Luận văn thạc sĩ về nghiên cứu đa dạng các loài lưỡng cư (Amphibia) ở Vườn Quốc gia Ba Vì, Hà Nội

Khám phá luận văn thạc sĩ về nghiên cứu đa dạng loài lưỡng cư Amphibia tại vườn quốc gia Ba Vì, Hà Nội. Thông tin chi tiết và hữu ích.

• Tác giả: Trần Quang Huy
• Người hướng dẫn: Ts. Lƣu Quang Vinh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng các loài lưỡng cư (Amphibia) ở Vườn Quốc gia Ba Vì, TP. Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu về loài lưỡng cư ở các nước trong khu vực
• 1.2. Lược sử nghiên cứu về lưỡng cư ở Việt Nam
• 1.3. Lược sử nghiên cứu lưỡng cư ở KVNC
• 1.4. Khái quát về điều kiện tự nhiên ở khu vực nghiên cứu
• 1.4.1. Vị trí địa lý
• 1.4.2. Địa hình - địa thế
• 1.4.3. Khí hậu thủy văn
• 1.5. MỤC TIÊU, NỘI DUNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.5.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.5.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 1.5.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.4.1. Khảo sát thực địa
• 1.5.4.2. Phân tích mẫu vật
• 1.6. Đặc điểm phân bố của các loài lưỡng cư
• 1.7. Đánh giá loài có giá trị bảo tồn
• 1.8. Các vấn đề có liên quan đến bảo tồn
• 1.9. Tư liệu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thành phần loài lưỡng cư
• 3.2. Danh sách các loài lưỡng cư
• 3.3. Những phát hiện mới về khu hệ lưỡng cư ở VQG Ba Vì
• 3.4. Các loài lưỡng cư nguy cấp và quý hiếm
• 3.5. Đặc điểm phân bố của các loài lưỡng cư
• 3.6. Đặc điểm hình thái các loài lưỡng cư được ghi nhận mới
• 3.7. Đánh giá giá trị bảo tồn và đề xuất các giải pháp bảo tồn đối với các loài LC ở VQG Ba Vì
• 3.8. Hiện trạng về khu hệ LC ở VQG Ba Vì
• 3.9. Đánh giá giá trị bảo tồn. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng loài lưỡng cư tại Vườn Quốc gia Ba Vì

Nghiên cứu đa dạng loài lưỡng cư tại Vườn Quốc gia Ba Vì, Hà Nội, là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Vườn Quốc gia Ba Vì không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài lưỡng cư quý hiếm. Việc nghiên cứu này nhằm cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn và quản lý tài nguyên sinh học tại khu vực này.

1.1. Tầm quan trọng của đa dạng sinh học tại VQG Ba Vì

Đa dạng sinh học tại VQG Ba Vì đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hệ sinh thái. Các loài lưỡng cư không chỉ là chỉ số sinh thái mà còn có giá trị trong nghiên cứu sinh học và bảo tồn. Việc bảo tồn các loài này giúp duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu về lưỡng cư tại VQG Ba Vì

Mục tiêu nghiên cứu là xác định thành phần loài, phân bố và tình trạng bảo tồn của các loài lưỡng cư tại VQG Ba Vì. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên sinh học.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn lưỡng cư tại VQG Ba Vì

Bảo tồn lưỡng cư tại VQG Ba Vì đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm môi trường sống, ô nhiễm và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính đe dọa đến sự tồn tại của các loài lưỡng cư. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là rất cần thiết để bảo vệ đa dạng sinh học.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến lưỡng cư

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến nhiệt độ và độ ẩm, làm thay đổi môi trường sống của lưỡng cư. Nhiều loài có thể không thích nghi kịp thời với những thay đổi này, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng.

