Nghiên Cứu Đa Dạng Họ Long Não (Lauraceae) và Thành Phần Hóa Học Tinh Dầu Ở Tỉnh Nghệ An

Họ Long não (Lauraceae Juss.) là một trong những họ thực vật lớn với khoảng 55 chi và hơn 2.500 loài. 192 trang · Trường Đại học Vinh · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Cường
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hồng Ban
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Họ Long Não và Thành Phần Hóa Học Tinh Dầu Tại Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu của đề tài
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.4. Những điểm mới của luận án
• 0.5. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Nghiên cứu về tính đa dạng, đặc điểm phân loại, hình thái các loài thực vật họ Long não
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.1.3. Nghiên cứu ở Nghệ An
• 1.2. Nghiên cứu về thực vật chứa tinh dầu trên thế giới và trong nước
• 1.2.1. Khái niệm chung về tinh dầu
• 1.2.2. Đặc tính chung của tinh dầu
• 1.2.3. Thực vật chứa tinh dầu và thành phần của tinh dầu
• 1.2.4. Phân bố của các loài thực vật chứa tinh dầu trong hệ thực vật Việt Nam
• 1.3. Nghiên cứu về tinh dầu họ Long não
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.3.2. Nghiên cứu tinh dầu chi Sụ (Alseodaphne)
• 1.3.3. Nghiên cứu tinh dầu chi Chắp (Beilschmiedia)
• 1.3.4. Nghiên cứu tinh dầu chi Long não (Cinnamomum)
• 1.3.5. Nghiên cứu tinh dầu chi Ô đước (Lindera)
• 1.3.6. Nghiên cứu tinh dầu chi Bời lời (Litsea)
• 1.3.7. Nghiên cứu tinh dầu chi Kháo (Machilus)
• 1.3.8. Nghiên cứu tinh dầu chi Re trắng (Phoebe)
• 1.3.9. Nghiên cứu tinh dầu chi Tân bời lời (Neolitsea)
• 1.4. Điều kiện tự nhiên và xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Các nguồn tài nguyên
• 1.4.3. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu thực vật
• 2.3.2. Phương pháp kế thừa số liệu
• 2.3.3. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.3.4. Phương pháp thu mẫu và định loại
• 2.3.5. Phương pháp nghiên cứu thành phần hóa học tinh dầu
• 2.3.5.1. Thu mẫu và chưng cất tinh dầu
• 2.3.5.2. Phương pháp định lượng tinh dầu
• 2.3.5.3. Phương pháp phân tích thành phần hoá học tinh dầu
• 2.3.6. Phương pháp thử hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu
• 2.3.7. Phương pháp xử lí số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đa dạng họ Long não ở Nghệ An
• 3.1.1. Đa dạng về thành phần loài
• 3.1.2. Đa dạng về số lượng loài trong các chi
• 3.1.3. Đa dạng về dạng sống
• 3.1.4. Đa dạng về yếu tố địa lý
• 3.1.5. Đa dạng về nguồn gen quý hiếm
• 3.1.6. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 3.1.7. Đa dạng loài bổ sung cho danh lục
• 3.2. Đặc điểm của các loài trong họ Long não (Lauraceae Juss.)
• 3.2.1. Đặc điểm chung
• 3.2.2. Đặc điểm hình thái và sinh học sinh thái của một số loài trong họ Long não ở các điểm nghiên cứu ở Nghệ An
• 3.2.3. Những loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 84/2021/NĐ-CP
• 3.2.4. Những loài nghiên cứu tinh dầu
• 3.3. Thành phần hóa học tinh dầu một số loài trong họ Long não ở Nghệ An
• 3.3.1. Thành phần hóa học tinh dầu loài Vàng trắng lông (Alseodaphne velutina Cher.)
• 3.3.2. Thành phần hóa học tinh dầu lá loài Chắp dai (Beilschmiedia percoriacea Allen)
• 3.3.3. Thành phần hóa học tinh dầu vỏ thân và lá của Re đỏ (Cinnamomum tetragonum A.)
• 3.3.4. Thành phần hóa học tinh dầu lá của Ô đước meisneri (Lindera meisneri King)
• 3.3.5. Thành phần hóa học tinh dầu loài Bời lời lá thuôn (Litsea elongata (Ness) Hook.)
• 3.3.6. Thành phần hóa học tinh dầu lá của Bời lời đắng (Litsea umbellata (Lour.))
• 3.3.7. Thành phần hóa học tinh dầu lá của loài Re trắng nhớt (Phoebe pallida (Nees) Nees)
• 3.4. Tổng hợp kết quả phân tích thành phần tinh dầu họ Long não
• 3.5. Thăm dò hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu một số loài trong họ Long não
• 3.5.1. Hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu lá loài Alseodaphne velutina Cher.
• 3.5.2. Hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu lá loài Litsea umbellata (Lour.)
• 3.5.3. Hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu lá loài Lindera meisneri King ex Hook.
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 2. HÌNH ẢNH MỘT SỐ MẪU LAURACEA Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 3. MỘT SỐ HÌNH ẢNH ĐIỀU TRA THỰC ĐỊA

