Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái loài chò chỉ parashorea chinensis tại khu bảo tồn thiên nhiên nà hẩu tỉnh yên bái

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái loài chò chỉ Parashorea chinensis tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu, tỉnh Yên Bái.

• Tác giả: Nguyễn Đức Toàn
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Và Sinh Thái Loài Chò Chỉ (Parashorea Chinensis) Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Nà Hẩu, Tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học của loài Chò chỉ Parashorea chinensis

Loài Chò chỉ (Parashorea chinensis) là một trong những loài cây gỗ lớn quý hiếm tại Việt Nam. Đặc điểm hình thái của loài này bao gồm thân cây thẳng, cao, có đường kính lớn, thường đạt từ 30 đến 40 mét. Lá cây có hình dạng elip, màu xanh đậm, có khả năng chịu bóng tốt, thích nghi với môi trường rừng nhiệt đới. Hoa của cây Chò chỉ có màu vàng nhạt, nở vào mùa hè, thu hút nhiều loài côn trùng thụ phấn. Quả của loài này là dạng hạt cứng, có khả năng phát tán xa nhờ gió. Đặc điểm sinh học của Chò chỉ không chỉ thể hiện ở hình thái mà còn ở khả năng sinh trưởng và phát triển trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Theo nghiên cứu, loài này có thể sống lâu năm, với tuổi thọ lên đến 100 năm. Điều này cho thấy giá trị sinh học và kinh tế của loài cây này trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu.

1.1. Đặc điểm hình thái

Đặc điểm hình thái của cây Chò chỉ (Parashorea chinensis) rất đa dạng và phong phú. Thân cây thường thẳng, có vỏ màu nâu xám, dày và có khả năng chống chịu tốt với các tác động từ môi trường. Lá cây có chiều dài từ 10 đến 20 cm, rộng từ 5 đến 10 cm, với bề mặt nhẵn và bóng. Hoa của cây thường mọc thành chùm, có mùi thơm nhẹ, thu hút nhiều loài côn trùng. Quả của cây Chò chỉ có hình dạng giống như quả đậu, khi chín sẽ nứt ra để phát tán hạt. Đặc điểm này giúp cây có khả năng tái sinh tự nhiên tốt, góp phần duy trì quần thể trong môi trường sống của nó.

1.2. Đặc điểm sinh thái

Cây Chò chỉ (Parashorea chinensis) thường phân bố ở những khu vực có độ cao từ 500 đến 750 mét so với mực nước biển. Loài này ưa thích các khu rừng ẩm, có độ che phủ cao và đất tơi xốp. Nhiệt độ lý tưởng cho sự phát triển của cây là từ 20 đến 30 độ C, với lượng mưa hàng năm từ 1500 đến 2000 mm. Cây có khả năng chịu bóng tốt, thường mọc dưới tán rừng, nơi có độ ẩm cao. Sự phân bố của loài này không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên mà còn bị ảnh hưởng bởi hoạt động của con người, như khai thác rừng và biến đổi khí hậu. Việc bảo tồn loài Chò chỉ tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học của khu vực.

II. Đặc điểm sinh thái của loài Chò chỉ tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu, tỉnh Yên Bái, là nơi có sự đa dạng sinh học phong phú, trong đó có sự hiện diện của loài Chò chỉ (Parashorea chinensis). Đặc điểm sinh thái của loài này tại khu vực này được thể hiện qua sự phân bố theo đai cao và trạng thái rừng. Cây Chò chỉ thường phân bố ở những khu vực có độ cao từ 600 đến 750 mét, nơi có độ ẩm cao và ánh sáng vừa phải. Sự phân bố của loài này không đồng đều, thường tập trung ở những khu vực có điều kiện sinh thái thuận lợi. Theo nghiên cứu, mật độ cây Chò chỉ tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu đạt khoảng 50-70 cây/ha, cho thấy sự phát triển tốt của loài này trong môi trường tự nhiên.