2.2. Ô nhiễm môi trường và tác động đến lưỡng cư

Ô nhiễm nước và đất do hoạt động nông nghiệp và công nghiệp gây ra ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và sự sinh sản của các loài lưỡng cư. Việc kiểm soát ô nhiễm là cần thiết để bảo vệ các loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng loài lưỡng cư tại VQG Ba Vì

Nghiên cứu đa dạng loài lưỡng cư tại VQG Ba Vì được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích mẫu vật và đánh giá tình trạng bảo tồn. Sự kết hợp của các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác và đầy đủ.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập mẫu vật

Khảo sát thực địa được thực hiện tại nhiều khu vực khác nhau trong VQG Ba Vì. Các mẫu vật được thu thập và ghi nhận để phân tích sau này, giúp xác định thành phần loài và tình trạng bảo tồn.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá tình trạng bảo tồn

Dữ liệu thu thập được phân tích để xác định các loài lưỡng cư, đặc điểm phân bố và tình trạng bảo tồn. Việc đánh giá này giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại VQG Ba Vì

Kết quả nghiên cứu cho thấy VQG Ba Vì có sự đa dạng cao về các loài lưỡng cư. Nghiên cứu đã ghi nhận nhiều loài mới và cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn. Những kết quả này có thể được ứng dụng trong việc quản lý và bảo tồn tài nguyên sinh học tại khu vực.

4.1. Danh sách các loài lưỡng cư được ghi nhận

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài lưỡng cư mới, trong đó có một số loài quý hiếm. Danh sách này sẽ là cơ sở cho các hoạt động bảo tồn trong tương lai.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn lưỡng cư

Các giải pháp bảo tồn bao gồm việc bảo vệ môi trường sống, nâng cao nhận thức cộng đồng và thực hiện các chương trình giáo dục môi trường. Những giải pháp này sẽ giúp bảo tồn đa dạng sinh học tại VQG Ba Vì.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu lưỡng cư tại VQG Ba Vì

Nghiên cứu đa dạng loài lưỡng cư tại VQG Ba Vì đã cung cấp nhiều thông tin quý giá cho công tác bảo tồn. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để cập nhật thông tin và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai sẽ giúp bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên sinh học tại khu vực này.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo sẽ giúp làm rõ hơn về sự đa dạng và tình trạng bảo tồn của các loài lưỡng cư. Điều này rất quan trọng cho việc xây dựng các chính sách bảo tồn hiệu quả.

5.2. Hướng đi mới trong nghiên cứu lưỡng cư

Hướng đi mới trong nghiên cứu có thể bao gồm việc áp dụng công nghệ mới trong việc theo dõi và bảo tồn các loài lưỡng cư. Sự kết hợp giữa công nghệ và nghiên cứu sinh học sẽ mang lại nhiều cơ hội mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trên quy mô toàn cầu, thế giới hiện ghi nhận 7.788 loài lưỡng cư, trong đó gần 33% số loài đang đứng trước nguy cơ suy giảm quần thể và đe dọa tuyệt chủng nghiêm trọng do áp lực mất sinh cảnh sống. Tại Việt Nam, sự phong phú của lớp lưỡng cư tăng trưởng liên tục trong các thập kỷ qua, từ 82 loài vào năm 1996 lên 162 loài vào năm 2005 và đạt khoảng 245 loài vào năm 2019. Vườn Quốc gia Ba Vì được thành lập từ năm 1991 với quy mô quản lý trải rộng trên 5 huyện thuộc địa bàn thành phố Hà Nội và tỉnh Hòa Bình, nằm cách trung tâm thủ đô Hà Nội 60 km. Mặc dù sở hữu địa hình núi trung bình đặc thù với đỉnh Vua cao 1.296 m và đỉnh Tản Viên cao 1.227 m, khu hệ lưỡng cư tại đây trước năm 2019 chỉ mới ghi nhận sơ bộ 9 loài và thiếu vắng các nghiên cứu chuyên sâu, đồng bộ.

Mục tiêu cốt lõi của luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng là xác định thành phần loài, phân tích quy luật phân bố theo sinh cảnh và nơi ở, đồng thời nhận diện các tác động tiêu cực đến môi trường sống tự nhiên. Khảo sát thực địa được triển khai trong thời gian từ tháng 9/2018 đến tháng 3/2019 tại các đai cao từ cốt 400 m đến cốt 1.100 m. Đề tài mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi bổ sung 12 loài ghi nhận mới cho thành phố Hà Nội, nâng tổng số loài ghi nhận tại khu vực lên 21 loài, tăng 133,3% so với các công bố trước đó. Kết quả này cung cấp luận cứ khoa học chính xác để Ban Quản lý Vườn Quốc gia Ba Vì tối ưu hóa quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và kiểm soát 100% các xung đột giữa phát triển du lịch với bảo vệ sinh cảnh nhạy cảm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết hệ thống phân loại học hình thái học so sánh kết hợp với lý thuyết sinh thái học quần xã động vật có xương sống biến nhiệt. Đề tài áp dụng mô hình phân tầng sinh thái theo đai cao để lý giải sự phân hóa của thảm thực vật và quần xã lưỡng cư dưới tác động của độ dốc trung bình từ 25 độ đến 35 độ cùng sự thay đổi nhiệt độ từ 23,4 độ C ở vùng thấp xuống dưới 16 độ C tại độ cao trên 1.000 m.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh 4 khái niệm then chốt:

1. Đa dạng sinh học khu hệ lưỡng cư: Mức độ phong phú về thành phần taxon bậc bộ, họ, giống, loài và cấu trúc tỷ lệ của từng nhóm trong một sinh cảnh xác định.
2. Diễn thế sinh thái sinh cảnh: Sự chuyển dịch trạng thái từ rừng thứ sinh đang phục hồi sau khai thác đến rừng kín thường xanh ít chịu tác động nhân vi sinh.
3. Phân tách ổ sinh thái: Sự chuyên hóa vi môi trường sống của từng loài theo 3 không gian chính gồm môi trường nước, bề mặt đất ẩm và tầng cây gỗ bụi.
4. Giá trị bảo tồn loài: Tiêu chuẩn đánh giá mức độ nguy cấp dựa trên Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh lục Đỏ thế giới IUCN năm 2019.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được xây dựng từ 63 mẫu vật thu thập qua 28 ngày điều tra thực địa, phân bổ thành 3 đợt nghiên cứu chuyên sâu: đợt 1 gồm 10 ngày trong tháng 9-10/2018, đợt 2 gồm 10 ngày trong tháng 2/2019 và đợt 3 gồm 8 ngày trong tháng 3/2019.

Phương pháp chọn mẫu dựa trên hình thức điều tra theo tuyến cố định kết hợp thu mẫu chủ động vào ban đêm từ 18h00 đến 24h00 tại 8 điểm khảo sát thuộc 4 tuyến trọng điểm (khu vực Suối Ngọc Hoa cốt 400 m, khu nghỉ dưỡng cốt 600 m, tuyến khe nước từ cốt 600 m lên Nhà thờ Đổ cốt 800 m, và khu vực trạm kiểm lâm cốt 1.100 m lên đỉnh Vua). Việc lựa chọn khung giờ này là bắt buộc do đặc tính sinh học của phần lớn loài ếch nhái chỉ kiếm ăn và ghép đôi khi bóng tối buông xuống. Phương pháp phân tích sử dụng kỹ thuật đo đếm 24 chỉ tiêu hình thái bằng thước kẹp điện tử Alpha-Tool có độ chính xác 0,1 mm, sau đó đối chiếu trực tiếp với bộ mẫu chuẩn lưu trữ tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật cùng Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam. Cách tiếp cận này giúp triệt tiêu sai số nhận diện hình thái ở các giống phức tạp như Leptobrachella, Odorrana hay Microhyla.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng về khu hệ lưỡng cư tại Vườn Quốc gia Ba Vì:

Thứ nhất, tổng hợp thành phần loài ghi nhận 21 loài thuộc 18 giống, 7 họ và 2 bộ. Bộ Không đuôi chiếm ưu thế vượt trội với 6 họ, 17 giống, 20 loài (chiếm 95,2% tổng số loài), trong khi bộ Không chân chỉ có 1 họ, 1 giống, 1 loài (chiếm 4,8%). Hai họ có độ đa dạng cao nhất là họ Ếch nhái chính thức và họ Ếch cây, mỗi họ sở hữu 5 giống (chiếm 27,8% tổng số giống) và 5 loài (chiếm 23,8% tổng số loài).

Thứ hai, nghiên cứu xác lập ghi nhận mới 12 loài lưỡng cư cho Vườn Quốc gia Ba Vì và thành phố Hà Nội, bao gồm: Cóc mày đá, Cóc núi miệng nhỏ, Nhái bầu bút-lơ, Nhái bầu hây-môn, Nhái bầu hoa cương, Ếch trần kiên, Chàng mẫu sơn, Nhái cây tay-lo, Ếch cây sần đốm trắng, Nhái cây tí hon, Ếch cây oóc-lốp và Ếch giun.

