Luận văn nhóm tài nguyên thực vật cho gỗ cây làm cảnh và cho bóng mát ở khu bảo tồn thiên nhiên bắc hương hoá tỉnh quảng trị

Khu Bảo tồn Thiên nhiên (BTTN) Bắc Hướng Hóa, Quảng Trị, là khu vực có đa dạng sinh học cao, mang tầm vóc quốc… 67 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2009.

• Tác giả: Nguyễn Tư Lệnh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Minh Hợi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên
• Đề tài: Nhóm Tài Nguyên Thực Vật Cho Gỗ, Cây Làm Cảnh Và Cho Bóng Mát Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Hướng Hóa, Tỉnh Quảng Trị
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Lịch sử hình thành
• 2.3. Vị trí địa lý
• 2.4. Địa hình
• 2.5. Địa chất
• 2.6. Đất và tình hình sử dụng đất
• 2.7. Khí hậu
• 2.8. Thuỷ văn
• 2.9. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.9.1. Dân số
• 2.9.2. Giáo dục y tế
• 2.9.3. Cơ sở hạ tầng
• 2.9.4. Sản xuất Nông nghiệp
• 2.9.5. Lâm nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tài Nguyên Thực Vật Khu BTTN Bắc Hướng Hóa

Khu Bảo tồn Thiên nhiên (BTTN) Bắc Hướng Hóa, Quảng Trị, là khu vực có đa dạng sinh học cao, mang tầm vóc quốc gia và quốc tế. Nghiên cứu về tài nguyên thực vật tại đây mới chỉ bắt đầu, nhưng các đánh giá ban đầu cho thấy tiềm năng lớn. Khu vực này là nơi sinh sống của nhiều loài quý hiếm liên quan đến bảo tồn. Rừng Bắc Hướng Hóa đóng vai trò quan trọng trong việc phòng hộ đầu nguồn cho các hệ thủy lớn. Nghiên cứu về tài nguyên thực vật, đặc biệt là nhóm cây gỗ, cây cảnh và cây bóng mát, là cần thiết để xây dựng chiến lược bảo tồn hiệu quả. Các thông tin về tài nguyên sinh vật ở đây còn rất thiếu, nhất là các loài quý hiếm cần được bảo vệ. Việc nghiên cứu sẽ góp phần làm cơ sở hoàn thiện chiến lược và biện pháp quản lý - bảo tồn tài nguyên thực vật ngắn hạn và dài hạn tại đây.

1.1. Vị trí địa lý và tầm quan trọng sinh thái của khu BTTN

Bắc Hướng Hóa nằm ở huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị, có vị trí chiến lược về bảo tồn đa dạng sinh học. Rừng tại đây đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn quan trọng, bảo vệ các hệ thủy lớn như sông Bến Hải và sông Cam Lộ. Độ che phủ rừng tự nhiên cao (83,5%) cho thấy tầm quan trọng của khu vực trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học tại Bắc Hướng Hoá các năm 2004 và 2005 của tổ chức Birdlife Quốc tế Chương trình Việt Nam phối hợp với Chi cục kiểm lâm Quảng Trị do tổ chức MacArthur tài trợ đã đánh giá rằng rừng và tài nguyên rừng của Bắc Hướng Hoá có tính đa dạng sinh học cao mang tầm vóc quốc gia và quốc tế.

1.2. Tổng quan các loài thực vật đã được ghi nhận tại khu vực

Các điều tra ban đầu đã ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ tại Bắc Hướng Hóa. Trong đó, có 17 loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và 23 loài trong Danh lục Đỏ Thế giới (IUCN). Về giá trị tài nguyên, khu vực có 125 loài cây cung cấp gỗ, 161 loài cây làm thuốc, 44 loài cây làm cảnh và 89 loài cây làm thực phẩm. Vùng rừng Bắc Hướng Hoá là một vùng rừng còn tương đối nguyên sinh, là khu vực rừng còn sót lại trong vùng do sự tàn phá nặng nề trong chiến tranh, đặc biệt là chất độc hoá học.

II. Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Thực Vật BTTN Bắc Hướng Hóa

Đa dạng sinh học là một trong những đặc điểm nổi bật của Việt Nam, với hệ thực vật phong phú và giàu các loài đặc hữu. Nghiên cứu về đa dạng thực vật tại Bắc Hướng Hóa cho thấy sự tương đồng với các khu vực lân cận như Bạch Mã và Đakrông. Tuy nhiên, sự khác biệt về số lượng loài và chi cho thấy cần có thêm nghiên cứu sâu rộng hơn. So sánh với các khu bảo tồn khác trong vùng cho thấy tiềm năng đa dạng sinh học của Bắc Hướng Hóa chưa được khai thác hết. Tài nguyên thực vật Bắc Hướng Hóa Theo kết quả nghiên cứu ban đầu về đa dạng sinh học tại Bắc Hướng Hoá các năm 2004 và 2005 của tổ chức Birdlife Quốc tế Chương trình Việt Nam phối hợp với Chi cục kiểm lâm Quảng Trị đã ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ.