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Đa Dạng Họ Long Não Tại Nghệ An

Họ Long não (Lauraceae Juss.) là một trong những họ thực vật lớn với khoảng 55 chi và hơn 2.500 loài. Nghiên cứu về họ Long não tại Nghệ An không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn cung cấp thông tin quý giá cho việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thực vật. Nghệ An, với hệ sinh thái phong phú, là nơi lý tưởng để nghiên cứu các loài thuộc họ này.

1.1. Đặc điểm sinh học và phân bố của họ Long não

Họ Long não chủ yếu phân bố ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới. Các loài trong họ này thường là cây gỗ lớn, có hương thơm đặc trưng. Nghiên cứu cho thấy, họ Long não có sự phân bố rộng rãi tại Nghệ An, với nhiều loài quý hiếm.

1.2. Ý nghĩa của nghiên cứu đa dạng họ Long não

Nghiên cứu đa dạng họ Long não không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và phát triển kinh tế địa phương. Các loài trong họ này có thể được ứng dụng trong y học, dược phẩm và mỹ phẩm.

II. Thách thức trong Nghiên Cứu Đa Dạng Họ Long Não

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc nghiên cứu họ Long não tại Nghệ An gặp phải một số thách thức. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, khai thác rừng và ô nhiễm môi trường đang đe dọa sự tồn tại của nhiều loài trong họ này.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến họ Long não

Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi môi trường sống của nhiều loài trong họ Long não, dẫn đến sự suy giảm số lượng và chất lượng của các loài này. Nghiên cứu cần tập trung vào việc đánh giá tác động này.

2.2. Khai thác và bảo tồn tài nguyên thực vật

Khai thác rừng không bền vững đang làm giảm đa dạng sinh học của họ Long não. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để bảo vệ các loài quý hiếm và duy trì hệ sinh thái.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Họ Long Não

Để nghiên cứu đa dạng họ Long não, các phương pháp điều tra thực địa và phân tích hóa học tinh dầu được áp dụng. Những phương pháp này giúp xác định thành phần loài và đánh giá hoạt tính sinh học của tinh dầu.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Phương pháp điều tra thực địa bao gồm việc thu thập mẫu và ghi nhận thông tin về môi trường sống của các loài trong họ Long não. Điều này giúp xác định sự phân bố và đa dạng của chúng.

3.2. Phân tích thành phần hóa học tinh dầu

Phân tích thành phần hóa học tinh dầu được thực hiện để xác định các hợp chất chính có trong tinh dầu của các loài thuộc họ Long não. Kết quả sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc ứng dụng trong y học và công nghiệp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Họ Long Não Tại Nghệ An

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng phong phú của họ Long não tại Nghệ An. Nhiều loài có giá trị kinh tế cao đã được xác định, cùng với thành phần hóa học tinh dầu đa dạng.

4.1. Đa dạng loài trong họ Long não

Nghiên cứu đã ghi nhận được 145 loài thuộc 17 chi trong họ Long não tại Nghệ An. Sự đa dạng này không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn có tiềm năng kinh tế lớn.

4.2. Thành phần hóa học tinh dầu của các loài

Thành phần hóa học tinh dầu của một số loài trong họ Long não đã được phân tích, cho thấy sự hiện diện của nhiều hợp chất quý giá. Điều này mở ra cơ hội cho việc phát triển sản phẩm từ tinh dầu.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn của Nghiên Cứu Đa Dạng Họ Long Não

Nghiên cứu đa dạng họ Long não không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực như y học, dược phẩm và mỹ phẩm. Các loài trong họ này có thể được khai thác một cách bền vững để phục vụ cho phát triển kinh tế.

5.1. Ứng dụng trong y học

Nhiều loài trong họ Long não có khả năng điều trị bệnh và được sử dụng trong y học cổ truyền. Việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ tinh dầu có thể mang lại lợi ích sức khỏe cho cộng đồng.

