Luận văn biến động hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Nghĩa Hưng, Nam Định 2005-2015

Nghiên cứu đa dạng sinh học và biến động hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Nghĩa Hưng, Nam Định giai đoạn 2005-2015, đề xuất giải pháp bền vững.

• Tác giả: Vũ Sinh Khiêu
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Thụy
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng đa dạng sinh học và biến động hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định giai đoạn 2005-2015 nhằm đề xuất giải pháp quản lý và sử dụng bền vững
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về đa dạng sinh học hệ sinh thái đất ngập nước và bãi bồi ven biển trên Thế giới và Việt Nam
• 1.1.1. Tổng quan các nghiên cứu về đa dạng sinh học đất ngập nước trên Thế giới
• 1.1.2. Tổng quan các nghiên cứu về đa dạng sinh học đất ngập nước ở Việt Nam
• 1.2. Vị trí địa lý và lịch sử hình thành khu vực nghiên cứu
• 1.2.1. Vị trí địa lý
• 1.2.2. Lịch sử hình thành lục địa khu vực nghiên cứu
• 1.2.3. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 1.2.3.1. Đặc điểm địa hình, địa mạo và địa chất
• 1.2.3.2. Đặc điểm khí hậu
• 1.2.3.3. Đặc điểm thủy, hải văn
• 1.2.4. Đặc điểm kinh tế xã hội. Dân số, lao động
• 1.2.4.1. Hiện trạng kinh tế xã hội
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3.2.1. Phương pháp kế thừa, thu thập tài liệu, tổng hợp thông tin, dữ liệu
• 1.3.2.2. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 1.3.2.3. Phương pháp phân tích dựa trên hệ thông tin địa lý (GIS) và viễn thám
• 1.3.2.4. Phương pháp chuyên gia
• 1.3.2.5. Phương pháp phân tích, đánh giá, tổng hợp thông tin, xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đa dạng sinh học khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Đa dạng loài khu vực bãi bồi ven biển huyện Nghĩa Hưng, Nam Định
• 3.1.1.1. Đa dạng sinh học thực vật
• 3.1.1.2. Đa dạng sinh học động vật
• 3.1.1.3. Đa dạng các loài chim
• 3.1.1.4. Các nhóm động vật khác
• 3.1.2. Thành phần các loài quý hiếm khu vực nghiên cứu
• 3.2. Phân tích, đánh giá biến động diện tích rừng ngập mặn tại huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định giai đoạn 2005 – 2015
• 3.2.1. Tư liệu nghiên cứu xây dựng bản đồ hiện trạng RNM
• 3.2.2. Kết quả xây dựng bản đồ hiện trạng các hệ sinh thái khu vực ven biển
• 3.3. Phân tích, đánh giá biến động diện tích rừng ngập mặn huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định giai đoạn 2005 – 2015
• 3.4. Một số định hướng quản lý, khai thác tài nguyên phục vụ phát triển bền vững khu vực ven biển huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định
• 3.4.1. Xây dựng và hoàn thiện các cơ chế chính sách quản lý, kiện toàn các tổ chức quản lý tại khu vực ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 3.4.2. Phát triển các sinh kế bền vững khu vực ven biển
• 3.4.3. Quan trắc và bảo vệ môi trường
• 3.4.4. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng hợp lý tài nguyên biển huyện Nghĩa Hưng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng sinh học rừng ngập mặn Nghĩa Hưng

Nghiên cứu về đa dạng sinh học và biến động hệ sinh thái rừng ngập mặn tại huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định trong giai đoạn 2005-2015 đã chỉ ra tầm quan trọng của khu vực này trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững. Rừng ngập mặn không chỉ là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển và điều hòa khí hậu. Nghiên cứu này nhằm cung cấp cái nhìn tổng quan về hiện trạng và biến động của hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Nghĩa Hưng.