2.1. So sánh đa dạng thực vật với các khu vực lân cận Bạch Mã Đakrông

So sánh với Bạch Mã và Đakrông, Bắc Hướng Hóa có sự tương đồng về thành phần họ thực vật, nhưng có sự khác biệt về số lượng chi và loài. Điều này có thể do mức độ nghiên cứu khác nhau tại mỗi vùng. Tuy nhiên, cho thấy Bắc Hướng Hóa có tiềm năng đa dạng sinh học không kém, cần được nghiên cứu sâu hơn. Theo các nghiên cứu của các hệ thực vật vùng lân cận : Bạch Mã, Đakrông và Bắc Hướng Hoá đã có khác biệt nhau ít nhiều về số lượng các taxon (bậc họ; bậc chi; bậc loài). Nhưng ba khu vực này có những nét tương đồng về Hệ thực vật, có tới 90% các họ gặp ở cả 3 khu vực.

2.2. Các họ thực vật có tính đa dạng cao tại Bắc Hướng Hóa

Tại Bắc Hướng Hóa, một số họ thực vật có tính đa dạng cao về số lượng chi và loài, bao gồm họ Cà phê (Rubiaceae), họ Hòa thảo (Poaceae), họ Lan (Orchidaceae), họ Long não (Lauraceae), họ Dâu tằm (Moraceae). Nghiên cứu tập trung vào những họ này có thể mang lại những phát hiện quan trọng về tài nguyên thực vật. Về số lượng loài: Có 5 họ có số lượng trên 20 loài: Long não (Lauraceae); Dâu tằm (Moraceae) và Cà phê (Rubiaceae) có 24 loài/mỗi họ; Lan (Orchidaceae) có 26 loài; Hoà thảo (Poaceae) có 23 loài; các họ Đơn nem (Myrsinaceae), Cam (Rutaceae), Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), Mua (Melastomataceae), Gai (Urticaceae), Chè (Theaceae), Cau (Arecaceae), Bồ hòn (Sapindaceae) có từ 10 loài đến 19 loài.

III. Nhóm Tài Nguyên Thực Vật Cho Gỗ Tại BTTN Bắc Hướng Hóa

Nhóm cây gỗ là một phần quan trọng của tài nguyên thực vật tại Bắc Hướng Hóa, cung cấp gỗ cho xây dựng và công nghiệp. Ngoài ra, nhiều loài cây gỗ còn có giá trị sử dụng khác, như làm thuốc, thực phẩm và cung cấp các sản phẩm quý. Nghiên cứu về thành phần loài, phân bố và giá trị sử dụng của nhóm cây gỗ là cần thiết để quản lý và bảo tồn hiệu quả. Ở Việt Nam, nhóm tài nguyên cây cho gỗ tập trung nhiều nhất vào hai ngành thực vật tiến hóa nhất trong giới thực vật là Thông (Pinophyta) và Ngọc lan (Magnoliophyta), hiện nay chiếm hầu hết các diện tích đất rừng tự nhiên và gây trồng.

3.1. Thành phần loài và phân bố của cây gỗ tại khu vực

Khu vực có 125 loài cây cung cấp gỗ. Xác định thành phần loài cụ thể và phân bố của chúng trong khu vực. Đây là thông tin quan trọng để đánh giá trữ lượng gỗ và xây dựng kế hoạch khai thác bền vững (nếu có). Trong tổng số khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, nhóm cây cho gỗ có đến 2.500 loài, phân bố trong các họ thực vật lớn hoặc trong các họ tuy số loài ít nhưng số cá thể lớn, tạo nên các kiểu thảm 6 thực vật tối ưu.

3.2. Giá trị sử dụng của cây gỗ gỗ thuốc thực phẩm

Nhiều loài cây gỗ tại Bắc Hướng Hóa có giá trị sử dụng đa dạng, không chỉ cung cấp gỗ mà còn được sử dụng làm thuốc, thực phẩm và cung cấp các sản phẩm quý. Nghiên cứu chi tiết về giá trị sử dụng của từng loài sẽ giúp nâng cao giá trị kinh tế của tài nguyên thực vật. Nhóm cây cho gỗ cung cấp gỗ cho nhu cầu xây dựng, đóng đồ, làm các công trình công nghiệp. Ngoài ra, nhóm cây cho gỗ này còn đóng góp cho con người sử dụng nhiều sản phẩm quý chứa trong các cơ quan của cây dùng làm thuốc, làm thực phẩm, dầu nhựa, tanin, chất màu,.

IV. Cây Làm Cảnh Bóng Mát Tại Khu Bảo Tồn Bắc Hướng Hóa

Nhóm cây làm cảnh và cây bóng mát đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện cảnh quan và điều hòa khí hậu. Đánh giá về thành phần loài, đặc điểm sinh thái và khả năng ứng dụng của nhóm cây này trong các khu đô thị và khu du lịch sinh thái là cần thiết. Nhóm cây cảnh và cây bóng mát thường dùng trong đô thị yêu cầu có giá trị thẩm mỹ cao. Nhóm cây cảnh và cây bóng mát bao gồm: Cây hoa, cây cảnh và cây bóng mát.

4.1. Đánh giá tiềm năng phát triển du lịch sinh thái

Khu vực có 44 loài cây làm cảnh và 89 loài cây làm thực phẩm. Nhóm cây cảnh và cây bóng mát thường dùng trong đô thị yêu cầu có giá trị thẩm mỹ cao. Các loài cây này có thể thu hút du khách và tạo ra nguồn thu cho địa phương. Cần đánh giá tiềm năng du lịch sinh thái của khu vực và xây dựng các sản phẩm du lịch phù hợp.

4.2. Lựa chọn và nhân giống các loài cây bản địa phù hợp

Việc lựa chọn và nhân giống các loài cây bản địa phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của khu vực là quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của nhóm cây làm cảnh và cây bóng mát. Cần có các nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống và chăm sóc các loài cây này.