Thứ ba, xác định 2 loài có giá trị bảo tồn nguy cấp gồm: loài Ếch giun được ghi danh trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 ở thứ hạng Sẽ nguy cấp, và loài Cóc mày đá xếp ở thứ hạng Sẽ nguy cấp theo Danh lục Đỏ IUCN năm 2019, đồng thời là loài đặc hữu của Việt Nam.

Thứ tư, về mặt phân bố sinh thái, sinh cảnh rừng thứ sinh đang phục hồi ghi nhận số loài phong phú nhất với 15 loài (chiếm 71,4%), tiếp theo là rừng thường xanh ít bị tác động với 14 loài (chiếm 66,7%), và khu dân cư, đất nông nghiệp ghi nhận 11 loài (chiếm 52,4%). Có 65,0% tổng số loài tập trung phân bố ở các đai độ cao trên 400 m. Phân bố theo nơi ở cho thấy 16 loài sống trên mặt đất (chiếm 76,2%), 14 loài sống dưới nước (chiếm 66,7%) và 7 loài thích nghi sống trên cây (chiếm 33,3%).

Thảo luận kết quả

Sự phân bố của 12 loài ghi nhận mới phản ánh sự phong phú về nơi cư trú tại các sườn núi cao có độ che phủ tốt và hệ thống khe suối ngầm dồi dào. Việc phát hiện loài đặc hữu Cóc mày đá tại độ cao 484-620 m và Ếch cây sần đốm trắng tại đỉnh Vua ở độ cao 1.287 m minh chứng cho tính chất bắc cầu sinh thái quan trọng của khối núi Ba Vì đối với các luồng di cư sinh vật từ vùng núi Tây Bắc sang Đông Bắc.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ phân bố giữa các sinh cảnh, kết hợp bảng ma trận sinh thái thể hiện sự chồng lấn ổ sinh thái giữa các nhóm loài. Kết quả thảo luận cũng cảnh báo áp lực suy giảm sinh cảnh do hoạt động du lịch tập trung tại cốt 400 m đến cốt 1.100 m. Việc xây dựng cơ sở lưu trú và xả rác thải, nước thải trực tiếp xuống các dòng chảy tự nhiên đang đe dọa trực tiếp môi trường sinh sản của 14 loài lưỡng cư sống dưới nước.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững khu hệ lưỡng cư tại Vườn Quốc gia Ba Vì, 4 giải pháp trọng tâm cần được thực thi:

Thứ nhất, phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt hệ thống khe suối tự nhiên tại cốt 400 m đến cốt 800 m, đặc biệt là khu vực Suối Ngọc Hoa và các thung lũng ẩm ẩm ướt, nhằm đảm bảo diện tích cư trú không bị thu hẹp cho 100% quần thể lưỡng cư đặc hữu trước năm 2021; cơ quan thực hiện là Ban Quản lý Vườn Quốc gia Ba Vì phối hợp với Hạt Kiểm lâm địa bàn.

Thứ hai, kiểm soát và xử lý triệt để 100% nguồn nước thải và chất thải rắn phát sinh từ các cơ sở du lịch nghỉ dưỡng tại cốt 400 m và cốt 600 m trong giai đoạn 2020 - 2022; cơ quan chủ trì là Sở Tài nguyên và Môi trường thành phố Hà Nội kết hợp với các doanh nghiệp hoạt động du lịch tại Vườn.

Thứ ba, thiết lập chương trình giám sát sinh thái định kỳ với tần suất 6 tháng một lần đối với 2 loài nguy cấp ưu tiên là Ếch giun và Cóc mày đá từ năm 2020 đến năm 2025; đơn vị thực hiện là Trung tâm Giáo dục Môi trường và Dịch vụ Vườn Quốc gia Ba Vì liên kết cùng các trường đại học, viện nghiên cứu chuyên ngành.