1.1. Đặc điểm sinh thái và giá trị của rừng ngập mặn

Rừng ngập mặn tại Nghĩa Hưng có diện tích lớn và đa dạng về loài. Các loài thực vật như bần, trang, và các loài động vật như tôm, cá, và các loài chim cư trú tại đây tạo nên một hệ sinh thái phong phú. Rừng ngập mặn không chỉ cung cấp nơi cư trú cho các loài sinh vật mà còn có chức năng bảo vệ bờ biển khỏi xói lở và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

1.2. Tình hình nghiên cứu đa dạng sinh học tại Nghĩa Hưng

Trong giai đoạn 2005-2015, nhiều nghiên cứu đã được thực hiện để đánh giá đa dạng sinh học tại Nghĩa Hưng. Các nghiên cứu này đã chỉ ra sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn do khai thác quá mức và biến đổi khí hậu. Việc đánh giá này là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn đa dạng sinh học

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, nhưng huyện Nghĩa Hưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển kinh tế, khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến động hệ sinh thái đã gây áp lực lớn lên rừng ngập mặn. Việc nhận thức và tham gia của cộng đồng địa phương trong bảo tồn là rất quan trọng.

2.1. Tác động của khai thác tài nguyên đến hệ sinh thái

Khai thác tài nguyên thiên nhiên như gỗ và thủy sản đã dẫn đến sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn. Nghiên cứu cho thấy rằng việc khai thác không bền vững đã làm giảm đa dạng sinh học và làm mất đi các chức năng sinh thái của rừng ngập mặn.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến rừng ngập mặn

Biến đổi khí hậu đã gây ra hiện tượng nước biển dâng, làm tăng nguy cơ xói lở bờ biển và ảnh hưởng đến sự phát triển của rừng ngập mặn. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng biến động hệ sinh thái do biến đổi khí hậu có thể làm giảm khả năng phục hồi của rừng ngập mặn.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá hệ sinh thái

Để đánh giá đa dạng sinh học và biến động hệ sinh thái rừng ngập mặn, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích dữ liệu từ vệ tinh và sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS). Những phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về hiện trạng và biến động của rừng ngập mặn.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là phương pháp chính để thu thập dữ liệu về đa dạng sinh học. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành thu thập mẫu thực vật và động vật, đồng thời ghi nhận các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển của rừng ngập mặn.

3.2. Sử dụng công nghệ GIS trong nghiên cứu

Công nghệ GIS đã được sử dụng để phân tích và đánh giá biến động diện tích rừng ngập mặn. Việc sử dụng dữ liệu từ vệ tinh giúp theo dõi sự thay đổi của hệ sinh thái theo thời gian, từ đó đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng diện tích rừng ngập mặn tại Nghĩa Hưng đã giảm đáng kể trong giai đoạn 2005-2015. Các giải pháp bảo tồn và phục hồi đã được đề xuất nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực này. Việc áp dụng các biện pháp quản lý hiệu quả sẽ giúp bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện chất lượng môi trường.

4.1. Đánh giá hiện trạng rừng ngập mặn

Đánh giá hiện trạng cho thấy rằng rừng ngập mặn tại Nghĩa Hưng đã bị suy giảm nghiêm trọng. Các loài thực vật và động vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo tồn và phục hồi rừng ngập mặn là cần thiết để duy trì đa dạng sinh học.

4.2. Đề xuất giải pháp quản lý bền vững

Các giải pháp quản lý bền vững bao gồm việc tăng cường nhận thức cộng đồng, áp dụng các biện pháp bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn. Cần có sự phối hợp giữa chính quyền địa phương và cộng đồng để đảm bảo hiệu quả trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về đa dạng sinh học và biến động hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Nghĩa Hưng đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái này. Tương lai của rừng ngập mặn phụ thuộc vào các biện pháp quản lý bền vững và sự tham gia của cộng đồng địa phương. Việc bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ mang lại lợi ích cho môi trường mà còn cho sự phát triển kinh tế của khu vực.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học là cần thiết để duy trì các chức năng sinh thái của rừng ngập mặn. Điều này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn rừng ngập mặn cần tập trung vào việc phát triển các chương trình giáo dục cộng đồng và tăng cường hợp tác giữa các tổ chức. Việc này sẽ giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực đất ngập nước ven biển huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định sở hữu vị trí chiến lược thuộc vùng đệm của Khu dự trữ sinh quyển châu thổ Sông Hồng. Với tổng diện tích tự nhiên 25.412,94 ha và dải bờ biển bồi tụ có tốc độ lấn biển trung bình đạt khoảng 53 m/năm, hệ sinh thái rừng ngập mặn tại đây đóng vai trò xung yếu trong việc phòng hộ bờ biển, chống xói lở, lưu giữ trầm tích và duy trì nguồn lợi sinh vật thủy hải sản phong phú. Khu vực này từng được quy hoạch mở rộng và đề xuất là khu Ramsar quốc tế từ năm 1996 nhờ tính đa dạng sinh học vượt trội.