V. Thách Thức Và Giải Pháp Bảo Tồn Tài Nguyên Thực Vật

Bắc Hướng Hóa đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn tài nguyên thực vật, bao gồm khai thác gỗ trái phép, phá rừng làm nương rẫy và biến đổi khí hậu. Cần có các giải pháp đồng bộ để giải quyết các thách thức này và đảm bảo sự bảo tồn bền vững tài nguyên thực vật. Các thông tin về tài nguyên sinh vật ở nơi đây còn rất thiếu, nhất là các loài quý hiếm cần được bảo vệ.

5.1. Xây dựng chính sách bảo tồn và quản lý rừng hiệu quả

Xây dựng các chính sách bảo tồn và quản lý rừng hiệu quả, dựa trên cơ sở khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế của khu vực. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn và quản lý rừng. Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã có công văn số 2036/TT-UB đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thành lập hai khu rừng đặc dụng của tỉnh Quảng Trị là Bắc Hướng Hoá và khu cảnh quan Đường Hồ Chí Minh huyền thoại.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của tài nguyên thực vật

Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của tài nguyên thực vật và tầm quan trọng của việc bảo tồn. Tổ chức các hoạt động giáo dục và truyền thông để nâng cao nhận thức của người dân về bảo tồn đa dạng sinh học. Tổng dân số của 5 xã là 10 353 người, số hộ là 2084, trong đó có 1448 hộ là người Vân Kiều (chiếm 69,4% tổng số hộ của 5 xã). Tổng số hộ nghèo của 5 xã là 967 hộ, chiếm 46,4% tổng số hộ của 5 xã.

VI. Hướng Nghiên Cứu Và Phát Triển Tài Nguyên Thực Vật Bền Vững

Nghiên cứu và phát triển tài nguyên thực vật bền vững tại Bắc Hướng Hóa cần tập trung vào việc khai thác các giá trị sử dụng của tài nguyên thực vật, đồng thời bảo tồn đa dạng sinh học. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương để đạt được mục tiêu này. Do đó nội dung nghiên cứu “Nhóm tài nguyên thực vật cho gỗ, cây làm cảnh và cho bóng mát ở khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị” là một trong các nội dung cần thiết góp phần làm cơ sở hoàn thiện chiến lược và biện pháp quản lý - bảo tồn tài nguyên thực vật ngắn hạn và dài hạn tại đây.

6.1. Ứng dụng công nghệ trong bảo tồn và phát triển tài nguyên

Ứng dụng công nghệ tiên tiến trong bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật, bao gồm công nghệ GIS, viễn thám và công nghệ sinh học. Các công nghệ này có thể giúp theo dõi, đánh giá và quản lý tài nguyên thực vật hiệu quả hơn. Thực hiện công văn của Bộ NN&PTNT, Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã chỉ định Chi cục Kiểm lâm chịu trách nhiệm thực hiện công văn trên của Bộ. Với sự hỗ trợ của tổ chức BirdLife Quốc Tế Chương trình Việt Nam cả về tài chính và chuyên gia quy hoạch bảo tồn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị đã tiến hành dự án “Xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị”.

6.2. Xây dựng mô hình kinh tế sinh thái dựa trên tài nguyên thực vật

Xây dựng các mô hình kinh tế sinh thái dựa trên tài nguyên thực vật, nhằm tạo ra sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương và giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Phát triển các sản phẩm từ tài nguyên thực vật có giá trị kinh tế cao, như dược liệu, thực phẩm chức năng và sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Trồng cây công nghiệp lâu năm đang là định hướng phát triển kinh tế của 5 xã vùng đệm. Cây được trồng chủ lực là cây cà phê với năng suất hiện nay trung bình là 10 tấn cà phê tươi/ha.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá thuộc tỉnh Quảng Trị được thành lập theo Quyết định số 479/QĐ-UBND ngày 14/03/2007 của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị. Khu bảo tồn sở hữu tổng diện tích vùng lõi là 25.200 ha trải rộng trên địa bàn 5 xã gồm Hướng Lập, Hướng Phùng, Hướng Sơn, Hướng Linh và Hướng Việt, cùng vùng đệm rộng trên 41.000 ha. Nơi đây duy trì độ che phủ rừng tự nhiên ấn tượng lên tới 83,5%, đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn đặc biệt quan trọng cho 4 hệ thủy lớn: sông Bến Hải, sông Cam Lộ, sông Rào Quán và sông Xê Păng Hiêng. Các đợt khảo sát đa dạng sinh học ban đầu ghi nhận hệ thực vật tại đây có tới 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ, trong đó có 17 loài ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam và 23 loài thuộc Danh lục Đỏ IUCN.