2.1. Phân bố theo đai cao

Phân bố của cây Chò chỉ (Parashorea chinensis) tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu chủ yếu tập trung ở các đai cao từ 600 đến 750 mét. Ở độ cao này, điều kiện khí hậu và đất đai rất phù hợp cho sự phát triển của loài cây này. Nhiệt độ trung bình hàng năm ở khu vực này dao động từ 20 đến 25 độ C, với lượng mưa hàng năm đạt khoảng 1800 mm. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho cây phát triển mạnh mẽ, đồng thời cũng giúp duy trì độ ẩm cần thiết cho sự sinh trưởng của cây. Sự phân bố này cũng cho thấy khả năng thích nghi của loài Chò chỉ với các điều kiện sinh thái khác nhau.

2.2. Phân bố theo trạng thái rừng

Cây Chò chỉ (Parashorea chinensis) thường phân bố ở những khu rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu. Trong các trạng thái rừng khác nhau, mật độ và sự phát triển của loài này có sự khác biệt rõ rệt. Ở những khu rừng nguyên sinh, mật độ cây Chò chỉ có thể đạt tới 80 cây/ha, trong khi ở các khu rừng thứ sinh, con số này giảm xuống còn khoảng 40-50 cây/ha. Điều này cho thấy rằng sự can thiệp của con người và các yếu tố môi trường có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của loài cây này. Việc bảo tồn và phát triển bền vững loài Chò chỉ tại khu vực này là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học.

III. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững loài Chò chỉ

Để bảo tồn và phát triển bền vững loài Chò chỉ (Parashorea chinensis) tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép và xâm lấn rừng. Thứ hai, cần thực hiện các chương trình trồng rừng và phục hồi rừng, đặc biệt là ở những khu vực đã bị suy thoái. Việc trồng cây Chò chỉ tại các khu vực phù hợp sẽ giúp tăng cường mật độ và sự phát triển của loài này. Cuối cùng, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của loài Chò chỉ và tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học.

3.1. Giải pháp quản lý và bảo vệ rừng

Giải pháp quản lý và bảo vệ rừng là rất quan trọng trong việc bảo tồn loài Chò chỉ (Parashorea chinensis). Cần thiết lập các quy định nghiêm ngặt về quản lý rừng, đồng thời tăng cường lực lượng kiểm lâm để giám sát và ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép. Việc tổ chức các đợt kiểm tra định kỳ sẽ giúp phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm, từ đó bảo vệ được môi trường sống của loài cây này. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương trong công tác bảo vệ rừng.

3.2. Giải pháp trồng rừng và phục hồi rừng

Trồng rừng và phục hồi rừng là một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn loài Chò chỉ (Parashorea chinensis). Cần xác định các khu vực có điều kiện sinh thái phù hợp để tiến hành trồng cây Chò chỉ. Việc trồng cây cần được thực hiện theo đúng quy trình kỹ thuật, đảm bảo tỷ lệ sống cao và phát triển tốt. Đồng thời, cần thực hiện các biện pháp chăm sóc và bảo vệ cây trồng trong giai đoạn đầu. Sự kết hợp giữa trồng rừng và bảo vệ rừng tự nhiên sẽ giúp duy trì và phát triển bền vững quần thể loài Chò chỉ tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Nà Hẩu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. cho rằng “Chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao chùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá mặt địa lý”. Ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể. Tolmachop đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500 - 2000 loài.

Về vật hậu học: Hoạt động sinh học có tính chất chu kỳ của các cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản. Chu kỳ vật hậu của cùng 1 loài phân bố ở các vùng sinh thái khác nhau sẽ có sự sai khác rõ rệt. Điều này có ý nghĩa cần thiết trong nghiên cứu sinh thái cá thể loài và công các chọn tạo giống. Các công trình như nêu trên cũng đã ít nhiều nêu ra các đặc điểm về chu kỳ hoa, quả và các đặc trưng vật hậu của từng loài, nhóm loài.