Thứ tư, triển khai tối thiểu 12 khóa tập huấn và hội thảo tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng hàng năm cho người dân vùng đệm tại 5 huyện thuộc Hà Nội và Hòa Bình nhằm ngăn chặn hoàn toàn các hoạt động săn bắt động vật hoang dã; đơn vị chịu trách nhiệm là Ủy ban nhân dân các xã vùng đệm cùng lực lượng kiểm lâm phụ trách khu vực.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Ban quản trị khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp bản đồ phân bố và danh lục 21 loài để thiết lập các tuyến tuần tra chuyên trách, hỗ trợ quản lý hiệu quả các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.
2. Giảng viên và nhà nghiên cứu sinh học, lâm nghiệp: Cung cấp bộ dẫn liệu đo đạc chuẩn xác với 24 chỉ tiêu hình thái của 63 mẫu vật thực địa, làm tư liệu phục vụ giảng dạy phân loại học động vật rừng.
3. Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp phương pháp luận chuẩn xác về điều tra thực địa 28 ngày và kỹ thuật xử lý mẫu vật ngâm cồn theo chuẩn bảo tàng để ứng dụng vào các đề tài nghiên cứu tiếp theo.
4. Chuyên gia tư vấn đánh giá tác động môi trường và du lịch sinh thái: Cung cấp cơ sở dữ liệu hiện trạng đa dạng sinh học để xây dựng báo cáo đánh giá tác động môi trường cho các dự án phát triển hạ tầng du lịch nghỉ dưỡng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài lưỡng cư tại Vườn Quốc gia Ba Vì? Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 21 loài lưỡng cư thuộc 18 giống, 7 họ và 2 bộ dựa trên việc thu thập và phân tích 63 mẫu vật. Trong đó, bộ Không đuôi chiếm đa số với 20 loài và bộ Không chân có 1 loài.

Có bao nhiêu loài mới được ghi nhận bổ sung cho khu hệ thành phố Hà Nội? Đề tài đã phát hiện và ghi nhận mới 12 loài lưỡng cư cho Vườn Quốc gia Ba Vì và thành phố Hà Nội, tiêu biểu như Cóc mày đá, Ếch trần kiên, Nhái cây tí hon và Ếch giun, giúp mở rộng vùng phân bố khoa học của các loài này.

Loài lưỡng cư nào tại khu vực nghiên cứu có giá trị bảo tồn cao nhất? Khu vực có 2 loài quý hiếm gồm: Ếch giun được xếp ở bậc Sẽ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007; Cóc mày đá xếp ở bậc Sẽ nguy cấp trong Danh lục Đỏ IUCN năm 2019 và là loài đặc hữu của Việt Nam.

Đai độ cao nào tại Vườn Quốc gia Ba Vì sở hữu độ đa dạng loài lớn nhất? Khu vực đai cao trên 400 m tập trung tới 65,0% tổng số loài lưỡng cư của Vườn. Trong đó, sinh cảnh rừng thứ sinh phục hồi ở cốt 400 - 600 m có 15 loài (chiếm 71,4%) và rừng thường xanh ở cốt 600 - 1.100 m có 14 loài (chiếm 66,7%).

Kỹ thuật định loại mẫu vật trong nghiên cứu được tiến hành như thế nào? Tác giả đã đo đạc 24 chỉ số hình thái bằng thước kẹp điện tử Alpha-Tool độ chính xác 0,1 mm, sau đó so sánh đối chiếu với các mẫu chuẩn lưu giữ tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật cùng Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam.

Kết luận

• Thống kê toàn diện khu hệ lưỡng cư Vườn Quốc gia Ba Vì với 21 loài thuộc 18 giống, 7 họ, 2 bộ từ 63 mẫu vật thu thập.
• Đóng góp phát hiện mới nổi bật với 12 loài ghi nhận lần đầu tiên tại thành phố Hà Nội và Vườn Quốc gia Ba Vì.
• Xác lập cơ sở bảo tồn cho 2 loài nguy cấp quý hiếm là Ếch giun (Sách Đỏ Việt Nam 2007) và Cóc mày đá (IUCN 2019, đặc hữu Việt Nam).
• Phân tích chi tiết quy luật phân bố sinh thái với 65,0% loài tập trung ở độ cao trên 400 m và 76,2% loài cư trú mặt đất ẩm.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi nhằm cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu định danh hình thái học chuẩn xác cho khu hệ lưỡng cư Ba Vì. Trong giai đoạn 2021 - 2025, hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung mở rộng phân tích di truyền phân tử DNA barcoding để làm sáng tỏ nguồn gốc tiến hóa quần thể. Hãy ứng dụng ngay các kết quả nghiên cứu và khuyến nghị này vào công tác hoạch định quản lý rừng để bảo tồn trọn vẹn di sản thiên nhiên quý giá của thủ đô.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một trong những nƣớc có tiềm năng đa dạng sinh học cao trên thế giới [7]. Riêng về lớp lƣỡng cƣ (Amphibia), số lƣợng loài ghi nhận ở Việt Nam tăng nhanh trong các thập kỷ gần đây: từ 82 loài vào năm 1996 lên 162 loài vào năm 2005 và 176 loài vào năm 2009 [7]. Tuy nhiên các loài mới và ghi nhận mới cho Việt Nam vẫn liên tục đƣợc phát hiện trong những năm trở lại đây, với khoảng 245 loài lƣỡng cƣ (LC) hiện đã ghi nhận ở nƣớc ta [17].