Mặc dù có tiềm năng sinh thái vượt trội, nguồn dữ liệu kiểm kê chuyên sâu về các nhóm công dụng thực vật, đặc biệt là nhóm cây lấy gỗ và cây cảnh quan bóng mát phục vụ bảo tồn và phát triển lâm nghiệp đô thị, vẫn còn nhiều khoảng trống. Luận văn tập trung giải quyết vấn đề phân loại, đánh giá hiện trạng và định hướng khai thác bền vững hai nhóm tài nguyên thực vật chủ lực tại Bắc Hướng Hóa trong giai đoạn 2008 - 2009. Mục tiêu trọng tâm là xác định cấu trúc thành phần loài, kiểm kê các loài nguy cấp, đồng thời thiết lập cơ sở dữ liệu khoa học để tuyển chọn cây rừng bản địa vào quy hoạch hạ tầng xanh đô thị. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm giàu thêm cơ sở dữ liệu sinh thái học vùng Bắc Trung Bộ mà còn cung cấp các chỉ số định lượng trực tiếp hỗ trợ công tác quản trị tài nguyên rừng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết phân loại học thực vật hiện đại kết hợp với quan điểm quy hoạch cảnh quan sinh thái đô thị. Khung lý thuyết phân loại thực vật kế thừa hệ thống phân loại của Takhtajan và các công trình điều tra hệ thực vật Việt Nam của các nhà thực vật học tiêu biểu, tập trung vào 3 ngành thực vật bậc cao có mạch gồm Dương xỉ (Polypodiophyta), Thông (Pinophyta) và Ngọc lan (Magnoliophyta).

Bên cạnh đó, lý thuyết lâm nghiệp đô thị và cảnh quan bền vững được vận dụng nhằm phân định giá trị đa chức năng của thực vật rừng. Khái niệm nhóm cây cho gỗ được xác định dựa trên trữ lượng, phẩm chất cơ lý và khả năng cung cấp nguyên liệu xây dựng. Khái niệm cây cảnh quan, bóng mát được phân tích qua các tiêu chí hình thái học gồm cấu trúc tầng tán, sắc thái hoa quả, tính chịu bóng, khả năng điều hòa vi khí hậu và mức độ thích ứng môi trường sống nhân tạo. Nghiên cứu cũng tích hợp nguyên lý bảo tồn sinh học in-situ (tại chỗ) và ex-situ (chuyển chỗ) để đánh giá mức độ đe dọa tuyệt chủng của các nguồn gen quý hiếm theo chuẩn đánh giá phân hạng của Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu thực địa áp dụng quy chuẩn điều tra tuyến và ô tiêu chuẩn theo phương pháp nghiên cứu thực vật học của Nguyễn Nghĩa Thìn kết hợp phương pháp mô tả hình thái của Lê Thị Huyên và Nguyễn Tiến Hiệp.

• Tuyến khảo sát: Tổng chiều dài 55 km tuyến điều tra được thiết lập cắt ngang các sinh cảnh đặc trưng từ rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp dưới 600 m đến rừng kín thường xanh á nhiệt đới núi trung bình trên 600 m.
• Ô tiêu chuẩn: Thiết lập 27 ô tiêu chuẩn với kích thước chuẩn 20 m x 20 m (diện tích mỗi ô 400 m2, tổng diện tích mẫu ngoại nghiệp đạt 10.800 m2). Khoảng cách giữa các ô tiêu chuẩn duy trì từ 1,5 km đến 2,0 km. Lý do lựa chọn kích thước ô 400 m2 nhằm bảo đảm bao quát đầy đủ cấu trúc 5 tầng tán của thảm thực vật rừng tự nhiên nhiệt đới, từ tầng vượt tán đến tầng thảm tươi.
• Cỡ mẫu phân tích chuyên sâu: Chọn mẫu nghiên cứu hình thái và sinh thái học chi tiết đạt 10% tổng số loài trong danh lục điều tra được nhằm tối ưu hóa độ chuẩn xác của dữ liệu trong điều kiện địa hình phức tạp.
• Phương pháp phân tích và giám định: Sử dụng phương pháp so sánh hình thái học đối chiếu mẫu vật với tiêu bản chuẩn tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật; kết hợp phỏng vấn dân tộc học bản địa Vân Kiều (chiếm 69,4% số hộ vùng đệm) và phương pháp chuyên gia cảnh quan để phân loại cây trồng theo 3 nhóm chức năng công trình công cộng, công trình dân dụng và chức năng phụ trợ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp các đợt khảo sát thực địa đã xác định được 214 loài thực vật thuộc 132 chi và 58 họ trong 3 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Bắc Hướng Hóa phục vụ hai mục đích sử dụng nghiên cứu:

• Nhóm cây làm cảnh và cho bóng mát: Ghi nhận 107 loài (chiếm 11,63% tổng số loài của toàn khu hệ), thuộc 71 chi (13,71% tổng số chi) và 42 họ (30,66% tổng số họ). Các họ chiếm ưu thế lớn nhất gồm họ Lan Orchidaceae với 14 loài, họ Vang Caesalpiniaceae với 12 loài, họ Rau muống Convolvulaceae với 7 loài và họ Cau Arecaceae với 5 loài.
• Nhóm cây lấy gỗ: Xác định 146 loài (chiếm 15,87% tổng số loài toàn khu hệ), thuộc 90 chi (17,37% tổng số chi) và 37 họ (27,01% tổng số họ). Các họ có độ đa dạng loài cho gỗ cao nhất gồm họ Long não Lauraceae với 16 loài, họ Dẻ Fagaceae với 10 loài, các họ Thị Ebenaceae, Trinh nữ Mimosaceae và Xoan Meliaceae đều sở hữu 8 loài mỗi họ.
• Nhóm cây đa tác dụng: Xác định 39 loài (chiếm 4,24% tổng số loài toàn khu hệ), thuộc 29 chi (5,60%) và 21 họ (15,33%). Đây là nhóm loài đặc biệt vừa có giá trị lấy gỗ thương phẩm vừa có cấu trúc tán, hoa lá thích hợp làm cây bóng mát đô thị như Lim xẹt, Lát hoa, Gội nếp, Sữa, Vàng anh, Nhội, Long não, Lộc vừng.
• Nhóm loài quý hiếm cần bảo tồn: Phát hiện 19 loài (chiếm tỷ lệ 8,9% tổng số loài ghi nhận), bao gồm 15 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (1 loài Rất nguy cấp CR: Vù hương; 4 loài Nguy cấp EN: Gụ lau, Sến mật, Thủy tiên hường, Trọng lâu nhiều lá; 10 loài Sẽ nguy cấp VU) và 10 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP (1 loài nhóm IA nghiêm cấm khai thác: Lan vân hài; 9 loài nhóm IIA).

