Địa hình, thổ nhưỡng VQG Kon Ka Kinh phân bố trong vùng tiếp giáp giữa cao nguyên Pleiku với cao nguyên Kon Hà Nừng, gồm nhiều dãy núi có độ cao trung bình từ 1.500 m, cao nhất là đỉnh Kon Ka Kinh 1.748 m, thấp nhất là vùng đất phía Đông với độ cao khoảng 600 m. Địa hình của VQG Kon Ka Kinh thấp dần từ Bắc xuống Nam. Sườn Đông với độ dốc lớn và ngắn, có độ cao khoảng 800 - 1.

Sườn Tây của khối núi Kon Ka Kinh thấp dần từ Đông sang Tây, dốc dài, thoải dần, mức độ chia cắt của địa hình không phức tạp, độ cao dao động từ khoảng 900 - 1. Với kiểu địa hình núi trung bình là chủ yếu. Trong phạm vi lãnh thổ của Vườn quốc gia có 3 kiểu địa hình chính sau: - Kiểu địa hình núi cao (N1), chiếm 0,1% diện tích tự nhiên của Vườn. Phân bố ở đỉnh Kon Ka Kinh, có độ cao từ 1.

- Kiểu địa hình núi trung bình (N2), chiếm 98,5% diện tích tự nhiên của Vườn. Phân bố gần như toàn bộ Vườn quốc gia, có độ cao từ 700 - 1. - Kiểu địa hình núi thấp (N3), chiếm 1,4% diện tích tự nhiên của Vườn. Phân bố dọc theo các nhánh của suối Đăk Lor, có độ cao từ 600 - 700 m [30] [9].

VQG Kon Ka Kinh hình thành từ 4 nhóm đá mẹ sau: - Nhóm đá Mác ma axit, chủ yếu là đá Granite. - Nhóm đá Mác ma kiềm trung tính, chủ yếu là đá Bazan. - Nhóm đá Phiến sét biến chất, chủ yếu là đá Phiến thạch sét và Phiến thạch mi ca. - Nhóm vật chất dốc tụ ven suối.

VQG Kon Ka Kinh có 6 loại đất chính sau:[9] - Đất Feralit mùn vàng đỏ phát triển trên đá Mác ma axít (FHa): Diện tích: 22.640 ha, chiếm 54,2% diện tích VQG; phân bố tập trung ở vùng trung tâm và sườn phía Tây Kon Ka Kinh; hình thành trong các điều kiện khí hậu lạnh, ẩm, có tầng thảm mục thô chưa phân hủy dày từ 5 - 8 cm, đất tơi xốp (pHkcl 4,0- 4,6), thành phần cơ giới thịt trung bình và thịt nặng. Thích nghi với các loài: Hồng tùng, Pơ mu, Thông 5 lá,. - Đất Feralit mùn nâu vàng phát triển trên đá Mác ma kiềm trung tính (FHk): Diện tích: 5. chiếm 12,4 % diện tích VQG; phân bố chủ yếu ở phía Đông Bắc Kon Ka Kinh; đất hơi chua (pHkcl <5,5), thành phần cơ giới thịt nhẹ đến trung bình, tầng mùn mỏng, đất tơi xốp, độ dày tầng đất từ 50 - 100 cm.

Thích nghi với các loài như: Giổi xanh, Bời lời nhớt,. - Đất Feralit vàng đỏ phát triển trên đá sét biến chất (FHs): Diện tích: 1. chiếm 2,7% diện tích VQG; phân bố chủ yếu ở phía Tây Bắc Kon Ka Kinh; đất ít chua, thành phần cơ giới thịt nhẹ, thịt trung bình, tầng mùn mỏng. Loại đất này thích nghi với các loài như: Bời lời đỏ, Thông 3 lá, Sao đen,.

- Đất Feralit đỏ vàng phát triển trên đá Mác ma axit (Fa): Diện tích: 5.500 ha, chiếm 13,2% diện tích tự nhiên của VQG; phân bố chủ yếu trên sườn phía Đông Bắc Kon Ka Kinh, thuộc Cao nguyên Kon Hà Nừng, và một số ít diện tích thuộc xã AJun; đất chua (pHkcl 3,9- 4,7), có tỷ lệ mùn thấp (0,5- 0,7%), thành phần cơ giới thịt nhẹ và thịt pha sét, độ dầy tầng đất trung bình. Loại đất này thích hợp với các loài: Giổi xanh, Thông 3 lá, Sao đen,. - Đất Feralit nâu đỏ phát triển trên đá Mác ma kiềm trung tính (Fk): Diện tích: 6.690 ha, chiếm 16,0% diện tích VQG; phân bố chủ yếu ở sườn Đông Kon Ka Kinh; đất có tầng dày >100 cm, hơi chua ( pHkcl <5,5), thành phần cơ giới thịt nhẹ hoặc thịt trung bình, hàm lượng hữu cơ tương đối cao; thích hợp với các loài cây trồng nông, lâm nghiệp, cây Cà phê, Cao su, cây ăn quả. - Đất phù sa ven sông suối (P): Diện tích: 600 ha, chiếm 1,4% diện tích của VQG; Phân bố dọc theo các thung lũng ven sông suối; đất trung tính (pHkcl 7,0- 7,2), thành phần cơ giới thịt trung bình, tỷ lệ mùn 2,7- 3,2%, độ dầy tầng đất trung bình 50- 100 cm; thích hợp với các loài cây trồng nông nghiệp như Lúa, Ngô, Khoai, Đậu các loại.

Khí hậu Kon Ka Kinh chịu ảnh hưởng của chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên. Mỗi năm có 2 mùa rõ rệt, mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11, mùa. khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 21oC đến 25oC.

Tháng 5 có nhiệt độ trung bình cao nhất là 25oC. Tháng 1 có nhiệt độ thấp nhất trung bình là 16oC, riêng khu vực đỉnh Kon Ka Kinh có nhiệt độ dưới 15oC. Tổng lượng mưa trung bình hàng năm biến động từ 2. Trong đó lượng mưa tập trung từ tháng 5 đến tháng 11, chiếm 70 - 75% lượng mưa cả năm.

Độ ẩm bình quân năm 80%. Hướng gió thịnh hành ở Kon Ka Kinh là gió mùa Tây Nam thổi trong các tháng mùa khô và gió mùa Đông Bắc thổi trong các tháng mùa mưa [30]. Thủy văn VQG Kon Ka Kinh có 3 hệ thống suối chính thuộc đầu nguồn của các con sông trong vùng, với nhiều nhánh suối nhỏ, có mật độ tương đối dày, phân bố tương đối đều. Đặc điểm của hệ thống suối nơi đây về mùa mưa có lưu lượng nước khá lớn ngược lại về mùa khô lại rất thấp.

Lưu vực sông Ba: là hệ sông lớn nhất, được bắt nguồn từ các nhánh suối ở phía Bắc xã Đăk Roong, chảy theo hướng Bắc Nam, chảy qua VQG tại tiểu khu 18 với chiều dài khoảng 11 km. Toàn bộ các hệ thống suối ở mạn sườn Đông Bắc, Đông Nam Kon Ka Kinh đều thuộc lưu vực của sông Ba, với diện tích khoảng 230 km2.