5.2. Ứng dụng trong công nghiệp mỹ phẩm

Tinh dầu từ họ Long não được sử dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp mỹ phẩm. Các sản phẩm từ tinh dầu không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

VI. Kết Luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Đa Dạng Họ Long Não

Nghiên cứu đa dạng họ Long não tại Nghệ An đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về sự đa dạng sinh học và thành phần hóa học tinh dầu. Tương lai của nghiên cứu này cần được tiếp tục để bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thực vật quý giá này.

6.1. Tương lai của nghiên cứu đa dạng sinh học

Cần có các nghiên cứu tiếp theo để đánh giá sự thay đổi của đa dạng sinh học trong bối cảnh biến đổi khí hậu và khai thác tài nguyên. Điều này sẽ giúp bảo tồn các loài quý hiếm trong họ Long não.

6.2. Đề xuất các biện pháp bảo tồn

Đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả cho họ Long não, bao gồm việc xây dựng các khu bảo tồn và phát triển các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo vệ tài nguyên thực vật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ sinh học với đề tài "Nghiên cứu đa dạng họ Long não (Lauraceae Juss.) và thành phần hóa học tinh dầu của một số loài phân bố ở tỉnh Nghệ An" do nghiên cứu sinh Nguyễn Tiến Cường thực hiện tại Trường Đại học Vinh dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Hồng Ban và PGS. Mai Văn Chung, bảo vệ năm 2023 thuộc chuyên ngành Thực vật học (mã số 9420111).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Họ Long não (Lauraceae Juss.) là một trong những đơn vị phân loại lớn của ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), bao gồm khoảng 55 chi và trên 2.500 loài, phân bố tập trung ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới, điển hình là khu vực Đông Nam Á và Nam Mỹ. Tại Việt Nam, họ Long não được ghi nhận có khoảng 21 chi, 278 loài, 28 thứ và 2 dạng, với mật độ phân bố giảm dần từ Bắc vào Nam. Các loài thuộc họ này sở hữu giá trị sử dụng đa dạng trong lâm nghiệp, dược liệu, công nghiệp hương liệu và mỹ phẩm nhờ khả năng sinh tổng hợp, tích lũy tinh dầu ở nhiều bộ phận sinh dưỡng cũng như cơ quan sinh sản.

Tỉnh Nghệ An có diện tích tự nhiên 16.490,25 km², sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú thuộc Khu Dự trữ Sinh quyển Miền Tây Nghệ An, bao gồm Vườn quốc gia Pù Mát, Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt và Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Huống. Mặc dù một số nghiên cứu đa dạng thực vật riêng lẻ trước đây đã đề cập đến một số đại diện của họ Long não tại từng khu bảo tồn, song dữ liệu tổng thể, có hệ thống về toàn bộ họ Lauraceae trên địa bàn toàn tỉnh cũng như các nghiên cứu sâu về thành phần hóa học tinh dầu và hoạt tính sinh học của các loài đặc trưng ở địa phương vẫn còn thiếu hụt. Việc thực hiện nghiên cứu này nhằm bổ sung cơ sở dữ liệu thực vật học và hóa học phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen và định hướng khai thác tài nguyên tinh dầu hợp lý.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là đánh giá tính đa dạng về thành phần loài, đặc điểm sinh học, sinh thái, xác định hàm lượng, thành phần hóa học và hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu ở một số loài thuộc họ Long não phân bố tại tỉnh Nghệ An.

Nội dung nghiên cứu được xác định cụ thể gồm:

1. Đánh giá tính đa dạng thành phần loài, số lượng loài trong các chi, dạng sống, yếu tố địa lý, nguồn gen quý hiếm và giá trị sử dụng của họ Long não tại Nghệ An; bổ sung danh lục cho các khu bảo tồn thiên nhiên trên địa bàn.
2. Mô tả đặc điểm hình thái và sinh học sinh thái của các đại diện thuộc họ Long não ở các điểm nghiên cứu, bao gồm các loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 84/2021/NĐ-CP.
3. Phân tích hàm lượng và thành phần hóa học tinh dầu của 10 mẫu thuộc 7 loài thuộc họ Long não thu thập tại Nghệ An bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS).
4. Thăm dò và đánh giá hoạt tính chống oxy hóa in vitro của tinh dầu phân lập từ 3 loài họ Long não thông qua các thử nghiệm quét gốc tự do DPPH, ABTS và năng lực khử sắt FRAP.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các taxon thực vật thuộc họ Long não (Lauraceae Juss.), các mẫu tiêu bản thực vật và mẫu tinh dầu chiết xuất từ các bộ phận lá, cành, vỏ thân, quả của các loài đại diện phân bố tại tỉnh Nghệ An.
• Phạm vi không gian: Thực địa được tiến hành trên toàn địa bàn tỉnh Nghệ An, tập trung trọng điểm tại các khu rừng tự nhiên thuộc Vườn quốc gia Pù Mát, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống và các vùng sinh thái lân cận.
• Phạm vi thời gian: Thu thập tư liệu, mẫu thực địa và phân tích thực nghiệm được tổng hợp và hoàn thành trong giai đoạn đến năm 2023.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu phân loại họ Long não