Thảo luận kết quả

Cơ cấu phân bố thực vật tại Bắc Hướng Hóa phản ánh tính phân hóa rõ rệt theo đai độ cao và cấu trúc sinh thái. Ở đai dưới 600 m, rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới phát triển hoàn chỉnh 5 tầng tán với độ khép tán từ 50% đến 60% ở tầng ưu thế sinh thái (chiều cao 10 - 15 m), nơi tập trung nhiều loài cây lấy gỗ lớn thuộc họ Dẻ, Xoan và Bồ hòn. Trong khi đó, ở đai trên 600 m, xuất hiện các loài Hạt trần cổ như Thông tre lá dài, Thông lông gà bên cạnh các loài cây gỗ quý như Giổi lá láng, Giổi găng, Sến mật.

Khi trình bày cấu trúc dữ liệu qua biểu đồ cột so sánh số lượng taxon, ngành Ngọc lan thể hiện ưu thế vượt trội tuyệt đối ở cả hai nhóm công dụng (chiếm 95 loài cây cảnh bóng mát và 140 loài cây lấy gỗ), trong khi ngành Thông và Dương xỉ giữ vai trò bổ trợ với các đại diện đặc trưng như Tuế lược, Tuế sơn trà, Ráng ổ phụng. Biểu đồ hình quạt về mức độ đe dọa sinh học minh họa rõ tỷ trọng 8,9% loài nằm trong danh mục ưu tiên bảo tồn, đặc biệt nhấn mạnh 2 loài đặc hữu của Việt Nam là Tuế sơn trà và Gù hương cùng 2 nguồn gen quý hiếm mới mở rộng vùng phân bố là Đỉnh tùng và Trọng lâu nhiều lá. So sánh với các khu bảo tồn lân cận, hệ thực vật Bắc Hướng Hóa có độ tương đồng hơn 90% cấp họ so với Vườn Quốc gia Bạch Mã và Khu bảo tồn Đakrông, khẳng định vị thế hành lang đa dạng sinh học trọng yếu miền Trung.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập vùng bảo vệ nghiêm ngặt đối với 19 loài nguy cấp: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa cần xây dựng kế hoạch khoanh vùng bảo tồn nguyên vị (in-situ) cho các quần thể Vù hương (CR), Lan vân hài (IA), Sến mật (EN), Gụ lau (EN) và Đỉnh tùng (VU) trên diện tích 25.200 ha vùng lõi, hoàn thành cắm mốc ranh giới sinh cảnh đặc biệt trước năm 2011.
2. Nhân giống và thuần hóa 39 loài thực vật đa tác dụng phục vụ cảnh quan: Trung tâm Khoa học Lâm nghiệp Bắc Trung Bộ phối hợp với các vườn ươm địa phương triển khai chương trình nhân giống hữu tính và vô tính cho các loài cây bản địa như Lim xẹt, Vàng anh, Gội nếp, Lát hoa; đặt mục tiêu sản xuất 50.000 cây giống sạch bệnh mỗi năm trong giai đoạn 2010 - 2015 nhằm cung ứng cây xanh đường phố và công viên.
3. Hoàn thiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và giao khoán bảo vệ: Ủy ban nhân dân huyện Hướng Hóa cần thúc đẩy ký kết hợp đồng giao khoán quản lý bảo vệ rừng dài hạn cho 1.448 hộ đồng bào dân tộc Vân Kiều tại 5 xã vùng đệm, nâng mức hỗ trợ tài chính trực tiếp từ nguồn quỹ môi trường rừng nhằm giảm thiểu áp lực khai thác gỗ lậu và đào bới phong lan rừng tự nhiên.
4. Triển khai phần mềm cơ sở dữ liệu GIS quản lý tài nguyên thực vật: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị cần số hóa toàn bộ bản đồ phân bố 214 loài cây lấy gỗ và cây cảnh quan, tích hợp dữ liệu tuần tra rừng bằng định vị GPS, đào tạo nghiệp vụ quản lý số liệu cho 100% cán bộ kiểm lâm địa bàn trước quý IV năm 2010.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa chuẩn xác về phân bố loài, hiện trạng đe dọa và danh lục 19 loài thực vật nguy cấp, phục vụ trực tiếp công tác xây dựng phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 5 năm và 10 năm.
• Kiến trúc sư cảnh quan và các công ty công viên cây xanh đô thị: Tiếp cận danh mục 39 loài cây đa tác dụng bản địa có tán đẹp, hoa thơm và khả năng chống chịu bão gió tốt, từ đó thay thế dần các loài cây ngoại lai kém bền vững trong các đồ án quy hoạch không gian xanh đô thị.
• Các nhà khoa học, chuyên gia bảo tồn nguồn gen thực vật: Khai thác các dẫn liệu phân loại học chi tiết về các nguồn gen đặc hữu, vùng phân bố của loài Đỉnh tùng, Trọng lâu nhiều lá và các đại diện thuộc ngành Dương xỉ, Thông, Ngọc lan tại vùng sinh thái chuyển tiếp Trung Bộ.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình kết hợp giữa điều tra thực vật học truyền thống (ô tiêu chuẩn, tuyến điều tra) với ứng dụng phân loại cây xanh theo tiêu chuẩn lâm nghiệp đô thị hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài thực vật có công dụng lấy gỗ và làm cảnh tại Bắc Hướng Hóa? Nghiên cứu đã kiểm kê chính xác 214 loài thực vật thuộc 132 chi và 58 họ trong 3 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó bao gồm 107 loài làm cảnh, bóng mát; 146 loài cho gỗ và 39 loài đa tác dụng tích hợp cả hai chức năng trên.