Tuy nhiên, áp lực gia tăng dân số với 179.473 người năm 2014 và quá trình khai hoang quai đê lấn biển qua các thời kỳ với tổng diện tích hơn 3.764 ha đã tạo nên sức ép sinh thái to lớn. Tình trạng phá rừng ngập mặn để mở rộng đầm nuôi tôm công nghiệp và bãi nuôi ngao thiếu kiểm soát trong giai đoạn 2005–2015 đã làm suy thoái nghiêm trọng cấu trúc thảm thực vật tự nhiên.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng đa dạng sinh học, ứng dụng công nghệ viễn thám và hệ thông tin địa lý (GIS) để lượng hóa biến động không gian hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Nghĩa Hưng giai đoạn 2005–2015, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý và khai thác tài nguyên theo hướng phát triển bền vững.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn then chốt, trực tiếp phục vụ việc triển khai Quyết định 120/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định 1631/QĐ-UBND tỉnh Nam Định về bảo vệ, phát triển rừng ven biển ứng phó với biến đổi khí hậu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết động thái cảnh quan sinh thái đất ngập nước (Wetland Landscape Dynamics) và nguyên lý Quản lý tổng hợp vùng bờ (Integrated Coastal Zone Management - ICZM). Các lý thuyết này cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá mối tương tác hữu cơ giữa các yếu tố thủy thạch động lực cửa sông với quá trình diễn thế sinh thái của thảm thực vật ngập mặn.

Khung nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm then chốt: đa dạng sinh học vùng triều, chỉ số thực vật điều chỉnh theo đất ngập nước, dịch vụ hệ sinh thái ven biển và sức tải môi trường trong nuôi trồng thủy sản. Mô hình tích hợp giữa điều tra sinh thái thực địa và phân tích không gian đa thời gian được thiết lập nhằm làm rõ các xung đột kinh tế - sinh thái tại dải ven bờ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn tích hợp từ hai kênh chính: dữ liệu ảnh vệ tinh quang học đa phổ Landsat 5 TM (chụp ngày 11/05/2005) và Landsat 8 OLI (chụp ngày 10/07/2015) có độ phân giải không gian 30 m; kết hợp hệ thống số liệu niên giám thống kê giai đoạn 2005–2014 từ Phòng Thống kê, Chi cục Kiểm lâm huyện Nghĩa Hưng và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Nam Định.

Quy trình khảo sát thực địa thiết lập cỡ mẫu gồm 15 ô tiêu chuẩn diện tích từ 100 m² đến 400 m² trên 25 tuyến khảo sát trải dài từ cửa Lạch Giang (sông Ninh Cơ) đến cửa sông Đáy và khu vực Cồn Xanh. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để bao quát đầy đủ các dạng sinh cảnh đặc trưng gồm rừng thuần loài, rừng hỗn giao, bãi cát cao và đầm nuôi thủy sản.

Phương pháp phân loại ảnh viễn thám có kiểm định (Supervised Classification) kết hợp ma trận chuyển dịch lớp phủ sau phân loại (Post-classification Comparison) được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc loại bỏ sai số do chế độ triều kiệt - triều cường, đảm bảo độ chính xác tổng thể đạt trên 85%, giúp phát hiện chính xác các ranh giới biến động rừng ngập mặn theo từng mốc thời gian 10 năm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác lập hệ thống dữ liệu chi tiết về đa dạng sinh học và biến động lớp phủ rừng ngập mặn tại huyện Nghĩa Hưng:

Thứ nhất, diện tích rừng ngập mặn suy giảm rõ rệt trong giai đoạn 10 năm. Năm 2005, tổng diện tích rừng ngập mặn đạt 2.115 ha, nhưng đến năm 2015 chỉ còn khoảng 1.800 ha, tương đương mức suy giảm 14,9%. Phần lớn diện tích rừng bị mất tập trung ở dải bãi bồi ngoài đê quốc gia do hoạt động chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

Thứ hai, cấu trúc quần xã sinh vật vùng bãi bồi ghi nhận sự đa dạng cao nhưng có dấu hiệu suy giảm mật độ cục bộ. Thảm thực vật ngập mặn ghi nhận các loài ưu thế gồm Trang (Kandelia obovata) và Bần chua (Sonneratia caseolaris). Hệ động vật ghi nhận hơn 80 loài cá, hàng chục loài giáp xác mười chân, thân mềm hai vỏ có giá trị thương phẩm cao cùng nhiều loài chim nước di cư trú ngụ tại bãi triều 4.950 ha.