Số lƣợng loài tăng lên nhanh chóng và những khám phá mới liên tục đƣợc công bố chứng tỏ khu hệ lƣỡng cƣ của Việt Nam rất đa dạng và cần tiếp tục đƣợc nghiên cứu kỹ lƣỡng hơn, đặc biệt là ở các nhóm loài sống trên núi cao hoặc các loài có đặc điểm hình thái giống nhau nhƣ Limnonectes, Megophrys, Leptobarachela, Odoraana. Vƣờn Quốc gia (VQG) Ba Vì đƣợc thành lập ngày 16/01/1991, theo Quyết định ban hành số 17/CT của Chủ tịch Hội đồng bộ trƣởng (nay là Chính phủ) phê duyệt luận chứng kinh tế thành lập khu rừng cấm Quốc gia Ba Vì. Đến ngày 18 tháng 12 năm 1991 Chủ tịch Hội đồng bộ trƣởng (Nay là Chính phủ) ban hành Quyết định số 407/CT về việc đổi tên rừng cấm Quốc gia Ba Vì thành VQG Ba Vì [26]. VQG Ba Vì hiện nay nằm trên địa bàn 5 huyện: Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai thuộc thành phố Hà Nội; huyện Lƣơng Sơn, Kỳ Sơn của tỉnh Hòa Bình, cách thủ đô Hà Nội 60 km với tổng diện tích là 9.

Tuy đƣợc thành lập từ lâu nhƣng hiện nay chƣa có bất nghiên cứu hay công bố chính thức về khu hệ lƣỡng cƣ tại nơi đây. Vì vậy, việc tiến hành nghiên cứu sâu và toàn diện để có những dẫn liệu đầy đủ về khu hệ lƣỡng cƣ ở VQG Ba Vì và đề xuất đƣợc các giải pháp hữu hiệu trong việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên động vật nơi đây là hết sức cần thiết. Với những lý do trên, chúng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu đa dạng các loài lưỡng cư (Amphibia) ở Vườn Quốc gia Ba Vì, Hà Nội” nhằm đánh giá sự đa dạng của các loài lƣỡng cƣ ở VQG Ba Vì. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn: Ý nghĩa khoa học: Đã cập nhật thông tin về thành phần loài, đặc điểm phân bố các loài lƣỡng cƣ, đáng chú ý lần đầu tiên ghi nhận 12 loài lƣỡng cƣ tại VQG Ba Vì và vùng phân bố mới ở khu vực Hà Nội.

Ý nghĩa thực tiễn: - Đề tài đã cung cấp các thông tin làm cơ sở khoa học cho việc quy hoạch và quản lý bảo tồn đa dạng sinh học ở VQG Ba Vì thông qua: + Xác định các địa điểm cần ƣu tiên bảo tồn. + Xác định các đối tƣợng lƣỡng cƣ cần ƣu tiên bảo tồn. + Xác định các hoạt động cần ƣu tiên bảo tồn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.

Lƣợc sử nghiên cứu về loài lƣỡng cƣ ở các nƣớc trong khu vực: Đến tháng 2/2019, có 7.788 loài LC trên thế giới đƣợc ghi nhận còn tồn tại [17]. Chúng đƣợc chia thành ba bộ: bộ Không đuôi Anura (6836 loài), bộ Có đuôi Caudata (715 loài) và bộ Không chân Gymnophiona (207 loài) [25]. Theo Frost (2019) Ở Việt Nam có khoảng 245 loài LC đƣợc ghi nhận. Lƣỡng cƣ là nhóm động vật có xƣơng sống biến nhiệt, vì vậy, những nghiên cứu về mức độ đa dạng của các loài lƣỡng cƣ thƣờng đƣợc tiến hành ở các vùng nhiệt đới nhƣ Châu Phi, Nam Mỹ và Châu Á.