2. Những loài thực vật nào tại khu vực nghiên cứu được xếp vào mức độ đe dọa bảo tồn cao nhất? Khu vực có 19 loài thuộc diện cần bảo vệ ưu tiên, tiêu biểu như Vù hương được xếp hạng Rất nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ Việt Nam 2007; các loài Gụ lau, Sến mật, Thủy tiên hường, Trọng lâu nhiều lá thuộc nhóm Nguy cấp (EN); và Lan vân hài được xếp vào Nhóm IA của Nghị định 32/2006/NĐ-CP nghiêm cấm tuyệt đối khai thác thương mại.

3. Quy mô lấy mẫu và phương pháp điều tra ngoại nghiệp được thực hiện như thế nào? Nghiên cứu đã thiết lập 27 ô tiêu chuẩn kích thước 20 m x 20 m (tổng diện tích 1,08 ha) trên 55 km tuyến điều tra thực địa qua nhiều đai độ cao và dạng sinh cảnh khác nhau, đồng thời chọn mẫu phân tích chi tiết 10% tổng số loài trong danh lục.

4. Nhóm cây đa tác dụng mang lại lợi ích gì cho phát triển lâm nghiệp đô thị? Nhóm 39 loài đa tác dụng như Lim xẹt, Lát hoa, Gội nếp, Nhội, Long não vừa tạo sinh khối bóng mát lớn, lọc sạch không khí, tạo cảnh quan hoa lá thẩm mỹ cao, vừa có bộ rễ sâu vững chắc chống đổ gãy mùa mưa bão và cung cấp gỗ giá trị cao khi khai thác luân phiên.

5. Đâu là điểm tương đồng giữa hệ thực vật Bắc Hướng Hóa và các vườn quốc gia lân cận? Hệ thực vật Bắc Hướng Hóa có độ tương đồng hơn 90% số họ so với Vườn Quốc gia Bạch Mã và Khu bảo tồn Đakrông, đóng vai trò mắt xích sinh thái trọng yếu trong việc bảo tồn các loài hạt trần và cây lá rộng đặc hữu miền Trung.

Kết luận

• Luận văn đã kiểm kê và hệ thống hóa thành công 214 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 132 chi, 58 họ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, định hình rõ cơ cấu 107 loài làm cảnh, 146 loài lấy gỗ và 39 loài đa tác dụng.
• Phát hiện và lập hồ sơ bảo tồn chi tiết cho 19 loài thực vật quý hiếm nguy cấp, trong đó có 15 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007 và 10 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP, tiêu biểu là Vù hương, Gụ lau, Sến mật, Lan vân hài.
• Xác lập cơ sở khoa học liên ngành giữa thực vật học và kiến trúc cảnh quan, mở ra hướng đi bền vững trong việc di thực các loài cây rừng bản địa vào phát triển hạ tầng xanh đô thị.
• Đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn in-situ và ex-situ đồng bộ, kết hợp giao khoán bảo vệ rừng với cộng đồng địa phương theo lộ trình hành động cụ thể từ năm 2010 đến năm 2015.
• Nghiên cứu là nguồn tài liệu quý giá kêu gọi các nhà hoạch định chính sách, tổ chức bảo tồn và doanh nghiệp lâm nghiệp tăng cường đầu tư nguồn lực nhằm gìn giữ vẹn nguyên tính đa dạng sinh học độc đáo của dải rừng Trường Sơn Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU Việt Nam được coi là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới, và được công nhận là quốc gia có tỉ lệ các loài động, thực vật quí hiếm và đặc hữu có ý nghĩa toàn cầu (Regalado và các cộng sự, 2005). Những đánh giá ban đầu (Tolmachev, 1974; Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997; Phan Kế Lộc, 1998) cho biết rằng có khoảng 9600 loài thực vật bậc cao có mạch bản địa đã phát triển ở Việt Nam. Thêm vào đó, có khoảng 750 loài cây trồng được nhập nội và loài tự nhiên hoá. Theo đánh giá gần đây nhất, ở Việt Nam đã biết khoảng 10.256 chi và 305 họ (Phan Kế Lộc, 1998).

Các nghiên cứu đó cũng dự đoán có khoảng 240 loài sẽ được phát hiện và bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam (Phan Kế Lộc, 1998). Hệ thực vật Việt Nam không chỉ phong phú mà còn giầu các loài đặc hữu, bổ sung thêm vào ý nghĩa về sinh học và bảo tồn. Tỷ lệ của các loài đặc hữu của Việt Nam được ước đoán có khoảng 20% (Pocs, 1965) đến 50% (Thái Văn Trừng, 1978). Một đánh giá khiêm tốn hơn (Võ Quý, 1995) cho rằng ở Việt Nam chỉ có khoảng 10% số loài và 3% số chi là đặc hữu.