Thứ ba, sự bùng nổ của ngành nuôi trồng thủy sản mặn lợ làm thay đổi mạnh mẽ cơ cấu sử dụng đất. Đến năm 2014, diện tích đầm nuôi thủy sản đạt 2.002 ha mặn lợ và 1.008 ha nước ngọt, đẩy giá trị sản xuất nuôi trồng bình quân đạt 257,94 triệu đồng/ha, tăng gấp hơn 5 lần so với mức 51,06 triệu đồng/ha năm 2005.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự biến động diện tích rừng xuất phát từ mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế ngắn hạn và bảo tồn sinh thái dài hạn. Các phong trào quai đê lấn biển quy mô lớn (như đợt quai đê Cồn Xanh 820 ha năm 2003) cùng với chính sách đấu thầu bãi triều thời hạn 5–20 năm đã khuyến khích người dân chặt phá thảm thực vật tự nhiên để đắp đầm nuôi tôm sú và ngao giống.

Biến động không gian được minh chứng rõ nét qua bản đồ hiện trạng rừng năm 2005 và 2015 xây dựng trên nền tảng GIS, cùng bảng ma trận chuyển đổi diện tích lớp phủ. Tại cửa sông Đáy, quá trình bồi tụ phù sa tự nhiên kết hợp các dự án trồng rừng từ nguồn vốn ứng phó biến đổi khí hậu giúp mở rộng một số vệt rừng non. Ngược lại, tại khu vực cửa Lạch Giang (sông Ninh Cơ), dòng chảy áp sát chân đê gây xói lở nghiêm trọng, làm sạt lở nhiều diện tích bãi bồi có rừng phòng hộ.

So sánh với các nghiên cứu tại Vườn quốc gia Xuân Thủy liền kề, tốc độ mất rừng tự nhiên tại Nghĩa Hưng diễn ra nhanh hơn do thiếu quy chế phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt, khẳng định tính cấp thiết phải áp dụng mô hình tôm - rừng sinh thái kết hợp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững dải ven biển huyện Nghĩa Hưng:

1. Hoàn thiện quy hoạch không gian biển và củng cố thể chế quản lý: Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định và Ủy ban nhân dân huyện Nghĩa Hưng cần khẩn trương rà soát, cắm mốc ranh giới hành chính vùng bãi bồi ngoài đê, phân định rõ phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và vùng đệm phát triển kinh tế. Thiết lập mục tiêu bảo vệ và khôi phục diện tích rừng phòng hộ đạt tối thiểu 2.200 ha vào năm 2020 theo đúng định hướng Quyết định 120/QĐ-TTg.

2. Chuyển đổi mô hình kinh tế sang nuôi trồng thủy sản sinh thái: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Nghĩa Hưng chủ trì hướng dẫn người dân chuyển đổi từ nuôi tôm thâm canh tự phát sang mô hình ao tôm sinh thái kết hợp trồng rừng ngập mặn với tỷ lệ che phủ rừng tối thiểu 40–50% diện tích mặt nước, phấn đấu nâng thu nhập bình quân của các hộ nuôi trồng lên trên 45 triệu đồng/người/năm trong giai đoạn 2016–2020.

3. Thiết lập mạng lưới quan trắc môi trường và giám sát biến động bờ biển: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Nam Định cần đầu tư xây dựng 4 trạm quan trắc tự động kiểm soát chất lượng nước cửa sông Đáy và sông Ninh Cơ, kết hợp ứng dụng công nghệ viễn thám cập nhật bản đồ đường bờ biển và độ che phủ rừng định kỳ 2 năm/lần, hoàn thành trước năm 2018.

4. Phát triển cơ chế đồng quản lý tài nguyên và nâng cao năng lực cộng đồng: Chi cục Kiểm lâm phối hợp với chính quyền các xã Nam Điền, Nghĩa Phúc và thị trấn Rạng Đông tổ chức 15–20 lớp tập huấn mỗi năm cho hơn 1.000 lượt ngư dân, giao khoán bảo vệ rừng gắn liền với quyền lợi khai thác hải sản dưới tán rừng, chuyển đổi vai trò của người dân từ khách thể sang chủ thể quản lý môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn cung cấp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng:

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và lâm nghiệp (Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Nam Định, Ủy ban nhân dân huyện Nghĩa Hưng). Luận văn cung cấp bộ bản đồ chuyên đề biến động không gian và số liệu điều tra hiện trạng, hỗ trợ xây dựng quy hoạch sử dụng đất ven biển và kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu trên phạm vi toàn tỉnh.