Trên thế giới có rất nhiều công trình công bố có liên quan đến phân loại, sinh thái và quan hệ di truyền của các loài LC, tuy nhiên, ở phần này chúng tôi chỉ nêu sơ lƣợc tình hình nghiên cứu theo hƣớng của đề tài ở các nƣớc giáp ranh với Việt Nam: Ở Trung Quốc: Zhao & Adler (1993) ghi nhận có 274 loài lƣỡng cƣ; Yang & Rao (2008) công bố cuốn sách lƣỡng cƣ tỉnh Vân Nam trong đó mô tả 115 loài. Số lƣợng loài lƣỡng cƣ đã tăng lên đến 370 loài trong công bố của Fei và cs. Từ năm 2010 đến nay có một số loài mới đƣợc mô tả với mẫu vật thu ở hai tỉnh Quảng Tây và Vân Nam, Trung Quốc giáp ranh với Việt Nam nhƣ: Odorrana lipuensis Mo, Chen, Wu, Zhang & Zhou, O. fengkaiensis Wang, Lau, Yang, Chen, Liu, Pang & Liu, Limnonectes longchuanensis Suwnnapoom, Yuan, Chen, Hou, Zhao, Wang, Nguyen, Murphy, Sullivan, McLeod & Che, Rhacophorus pinglongensis Mo, Chen, Liao & Zhou, Amolops xinduquiao Fei, Ye, Wang & Jiang, Liuixalus feii Yang, Rao & Wang [17] Ở Lào: Số lƣợng loài lƣỡng cƣ tăng từ 58 loài trong công bố của Stuart (1999) lên khoảng 153 loài vào thời điểm hiện tại.

Trong đó có nhiều loài mới và ghi nhận mới đƣợc phát hiện trong thời gian gần đây nhƣ Rhacophorus spelaeus Orlov, Gnophanxay, Phimminith & Phomphoumy, 2010. Theloderma lacustrium Sivongxay, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Niane, Davankham, Phimmachak, Phoumixay & Stuart, 2016. cùng một số ghi nhận mới ở vùng biên giới giáp với Việt Nam nhƣ Gracixalus supercornutus, G. quyeti, Rhacophorus maximus [17] Ở Cam-pu-chia: Có một số nghiên cứu tập trung ở dãy núi Cardamom ở miền Nam Cam-pu-chia nhƣ: Ohler và cs.

(2002) ghi nhận 34 loài lƣỡng cƣ. Grismer và cs. (2008) ghi nhận 41 loài lƣỡng cƣ. Stuart và cs.

(2006) ghi nhận 30 loài lƣỡng cƣ ở khu vực miền núi thuộc Đông Cam-pu-chia, giáp ranh với biên giới Việt Nam. Hartmann và cs. (2013) ghi nhận 22 loài lƣỡng cƣ ở khu vực Tây Bắc Cam-pu-chia. Hiện nay, ở Cam-pu-chia ghi nhận khoảng 79 loài [17].

Ở Thái Lan: Công trình nghiên cứu tổng hợp nhất về khu hệ lƣỡng cƣ ở Thái Lan của Taylor (1962) đã ghi nhận 125 loài. Khonsue & Thirakhupta (2001) xác định có 130 loài ở Thái Lan. Hiện nay, ở Thái Lan ghi nhận khoảng 182 loài. Trong đó có nhiều loài mới đƣợc mô tả trong thời gian gần đây nhƣ loài Tylototriton pahai Nishikawa, Khonsue, Pomchote, Matsui, 2013 và T.