Tài nguyên thực vật Bắc Hướng Hóa Theo kết quả nghiên cứu ban đầu về đa dạng sinh học tại Bắc Hướng Hoá các năm 2004 và 2005 của tổ chức Birdlife Quốc tế Chương trình Việt Nam phối hợp với Chi cục kiểm lâm Quảng Trị đã ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ 17. Trong đó có 17 loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và 23 loài được ghi trong Sách Đỏ Thế Giới (IUCN 1994). Về giá trị tài nguyên, trong tổng số những loài thống kê được có 125 loài cây cung cấp gỗ, 161 loài cây làm thuốc, 44 loài cây làm cảnh và 89 loài cây làm thực phẩm (ăn được). Đa dạng của một số họ thực vật ở BTTN Bắc Hướng Hoá Tại đây có 13 họ có tính đa dạng cao về số lượng chi và loài 17.

Xét về số lượng chi có 12 họ có số chi từ 7 – 20 chi. Họ Cà phê (Rubiaceae), họ Hoà thảo (Poaceae), họ Lan (Orchidaceae) có số lượng chi cao nhất từ 16 – 20 chi. Còn 7 họ khác: họ Mua (Melastomataceae); Dâu tằm (Moraceae); Bồ hòn (Sapindaceae); Chè (Theaceae); Gai (Urticaceae); Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) và Cau (Arecaceae) có số chi dao động từ 7 đến 9 chi. Về số lượng loài: Có 5 họ có số lượng trên 20 loài: Long não (Lauraceae); Dâu tằm (Moraceae) và Cà phê (Rubiaceae) có 24 loài/mỗi họ; Lan (Orchidaceae) có 26 loài; Hoà thảo (Poaceae) có 23 loài; các họ Đơn nem (Myrsinaceae), Cam (Rutaceae), Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), Mua (Melastomataceae), Gai (Urticaceae), Chè (Theaceae), Cau (Arecaceae), Bồ hòn (Sapindaceae) có từ 10 loài đến 19 loài.

Đa dạng Hệ thực vật tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá so với các khu vực lân cận Theo các nghiên cứu của các hệ thực vật vùng lân cận : Bạch Mã, Đakrông và Bắc Hướng Hoá đã có khác biệt nhau ít nhiều về số lượng các taxon (bậc họ; bậc chi; bậc loài). Nhưng ba khu vực này có những nét tương đồng về Hệ thực vật, có tới 90% các họ gặp ở cả 3 khu vực. Sự khác biệt về mặt số lượng chính bởi sự hạn chế về mức độ nghiên cứu tại mỗi vùng. Điều này cũng chỉ ra tại Đăkrông và Bắc Hướng Hoá có Hệ thực vật đa dạng không kém so với Vườn Quốc gia Bạch Mã, cần có những nghiên cứu xa hơn nữa trong quá trình quản lý khu bảo tồn sau này mới có thể khẳng định.1: So sánh tính đa dạng thực vật tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá với các khu bảo tồn trong vùng Ngành Họ Chi Loài BHH Đak BM BHH Đak BM BHH Đak BM Ngành Thông đất 2 2 2 2 2 3 6 3 16 (Lycopodiophyta) Ngành Mộc tặc (Equisetophyta) 1 0 1 1 0 1 1 0 1 Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) 11 11 24 31 15 68 68 30 162 Ngành Thông (Pinophyta) 4 3 7 6 6 11 9 10 20 Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) 122 114 156 487 505 669 836 1009 1448 -Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) 91 93 130 388 404 411 707 857 1103 -Lớp Hành (Liliopsida) 21 21 26 90 101 158 129 152 345 Tổng 130 130 190 518 528 752 920 1055 1547 Ghi chú: BHH= Bắc Hướng Hóa, Đak= Đakrông, BM= Bạch Mã 1.

Một số quan điểm về sử dụng thực vật trong cảnh quan đô thị Ở Việt Nam, nhóm tài nguyên cây cho gỗ tập trung nhiều nhất vào hai ngành thực vật tiến hóa nhất trong giới thực vật là Thông (Pinophyta) và Ngọc lan (Magnoliophyta), hiện nay chiếm hầu hết các diện tích đất rừng tự nhiên và gây trồng. Trong tổng số khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, nhóm cây cho gỗ có đến 2.500 loài, phân bố trong các họ thực vật lớn hoặc trong các họ tuy số loài ít nhưng số cá thể lớn, tạo nên các kiểu thảm 6 thực vật tối ưu. Nhóm cây cho gỗ cung cấp gỗ cho nhu cầu xây dựng, đóng đồ, làm các công trình công nghiệp. Ngoài ra, nhóm cây cho gỗ này còn đóng góp cho con người sử dụng nhiều sản phẩm quý chứa trong các cơ quan của cây dùng làm thuốc, làm thực phẩm, dầu nhựa, tanin, chất màu,.

Trong đô thị, cây trồng được chia thành các đơn vị chức năng: bảo vệ môi trường, che bóng, dùng làm đẹp và trang trí (hương thơm, tán lá, màu hoa, dạng quả), dùng làm vật kỷ niệm (cây Đa, cây Đề). Do đó cây sử dụng trong đô thị thường được lựa chọn là cây trồng đa chức năng. Ví dụ: Sấu (Dracontomelon duperreanum) dùng ăn quả, làm bóng mát, làm thuốc hay lấy gỗ, đại đa số mọi người dân ghi nhận công tác dụng chính của Sấu là cây bóng mát trong đô thị. Cây trong đô thị được sử dụng đa chức năng gồm một số các chức năng như: bóng mát, làm cảnh (sử dụng hoa, quả, lá, tán, mùi hương), điều hoà tiểu khí hậu, bảo vệ hoặc cải tạo môi trường, chắn gió, ăn quả, làm thuốc, … Nhưng chức năng chính và được dùng phổ biến là che bóng và làm cảnh.