Nhóm thứ hai là các nhà khoa học, giảng viên, học viên cao học và sinh viên thuộc các chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên, Sinh thái học và Viễn thám - GIS. Đề tài là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp xử lý ảnh vệ tinh đa thời gian Landsat với điều tra thực địa phân loại thảm thực vật vùng triều.

Nhóm thứ ba là các ban quản lý dự án bảo tồn thiên nhiên và các tổ chức phi chính phủ quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn đất ngập nước (như IUCN, WWF, BirdLife). Tài liệu cung cấp dữ liệu cơ sở phục vụ việc thiết kế các can thiệp phục hồi hệ sinh thái thuộc vùng đệm Khu dự trữ sinh quyển châu thổ Sông Hồng.

Nhóm thứ tư là các hợp tác xã, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư ven biển đang canh tác thủy sản. Luận văn cung cấp hướng dẫn kỹ thuật về mô hình sinh kế nuôi tôm sinh thái bền vững, giúp tối ưu hóa hiệu quả kinh tế song hành với việc giữ gìn vành đai chắn sóng tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân chính khiến diện tích rừng ngập mặn Nghĩa Hưng suy giảm trong giai đoạn 2005–2015 là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu do hoạt động quai đê lấn biển tự phát và chuyển đổi ồ ạt đất bãi bồi có rừng sang đầm nuôi tôm, bãi nuôi ngao vạng thương phẩm. Việc phát triển kinh tế thiếu kiểm soát cùng tác động xói lở tự nhiên tại cửa Lạch Giang đã làm mất đi khoảng 315 ha rừng trong vòng 10 năm.

2. Ứng dụng công nghệ ảnh vệ tinh Landsat mang lại lợi thế gì trong nghiên cứu này?
   Việc giải đoán ảnh vệ tinh Landsat 5 TM năm 2005 và Landsat 8 OLI năm 2015 ở độ phân giải 30 m giúp bao quát toàn bộ 25.412,94 ha diện tích huyện Nghĩa Hưng một cách khách quan, cho phép định lượng chính xác diện tích biến động và theo dõi đường bờ biển mà các phương pháp đo đạc truyền thống khó thực hiện được.

3. Mô hình tôm - rừng sinh thái mang lại những lợi ích cụ thể nào cho địa phương?
   Mô hình đảm bảo tỷ lệ che phủ rừng ngập mặn từ 40–50% trong đầm nuôi, giúp duy trì chuỗi thức ăn tự nhiên, giảm thiểu dịch bệnh trên tôm, tạo nguồn lợi thủy sản sạch có giá trị kinh tế đạt trên 257,94 triệu đồng/ha và bảo vệ bờ bao đầm nuôi an toàn trước các đợt bão lớn.

4. Chế độ thủy văn và phù sa tại cửa sông Đáy và sông Ninh Cơ ảnh hưởng như thế nào đến thảm thực vật?
   Cửa sông Đáy nhận lượng phù sa bồi đắp lớn tạo điều kiện cho bãi bồi tiến ra biển 53 m/năm, rất thuận lợi cho cây Trang và Bần chua tái sinh tự nhiên. Ngược lại, cửa Lạch Giang chịu động lực sóng mạnh và sạt lở chân kè, đòi hỏi phải có công trình mỏ hàn kết hợp trồng rừng đai cản sóng.