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học loài cây Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của loài làm cơ sở đề xuất biện pháp kỹ thuật lâm sinh tác động phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả trong kinh doanh rừng rất được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Theo đó, các lý thuyết về hệ sinh thái, cấu trúc, tái sinh rừng được vận dụng triệt để trong nghiên cứu đặc điểm của 1 loài cụ thể nào đó. Ông đã phân chia ra sinh thái học cá thể và sinh thái học quần thể. Sinh thái học cá thể nghiên cứu từng cá thể sinh vật hoặc từng loài, trong đó chu kỳ sống, tập tính cũng như khả năng thích nghi với môi trường được đặc biệt chú ý.

Trung tâm Nông lâm kết hợp thế giới (World Agroforestry Centre, 2006), Anon (1996), Keble và Sidiyasa (1994) đã nghiên cứu đặc điểm hình thái của 9 loài Vối thuốc (Schima wallichii) và đã mô tả tương đối chi tiết về đặc điểm hình thái thân, lá, hoa, quả, hạt của loài cây này, góp phần cung cấp cơ sở cho việc gây trồng và nhân rộng loài Vối thuốc trong các dự án trồng rừng (dẫn theo Hoàng Văn Chúc, 2009 [7]). Tian - XiaoRui khi nghiên cứu về khả năng chịu lửa của một số loài cây trồng rừng đã rút ra kết luận, Vối thuốc (S. wallichii), Castanopsis hystrix và Myrica rubra có sức chống lửa tốt nhất trong tổng số 12 loài cây nghiên cứu (dẫn theo Hoàng Văn Chúc, 2009) [7]. Vối thuốc là loài cây tiên phong ưa sáng, biên độ sinh thái rộng, phân bố rải rác ở các khu vực phía Đông Nam Châu Á.

Vối thuốc xuất hiện ở nhiều vùng rừng thấp (phía Nam Thái Lan) và cả ở các vùng cao hơn (Nepal) cũng như tại các vùng có khí hậu lạnh. Là cây bản địa của Brunei, Trung Quốc, ấn Độ, Lào, Myanmar, Nepal, Papua New Guinea, Phillipines, Thailand và Việt Nam (World Agroforestry Centre, 2006). Vối thuốc thường mọc thành quần thụ từ nơi đất thấp đến núi cao, phân bố ở rừng thứ sinh, nơi đồng cỏ, cây bụi và ngay cả nơi ngập nước có độ mặn nhẹ. Vối thuốc có thể mọc trên nhiều loại đất với thành phần cơ giới và độ phì khác nhau, từ đất cằn cỗi khô cằn đến đất phì nhiêu, tươi tốt, có thể thấy Vối thuốc xuất hiện nơi đầm lầy.

Vối thuốc là loài cây tiên phong sau nương rẫy (Laos tree seed project, 2006) (dẫn theo Hoàng Văn Chúc, 2009) [7]. Khamleck (2004), Họ Dẻ có phân bố khá rộng, với khoảng 900 loài chúng được tìm thấy ở vùng ôn đới Bắc bán cầu, cận nhiệt đới và nhiệt đới, song chưa có tài liệu nào công bố chúng có ở vùng nhiệt đới Châu Phi. Hầu hết các loài phân bố tập trung ở Châu Á, đặc biệt ở Việt Nam có tới 216 loài và ít nhất là Châu Phi và vùng Địa Trung Hải chỉ có 2 loài (dẫn theo Trần Hợp, 2002) [17]. Như vậy, với các công trình nghiên cứu về lý thuyết sinh thái, tái sinh, cấu trúc rừng tự nhiên cũng như nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái đối với một số loài cây như trên đã phần nào làm sáng tỏ những đặc điểm cấu trúc, tái sinh của rừng nhiệt đới nói chung.