Nhóm cây cảnh và cây bóng mát thường dùng trong đô thị yêu cầu có giá trị thẩm mỹ cao. Nhóm cây cảnh và cây bóng mát bao gồm: Cây hoa, cây cảnh và cây bóng mát. Chương 2 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2. Điều kiện tự nhiên 2.

Lịch sử hình thành Ngày 8/12/2005 Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã có công văn số 2036/TT-UB đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thành lập hai khu rừng đặc dụng của tỉnh Quảng Trị là Bắc Hướng Hoá và khu cảnh quan Đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Gần 1 năm sau đó, ngày 13/07/2005, Bộ NN&PTNT nêu rõ hai khu rừng nói trên đã được Bộ đưa vào danh mục các khu rừng đặc dụng Việt Nam quy hoạch đến 2010 để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt. Đồng thời, Bộ cũng yêu cầu tỉnh Quảng Trị phải xây dựng những luận chứng kinh tế kỹ thuật trong việc thành lập khu rừng đặc dụng để trình Bộ NN&PTNT thẩm định để có cơ sở vững chắc và chiến lược nhằm bảo vệ đa dạng sinh học tiêu biểu của vùng, duy trì và phát triển chức năng phòng hộ quan trọng của rừng Bắc Hướng Hoá đối với phát triển kinh tế địa phương. Thực hiện công văn của Bộ NN&PTNT, Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã chỉ định Chi cục Kiểm lâm chịu trách nhiệm thực hiện công văn trên của Bộ.

Với sự hỗ trợ của tổ chức BirdLife Quốc Tế Chương trình Việt Nam cả về tài chính và chuyên gia quy hoạch bảo tồn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị đã tiến hành dự án “Xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị”. Các hoạt động thực địa được triển khai, bao gồm thu thập số liệu đa dạng sinh học, đánh giá tình trạng rừng, xác định ranh giới quy hoạch ngoài thực địa, thu thập kinh tế xã hội ở 5 xã vùng đệm của huyện 8 Hướng Hoá và 1 xã của Đakrông nhằm xây dựng dự án đầu tư thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá, giai đoạn 2006 – 2010. Ngày 05/12/2006 Bộ NN&PTNT đã có văn bản số 3251/BNN-LN gửi UBND tỉnh về việc thẩm định kết quả quy hoạch rà soát ba loại rừng của tỉnh Quảng Trị, trong đó diện tích quy hoạch cho khu bảo tồn Bắc Hướng Hoá là 25. Ngày 14/03/2007, UBND tỉnh đã ra quyết định số 479/QĐ-UBND về việc phê duyệt Dự án quy hoạch và đầu tư Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá.

Vị trí địa lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa cách trung tâm huyện Hướng Hóa khoảng 50 km về phía Bắc của tỉnh Quảng Trị, nằm trên trục đường Hồ Chí Minh nhánh Tây. Phía Bắc giáp với tỉnh Quảng Bình, phía Tây giáp với nước Cộng hoà Dân chủ nhân dân Lào, phía Đông và phía Nam giáp với 6 xã của huyện Hướng Hoá và Vĩnh Linh. Toàn bộ khu vực bảo tồn được giới hạn ở toạ độ địa lý: - Từ 16o43’22’’ đến 16o59’55’’ vĩ độ Bắc. - Từ 106o33’00’’ đến 106o47’03’’ kinh độ Đông.

Địa hình Khu bảo tồn có địa hình là vùng núi thấp ở phía Nam của dải Trường Sơn Bắc với dãy núi cao trên 1000 m chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam dọc ranh giới hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị. Địa hình nâng cao hơn về phía tỉnh Quảng Trị, chia cắt mạnh, độ dốc cao từ 15 – 25o, nhiều nơi còn có dốc đứng. Các đỉnh cao tiêu biểu của khu vực bao gồm: Động Sa Mù (1550 m) gần đèo Sa Mù và Động Voi Mẹp hay còn gọi là Voi nằm có độ cao 1771 m ở phía Đông Nam khu bảo tồn. Ngoài địa hình đồi và núi đất còn có hai dãy 9 núi đá vôi, một dãy ở gần trung tâm và chạy dọc theo hướng Đông – Tây, thuộc ranh giới hai xã Hướng Lập và Hướng Việt, một dãy khác chạy theo hướng Bắc – Nam và nằm giữa trung tâm của xã Hướng Việt.

Địa chất Khu vực nghiên cứu nằm trên hệ địa máng - uốn nếp Caledon Việt – Lào ở Bắc Trung Bộ, giới hạn bởi đứt gãy sâu sông Mã ở phía Bắc và đứt gãy sâu Tam Kỳ - Hiệp Đức ở phía Nam. Các địa máng được cho là phát triển từ kỷ Cambri hoặc có thể từ Sini cho đến cuối Silur hoặc đầu Đevon. Trên chúng đã hình thành các lớp phủ nền trẻ Epicaledon Paleozoi giữa-muộn. Hầu hết các núi trung bình được cấu tạo bởi đá Granit phân bố khá phổ biến trong vùng.