5. Luận văn đóng góp những giải pháp gì cho việc thực hiện các quyết định của Thủ tướng Chính phủ?
   Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và bản đồ phân vùng chức năng phục vụ trực tiếp việc triển khai Quyết định 120/QĐ-TTg về bảo vệ rừng ven biển và Quyết định 1631/QĐ-UBND tỉnh Nam Định, đề xuất cơ chế liên ngành gắn quyền lợi sinh kế của hơn 111.891 lao động địa phương với nhiệm vụ bảo vệ rừng.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện hiện trạng đa dạng sinh học dải bãi bồi ven biển huyện Nghĩa Hưng với hàng trăm loài động thực vật thủy sinh đặc trưng, khẳng định vai trò vùng đệm xung yếu của Khu dự trữ sinh quyển châu thổ Sông Hồng.
• Ứng dụng thành công công nghệ viễn thám và GIS để định lượng biến động rừng ngập mặn giai đoạn 2005–2015, xác định diện tích rừng suy giảm từ 2.115 ha xuống khoảng 1.800 ha do áp lực chuyển đổi sang nuôi trồng thủy sản.
• Phân tích rõ nét mâu thuẫn giữa tốc độ mở rộng diện tích nuôi trồng thủy sản mặn lợ đạt 2.002 ha năm 2014 với sự suy giảm diện tích thảm thực vật tự nhiên chắn sóng ngoài đê quốc gia.
• Thành lập bộ bản đồ hiện trạng và biến động không gian tỷ lệ lớn, làm sáng tỏ động thái bồi tụ tại cửa sông Đáy và xói lở cục bộ tại cửa sông Ninh Cơ.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp liên ngành đồng bộ về thể chế, mô hình sinh kế tôm - rừng, quan trắc môi trường và cơ chế đồng quản lý hướng tới mục tiêu phát triển bền vững giai đoạn 2016–2020.

Để các kết quả nghiên cứu phát huy tối đa giá trị thực tiễn, các cơ quan chức năng tỉnh Nam Định và huyện Nghĩa Hưng cần sớm thể chế hóa các đề xuất vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương giai đoạn 2016–2020. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và người dân hãy cùng chung tay ứng dụng mô hình sinh thái bền vững nhằm bảo vệ vành đai xanh bờ biển Nghĩa Hưng trước thách thức của biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan các nghiên cứu về đa dạng sinh học hệ sinh thái đất ngập nước và bãi bồi ven biển trên Thế giới và Việt Nam 1. Tổng quan các nghiên cứu về đa dạng sinh học đất ngập nước trên Thế giới Hoạt động nghiên cứu về ĐNN và khu vực bãi bồi ven biển được bắt đầu từ các nhà nghiên cứu về ĐNN ở phương Tây.

Những nghiên cứu ban đầu này tập trung chủ yếu vào các vấn đề: Động lực của đới ven bờ và cổ thực vật nhằm cung cấp dữ liệu về tiến trình phát triển và thay đổi của cảnh quan, văn hoá các vùng ĐNN, các quần xã thực vật tại các đầm lầy hay khuynh hướng nghiên cứu sinh thái tổng hợp kết hợp với các hoạt động bảo vệ thiên nhiên và động vật hoang dã. Ngay từ năm 1950, các hoạt động nghiên cứu tập trung chủ yếu về quần xã thực vật tại các đầm lầy, địa hình - địa mạo, thuỷ - hải văn, nghiên cứu động lực của đới ven bờ. Tiếp đến là các nghiên cứu về cổ thực vật nhằm giải thích sự thay đổi của chế độ khí hậu và mực nước biển trong quá khứ. Từ những năm 1970 trở lại đây cùng với sự tiến bộ về khoa học kỹ thuật và tài liệu thực nghiệm đã giúp các nhà nghiên cứu theo dõi sự thay đổi của các vùng ĐNN, từ đó có những hiểu biết cụ thể hơn về sự biến đổi các vùng ĐNN.

Oreeson và cộng sự , 1979 (trích theo Dugan, P.) (1990)) [33] đã thống kê 84% tổng số các trích dẫn là của các công trình nghiên cứu trong thập kỷ 70, 14% của các công trình thập kỷ 60 và chỉ có 2% là trích dẫn từ các công trình trước năm 1960. Khu vực Châu Á và Đông Nam Á là nơi có diện tích ĐNN lớn của thế giới. Do mật độ dân cư cao (chiếm 60% số dân toàn thế giới) các cộng đồng dân cư nơi đây phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên ĐNN. Vì thế, việc nghiên cứu và bảo tồn các vùng ĐNN có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với các quốc gia trong khu vực, số các nước ký công ước Ramsar ngày càng tăng.