Trên thế giới, nghiên cứu về phân loại học họ Lauraceae được khởi xướng từ công trình của Jussieu (1789–1824). Nhiều nghiên cứu khu hệ và phân loại học sau đó đã làm rõ tính đa dạng của họ: Lorea-Hernández (2002) khảo sát 120 loài thuộc 10 chi ở miền Nam Mexico; Ngearnsaengsaruay và cộng sự (2011) mô tả 35 loài thuộc chi Litsea tại Thái Lan; Liu và cộng sự (2020) công bố loài mới Phoebe hekouensis tại Vân Nam, Trung Quốc; Zhang và cộng sự (2020) nghiên cứu cấu trúc quần thể loài đặc hữu nguy cấp Cinnamomum chago. Về mặt phân loại học ở cấp độ chi, các hiệu chỉnh quan trọng được Deby Arifiani (2001) thực hiện trên chi Endiandra ở Borneo, De Kok (2016) trên chi Beilschmiedia ở Malaysia và Fijridiyanto và cộng sự (2020) trên chi Dehaasia ở Sumatra. Theo các công trình nghiên cứu sinh học phân tử của Rohwer (2000), Chanderbali và cộng sự (2001), Rohwer & Rudolph (2005), Song và cộng sự (2017), họ Lauraceae được phân chia thành 9 tông: Hypodaphnideae, Cryptocaryeae, Cassytheae, Neocinnamomeae, Caryodaphnopsideae, Melizaurus, Perseeae, Cinnamomeae và Laureae. Hou và cộng sự (2018) đã ứng dụng mã vạch DNA để đánh giá lịch sử tiến hóa và tính đa dạng phát sinh loài của họ Lauraceae tại Khu bảo tồn Xishuangbanna.

Tại Việt Nam, các dẫn liệu tổng quan về họ Long não được ghi nhận trong các công trình của Lê Khả Kế (1969–1976), Nguyễn Tiến Bân và cộng sự (1984), Phạm Hoàng Hộ (1999–2000 với 18 chi, 243 loài), Trần Hợp (2002), Nguyễn Tiến Bân (1997, 2003) và Võ Văn Chi (2012). Công trình chuyên khảo đầy đủ nhất là Thực vật chí Việt Nam tập 20 do Nguyễn Kim Đào (2017) chủ biên, thống kê 265 loài thuộc 21 chi, trong đó chi Cinnamomum có 45 loài và chi Litsea có 55 loài. Các nghiên cứu theo địa hạt bảo tồn bao gồm: Phùng Ngọc Lan và cộng sự (1996) tại Cúc Phương (14 loài); Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự tại Sa Pa – Fansipan (1998, 39 loài), Bạch Mã (2003), Na Hang (2006); Lê Công Sơn (2014) tại Bạch Mã (44 loài thuộc Cinnamomum và Litsea); Đậu Bá Thìn và cộng sự (2017) tại Bến En (57 loài thuộc 13 chi); Lê Duy Linh (2020) tại Vũ Quang (97 loài thuộc 16 chi); Nguyễn Văn Hợp và cộng sự (2020) tại Hòn Bà (28 loài thuộc 9 chi).

Tại Nghệ An, các công bố trước đây bao gồm nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Thìn và Nguyễn Thanh Nhàn (2004) tại Vườn quốc gia Pù Mát (12 chi, 79 loài); Nguyễn Anh Dũng và Phạm Hồng Ban (2017) tại Khu bảo tồn Pù Hoạt (11 chi, 58 loài); Nguyễn Thị Yến và Lê Thị Hương (2020) tại Khu bảo tồn Pù Huống (12 chi, 52 loài).