Đó là cơ sở để lựa chọn cho hướng nghiên cứu trong luận văn. Nghiên cứu về cây Chò chỉ Những nghiên cứu về cây Chò chỉ trên thế giới không có nhiều. Tuy nhiên, theo Wendy Jackson (Bộ canh nông Mỹ) thì họ Dầu (Dipterocarpaceae) phân bố nhiều ở vùng Đông Nam Á và rất nhạy cảm với đất, chịu ảnh hưởng sâu sắc của Cacbonnat canxi. Lecont đã nghiên cứu và xuất bản cuốn “Thực vật chí Đông Dương”.

Trong đó tác giả đã xác định được hai loài Chò chỉ là Parashorea stelata và Parashorea chinensis. Hai loài cây này đã được đưa vào danh lục Thực vật ở Việt Nam. Chò chỉ phân bố nhiều ở Trung Quốc, Miến Điện thuộc khu hệ Malaysia từ Nam di cư lên Bắc. Chính vì vậy mà các nghiên cứu về loài Chò chỉ tập trung nhiều ở Trung Quốc.

Theo Guang xi (1974), đã nghiên cứu việc gây trồng loài Chò chỉ ở Trung Quốc và đã có những thành công nhất định. Năm 1988, nhà nghiên cứu Lin Chi cũng đã nghiên cứu một số sinh thái ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây Chò chỉ tại vùng Quảng Đông (dẫn theo Hoàng Văn Chúc, 2009) [7]. Nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng * Nghiên cứu về cấu trúc rừng Việc nghiên cứu cấu trúc rừng ở Việt nam cũng đã được rất nhiều tác giả đề cập tới nhằm đưa ra giải pháp lâm sinh phù hợp, song tiêu biểu phải kể đến một số công trình nghiên cứu sau: Thái Văn Trừng (1963, 1970, 1978) [26] đã đưa ra mô hình cấu trúc tầng như: Tầng vượt tán (A1), tầng ưu thế sinh thái (A2), tầng dưới tán (A3), tầng cây bụi (B) và tầng cỏ quyết (C). Ông đã vận dụng và cải tiến bổ sung phương pháp biểu đồ, mặt cắt đứng của Davit - Risa để nghiên cứu cấu trúc rừng Việt Nam, trong đó tầng cây bụi và thảm tươi được vẽ phóng đại với tỉ lệ nhỏ hơn và có ký hiệu thành phần loài cây của quần thể đối với những đặc trưng sinh thái và vật hậu cùng biểu đồ khí hậu, vị trí địa lý, địa hình.

Bên cạnh đó, ông còn dựa vào 4 tiêu chuẩn để phân chia kiểu thảm thực vật rừng Việt Nam. Đó là dạng sống ưu thế của những thực vật trong tầng cây lập quần, độ tàn che của tầng ưu thế sinh 11 thái, hình thái sinh thái của nó và trạng mùa của tán lá. Với những quan điểm trên, Thái Văn Trừng đã phân chia thảm thực vật Rừng Việt Nam thành 14 kiểu. Rõ ràng các nhân tố cấu trúc rừng được vận dụng triệt để trong phân loại rừng dựa trên quan điểm sinh thái phát sinh quần thể.

Đặc điểm cấu trúc rừng lá rộng thường xanh ở Hương Sơn, Hà Tĩnh đã được tác giả Đào Công Khanh (1996) [18] tiến hành. Đây là cơ sở đề xuất một số biện pháp lâm sinh phục vụ khai thác và nuôi dưỡng rừng. Theo Nguyễn Văn Trương (1983) [27] khi nghiên cứu cấu trúc rừng hỗn loài đã xem xét sự phân tầng theo hướng định lượng, phân tầng theo cấp chiều cao một cách cơ giới. Theo Vũ Đình Phương (1987) [24] đã nhận định, việc xác định tầng thứ của rừng lá rộng thường xanh là hoàn toàn hợp lý và cần thiết, nhưng chỉ trong trường hợp rừng có sự phân tầng rõ rệt có nghĩa là khi rừng đã phát triển ổn định mới sử dụng phương pháp định lượng để xác định giới hạn của các tầng cây.