Công tác nghiên cứu ĐNN trên thế giới trong những năm qua đã nhận được sự ủng hộ của nhiều tổ chức quốc tế như Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới (The World Conservation Union - IUCN), Chương trình môi trường của Liên hợp quốc (UNEP), Quỹ động vật hoang dã thế giới (WWF), các tổ chức phi chính phủ (NGO). Trong đó quan trọng nhất là vai trò của IUCN vì đây là 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tổ chức trực tiếp hỗ trợ về tài chính và là cơ quan phối hợp kết nối với các hoạt động với các tổ chức khác trong việc bảo vệ và nghiên cứu ĐNN trên Thế giới [5]. Tổng quan các nghiên cứu về đa dạng sinh học đất ngập nước ở Việt Nam ĐNN ở Việt Nam khá đa dạng và phong phú về các kiểu hình với diện phân bố rộng khắp, trải dài từ Bắc vào Nam và có tầm quan trọng đặc biệt trong lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc. Do vậy, ĐNN ở Việt Nam đã và đang thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khác nhau như: Khoa học tự nhiên, kinh tế - xã hội, pháp luật,.

Các công trình nghiên cứu ĐNN ở Việt Nam tương đối phong phú, đề cập đến nhiều vấn đề bức xúc như: Kiểm kê, phân loại, phân tích chức năng, giá trị của các hợp phần cấu thành của các vùng ĐNN, hoặc nghiên cứu tổng hợp một vùng, một đối tượng cụ thể. Một trong số những dự án đầu tiên có liên quan đến ĐNN ở Việt Nam là “Dự án sông Mê Kông và đồng bằng sông Cửu Long” của Uỷ ban sông Mê Kông (1957) do chính phủ 4 nước Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam thành lập. Dự án này đã tiến hành điều tra về thuỷ văn sông Mê Kông, kinh tế - xã hội, địa chất, khoáng sản và tiềm năng nông nghiệp vùng hạ lưu sông Mê Kông. Cũng trong dự án này công tác điều tra về động vật hoang dã của lưu vực sông Mê Kông được tiến hành, từ đó đưa ra những kiến nghị về hệ thống khu bảo tồn.

Tiếp theo là một loạt các đề tài, dự án, chương trình điều tra tổng hợp cũng như nghiên cứu các hợp phần của ĐNN từ những năm 1980 cho đến nay. Trong chương trình điều tra cơ bản tài nguyên thiên nhiên toàn quốc, một chương trình cấp nhà nước do Uỷ ban khoa học kỹ thuật Nhà nước chủ trì 1984 - 1986 đã bước đầu đề xuất tới việc bảo vệ thiên nhiên những vùng đất ngập nước Năm 1989, Việt Nam tham gia công ước Ramsar, đây cũng là thời điểm chính thức hình thành những nội dung cương yếu về hoạt động khoa học và bảo tồn thiên nhiên cho lĩnh vực đất ngập nước ở nước ta, do Vụ Điều tra Cơ bản (tiền thân của Cục Môi trường, nay là Cục Bảo vệ Môi trường) thuộc Uỷ ban Khoa học Kỹ thuật Nhà nước (sau là Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường, nay là Bộ Tài nguyên và Môi trường) chủ trì. Trên cơ sở các văn bản Công ước, các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế về những vấn đề có liên quan đến đất ngập nước đã được tổ chức tập 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hợp lại, xác định những nội dung chuyên đề và xúc tiến hoạt động “nghiên cứu về đất ngập nước” một cách chính thức ở Việt Nam. Những nghiên cứu tiếp theo gồm đề tài KT 03 - 02 về đầm phá do Nguyễn Chu Hồi chủ nhiệm, KT 03 - 01 (chương trình 48B) về động lực bãi bồi, tiềm năng nguồn lợi ven biển miền Bắc Việt Nam do Trần Đức Thạnh, Nguyễn Đức Cự và Phí Kim Trung tiến hành.

Về kiểm kê và phân tích các chức năng, giá trị của ĐNN có các công trình của Lê Diên Dực, Vũ Văn Dũng và Nguyễn Hữu Thắng. Trong công trình nghiên cứu của Lê Diên Dực (1989), đã kiểm kê và công bố 32 vùng ĐNN quan trọng, cần được bảo vệ của nước ta. Trong các nghiên cứu làm cơ sở khoa học cho việc quy hoạch các Khu bảo tồn ĐNN ở Việt Nam, Vũ Văn Dũng và Nguyễn Hữu Thắng đã thống kê tương đối đầy đủ các kiểu ĐNN là ao hồ (tự nhiên và nhân tạo), đầm phá cần quy hoạch thành các khu bảo tồn. Sau đó là hàng loạt các công trình kiểm kê và phân loại ĐNN của Nguyễn Hoàng Trí (1995), Phan Nguyên Hồng (1989 - 1998), Nguyễn Chu Hồi (1995), Mai Trọng Nhuận, Đào Mạnh Tiến và cộng sự (1992 - 2003), những công trình này đã làm rõ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn của nghiên cứu ĐNN, đánh giá tổng quan các loại hình ĐNN, tiềm năng, tình hình quản lý, sử dụng, các áp lực, mối đe doạ, chiến lược bảo vệ và phát triển bền vững ĐNN trên toàn lãnh thổ Việt Nam [8, 12, 17, 18].