uyenoi Nishikawa, Khonsue, Pomchote & Matsui, 2013; Limnonectes lauhachindai Aowphol, Rujirawan, Taksintum, Chuaynkern & Stuart, 2015; Fejervarya chiangmaiensis Suwannapoom, Yuan, Poyarkov, Yan, Kamtaeja, Murphy & Che, 2016; hay loài Tylototriton anguliceps Le, Nguyen, Nishikawa, Nguyen, Pham, Matsui, Bernardes & Nguyen, 2015 đƣợc phát hiện và mô tả năm 2015 có phân bố ở Thái Lan và Việt Nam [17]. Số lƣợng loài lƣỡng cƣ trên thế giới rất đa dạng với nhiều khám phá mới trong thời gian gần đây, tuy nhiên có tới gần một phần ba số lƣợng các loài đang bị đe dọa ở cấp độ khác nhau trên quy mô toàn cầu [17]. Trong hai thập kỉ qua đã có tới gần 168 loài đƣợc cho là đã tuyệt chủng và ít nhất khoảng 2.500 loài có quần thể bị đe dọa suy giảm [17]. Riêng vùng Đông Dƣơng đã có khoảng 41 loài bị tuyệt chủng hoàn toàn (EX), bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên (EW) hoặc cực kỳ nguy cấp (CR) và 266 loài nguy cấp (EN) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 hoặc sẽ nguy cấp (VU).

Rowley và cs. (2010) đã chỉ rõ các loài lƣỡng cƣ ở khu vực Đông Nam Á đang đứng trƣớc nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng do tỉ lệ mất rừng ở khu vực này cao nhất trên hành tinh và các quần thể đang chịu áp lực khai thác cạn kiệt. Rowley và cs. (2016) đã đánh giá tác động của việc buôn bán các loài lƣỡng cƣ từ Châu Á (trong đó có Việt Nam) sang thị trƣờng Châu Âu làm động vật cảnh, đặc biệt là các loài cá cóc, đã không chỉ đe dọa nghiêm trọng đến các quần thể của các loài mà còn là nguồn lây lan dịch bệnh trên toàn cầu.

Nhận xét: Các nghiên cứu về LC ở các nƣớc trong khu vực trong thời gian gần đây có nhiều phát hiện mới. Tuy nhiên, nhiều loài LC đang đứng trƣớc nguy cơ tuyệt chủng với hơn 30% loài bị đe dọa do nhiều nguyên nhân khác nhau. Để bảo tồn các loài LC bên cạnh tiến hành kiểm kê xác định thành phần loài cần thiết phải đánh giá hiện trạng, nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái, tập tính, quan hệ di truyền làm cơ sở khoa học cho việc bảo tồn bền vững. Riêng lĩnh vực khám phá đa dạng về thành phần loài, LC vẫn là nhóm động vật có tiềm năng về khám phá loài mới và ghi nhận bổ sung vùng phân bố, đặc biệt là các nhóm có đặc điểm hình thái giống nhau.

Lƣợc sử nghiên cứu về lƣỡng cƣ ở Việt Nam 1. Lược sử nghiên cứu về lưỡng cư ở Việt Nam Theo Nguyễn Văn Sáng và cs. (2009), nghiên cứu về LC ở Việt Nam có lịch sử khá lâu đời nhƣng bắt đầu phát triển mạnh vào các giai đoạn cuối thế kỷ 19, giữa và cuối thế kỷ 20 và đặc biệt là những năm đầu thế kỷ 21, đã có hàng loạt công trình công bố về loài mới vào nửa đầu thế kỷ 20 nhƣng đáng chú ý có công trình của Bourret (1942) mang tựa đề Les Batraciens de l’Indochine. Cuốn sách đã mô tả 171 loài và phân loài lƣỡng cƣ ở vùng Đông Dƣơng (Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia), đây có thể coi là tài liệu đầy đủ nhất về LC trong khu vực vào giữa thế kỷ XX.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Năm 1977, Đào Văn Tiến đã công bố khóa định loại 87 loài lƣỡng cƣ trong bài báo “Về định loại lƣỡng cƣ Việt Nam” [13]. Năm 1981, Trần Kiên và cộng sự đã thống kê thành phần loài động vật Miền Bắc Việt Nam (1955- 1976) trong đó có 69 loài lƣỡng cƣ. Năm 1996, Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc xuất bản chuyên khảo Danh lục bò sát và lƣỡng cƣ Việt Nam ghi nhận 82 loài lƣỡng cƣ. Nguyễn Văn Sáng và cs.

(2005) thống kê trong cuốn Danh lục lƣỡng cƣ và bò sát Việt Nam có 162 loài lƣỡng cƣ. Cuốn danh lục gần đây nhất của Nguyen và cs. Sự đa dạng các loài lƣỡng cƣ ở Frost 2019 Từ năm 2010 trở lại đây đã có hơn 40 loài lƣỡng cƣ mới ghi nhận và mô tả [7, 36]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.