Theo Nguyễn Anh Dũng (2000) [11] đã tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc tầng cây gỗ cho 2 trạng thái rừng là IIa và IIIa1 ở Lâm Trường Sông Đà - Hoà Bình. Về đa dạng tầng cây gỗ đã có nhiều tác giả Việt Nam quan tâm nghiên cứu về đa dạng sinh học, đặc biệt là đa dạng hệ thực vật, đầu tiên phải kể đến công trình nghiên cứu “Thảm thực vật rừng Việt Nam” của Thái Văn Trừng (1963, 1978 [26]). Tác giả đã tổng kết và công bố công trình nghiên cứu của mình với 7004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1850 chi và 189 họ ở Việt Nam. Ông đã nhấn mạnh sự ưu thế của ngành thực vật hạt kín (Angiospermae) trong hệ thực vật Việt Nam với 6336 loài chiếm 90,9%, 1727 chi chiếm 93,5% và 239 họ chiếm 82,7% trong tổng số taxon mỗi bậc.

Tiếp theo là công trình “Bước đầu nghiên cứu rừng Miền Bắc” của Trần Ngũ Phương (1963) [23]. Tác giả chia rừng miền Bắc Việt Nam thành 3 đai với 8 kiểu. * Nghiên cứu về tái sinh Tái sinh rừng ở nước ta chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ và hệ thống, đặc biệt là tái sinh tự nhiên, các kết quả nghiên cứu về tái sinh rừng thường được đề cấp đến trong các công trình nghiên cứu về thảm thực vật, trong các báo cáo khoa học và công bố trên các tạp chí. Rừng Việt Nam 12 mang những đặc điểm tái sinh của rừng nhiệt đới nói chung, nhưng phần lớn là rừng thứ sinh phục hồi nên những quy luật tái sinh đã bị xáo trộn.

Khi nghiên cứu rừng nhiệt đới ở Việt Vam, Trần Ngũ Phương (1963) [23] đã nhấn mạnh, rừng tự nhiên có nhiều tầng, khi một tầng nào đó của rừng bắt đầu già cỗi thì nó đã chuẩn bị cho bản thân một lớp cây con tái sinh để sau này sẽ thay thế khi nó bị tiêu vong. Theo Phùng Ngọc Lan (1964) [20] đã nêu kết quả tra dặm hạt Lim xanh dưới tán rừng ở lâm trường Hữu Lũng, Lạng Sơn. Ngay từ giai đoạn nảy mầm, bọ xít là nhân tố gây ảnh hưởng đáng kể đến tỷ lệ nảy mầm. Thái Văn Trừng (1978) [26] khi nghiên cứu về “Thảm thực vật rừng Việt Nam” đã kết luận: ánh sáng là nhân tố sinh thái khống chế và điều khiển quá trình tái sinh tự nhiên trong rừng.

Khi các điều kiện của môi trường như đất rừng, nhiệt độ, độ ẩm dưới tán rừng chưa thay đổi thì các loài cây tái sinh không có những biến đổi lớn và cũng không diễn thế một cách tuần hoàn trong không gian và theo thời gian mà diễn thế theo những phương thức tái sinh có quy luật nhân quả giữa sinh vật và môi trường. Viện Điều tra - Quy hoạch rừng tiến hành điều tra tái sinh tự nhiên ở rừng thứ sinh Yên Bái (1965), Hà Tĩnh (1966), Quảng Bình (1969) và Lạng Sơn (1969). Từ kết quả điều tra tái sinh, Vũ Đình Huề (1969) [14] đã phân chia khả năng tái sinh rừng thành 5 cấp, rất tốt, tốt, trung bình, xấu và rất xấu.