Bên cạnh đó là các công trình nghiên cứu về tài nguyên sinh thái và đa dạng sinh học các vùng ĐNN của Vũ Trung Tạng (1994), Mai Đình Yên (1993), Đặng Ngọc Thanh (1995 - 2000). Những công trình này đã thống kê, phân loại được nhiều quần xã sinh vật và quan trọng là tìm hiểu được nhiều thành phần, nguồn gốc và phân bố của chúng, trong đó đã nêu bật chức năng của vùng ĐNN như là bãi đẻ, vùng di cư quan trọng của một số quần thể có ý nghĩa quốc gia và xuyên quốc gia. Chương trình 64A (1982 - 1985) nghiên cứu hậu quả chiến tranh hoá học của Mỹ lên rừng ngập mặn tỉnh Minh Hải (GS. Phan Nguyên Hồng chủ nhiệm) đã nghiên cứu sự biến đổi của thảm thực vật RNM cũng như các giá trị thoái hoá của đất do rừng bị huỷ diệt bởi các chất diệt cỏ và chất làm rụng lá cây, trên cơ sở đó đề xuất biện pháp phục hồi RNM.

Chương trình 64B (1986 - 1990) nghiên cứu hậu quả 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lâu dài của chiến tranh hoá học lên con người và thiên nhiên, từ đó tìm biện pháp khắc phục. Chương trình khoa học bảo vệ đất ngập nước toàn cầu do WWF và IUCN đồng chủ trì và hỗ trợ thực hiện năm 1985 - 1987 đã có ảnh hưởng tới sự khởi động nhận thức về lĩnh vực đất ngập nước ở nước ta. Cơ quan quản lý và chỉ đạo cấp Nhà nước trong các chương trình nghiên cứu về ĐNN là Cục Bảo vệ môi trường thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường đã thực sự tạo nên những định hướng và giải pháp phát triển nghiên cứu, chương trình hành động quản lý và bảo vệ những vùng đất ngập nước của Việt Nam. Năm 1989, nhiều văn bản quy phạm pháp lý liên quan về đất ngập nước ra đời.

Đặc biệt Nghị định của Chính phủ số 109/2003/NĐ-CP ngày 23/9/2003 về bảo tồn và phát triển bền vững các vùng đất ngập nước là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất hiện nay và đầu tiên riêng cho đất ngập nước. Năm 1992, Nguyễn Xuân Dục và cộng sự tiến hành nghiên cứu về những đặc trưng cơ bản về điều kiện tự nhiên và nguồn lợi sinh vật của hệ sinh thái vùng triều miền Bắc Việt Nam. Năm 1993, Pham Nguyên Hồng và Hoàng Thị Sản đã tiến hành nghiên cứu về khu hệ thú tại VQG Xuân Thủy, khi đó đã ghi nhận được 17 loài [34]. Năm 1995, Nguyễn Xuân Dục đã tiến hành nghiên cứu về Động vật đáy vùng cửa sông ven biển Hà Nam Ninh.

Năm 1997, 1999, Nguyễn Văn Cư tiến hành nghiên cứu vê tình hình Khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường các bãi bồi ven biển sửa sông tỉnh Thái Bình (1997); và điều tra cơ bản tài nguyên môi trường nhằm khai thác, sử dụng hợp lý đất hoang hoá các bãi bồi ven biển cửa sông Việt Nam (1999). Cũng trong năm 1999, Ngô Xuân Quýnh và cộng sự đã nghiên cứu về các loài cá, thực vật nổi, động vật nổi và động vật đáy ở Khu Ramsar Xuân Thuỷ. Viễn thám và GIS cũng được đưa vào sử dụng như một công cụ cho việc quản lý, kiểm kê và nghiên cứu biến động các vùng đất ngập nước. Bằng các công nghệ này việc thành lập các bản đồ hiện trạng, biến động ĐNN cũng trở nên dễ dàng hơn.

Một hướng nghiên cứu thu hút được nhiều nhà khoa học là quản lý và sử 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.