Các hướng nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính tinh dầu

Nghiên cứu về tinh dầu thực vật họ Lauraceae được tổng kết bởi Wan Salleh và cộng sự (2016) với hơn 3.000 hợp chất từ 213 loài thuộc 16 chi ở Malaysia, và Damasceno và cộng sự (2019) qua tổng quan 177 công trình quốc tế, khẳng định các hợp chất β-caryophyllene và 1,8-cineole là hai thành phần phổ biến nhất trong tinh dầu họ này. Các chi được nghiên cứu sâu trên thế giới gồm:

• Chi Alseodaphne: Verma và cộng sự (2016) xác định β-patchoulene, aromadendrene trong tinh dầu A. semecarpifolia.
• Chi Beilschmiedia: Wan Salleh và cộng sự (2014) phân tích B. madang với các thành phần chính δ-cadinene, α-cubebene, β-caryophyllene, α-cadinol và chứng minh hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, ức chế enzyme.
• Chi Cinnamomum: Jantan và cộng sự (1992, 1994), Zhu và cộng sự (1993, 1994) xác định các thành phần chính như camphor, cinnamaldehyde, eugenol, safrole, linalool và phân loại 7 nòi hóa học (chemotype).
• Chi Litsea: Choudhury và cộng sự (1996, 1997), Saikia và cộng sự (2013), Wang và cộng sự (1999) phân tích các cấu tử đặc trưng như citral, limonene, sabinene, (E)-β-ocimene từ L. glutinosa, L. monopetala, L. cubeba.
• Chi Phoebe: Các nghiên cứu của Mukhtar và cộng sự (1997, 2004), Huang và cộng sự (1997), Ding và cộng sự (1994), Joshi và cộng sự (2009) phân lập nhiều nhóm alkaloid aporphine, flavonoid, monoterpene và sesquiterpene.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lã Đình Mỡi và cộng sự (2001, 2002), Nguyễn Xuân Dũng và cộng sự (1993, 1995, 1996, 2005), Trần Đình Thắng và cộng sự (2005, 2008, 2011), Nguyễn Thị Hiền và cộng sự (2008, 2010), Lê Duy Linh (2020) đã phân tích tinh dầu của nhiều loài thuộc các chi Cinnamomum, Litsea, Lindera, Machilus, Neolitsea và Phoebe.

Khoảng trống luận án giải quyết

Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu cục bộ, hệ thực vật họ Long não ở tỉnh Nghệ An chưa được điều tra tổng thể và hệ thống về toàn bộ thành phần loài, dạng sống, yếu tố địa lý và giá trị sử dụng. Về mặt hóa học, dữ liệu về thành phần tinh dầu và hoạt tính chống oxy hóa của các loài bản địa tại Nghệ An còn phân tán; đặc biệt, thành phần hóa học tinh dầu của các loài Alseodaphne velutina, Litsea umbellata, Lindera meisneri, Phoebe pallida cùng hoạt tính chống oxy hóa của 3 loài chưa từng được công bố trước đó.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân loại

• Lý thuyết sinh tổng hợp tinh dầu: Tinh dầu là hỗn hợp các chất bay hơi thứ cấp được tổng hợp qua 3 con đường sinh học chính: (1) con đường mevalonate tạo các dẫn xuất sesquiterpenes (C15), (2) con đường methyl-erythritol tạo các monoterpenes (C10) và diterpenes (C20), và (3) con đường shikimic acid tạo các hợp chất phenylpropenes. Các hợp chất trong tinh dầu được phân loại thành 4 nhóm: hợp chất aliphatic, terpen và dẫn xuất oxy hóa của terpen, dẫn xuất benzene và các hợp chất chứa dị tố (N, S).
• Nguyên tắc phân bố thực vật chứa tinh dầu: Dựa trên nguyên tắc phổ biến (mang tính quy luật theo bậc họ/chi) và nguyên tắc ngẫu nhiên theo bậc loài trong hệ thực vật học.
• Hệ thống phân loại thực vật: Luận án áp dụng hệ thống phân loại học hình thái truyền thống kết hợp các khóa định loại trong bộ Thực vật chí Việt Nam (Nguyễn Kim Đào, 2017) và Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ, 1999–2000).

Phương pháp nghiên cứu thực vật học

• Phương pháp kế thừa số liệu: Thu thập, xử lý và tổng hợp thông tin từ các công trình nghiên cứu, báo cáo khoa học và mẫu tiêu bản thực vật đã công bố tại các Vườn quốc gia và Khu Bảo tồn thiên nhiên trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
• Phương pháp điều tra thực địa: Thiết lập các tuyến khảo sát thực địa cắt ngang các dạng sinh cảnh rừng tự nhiên tại Vườn quốc gia Pù Mát, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt và Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống; ghi nhận tọa độ địa lý, độ cao, môi trường sống và đặc điểm sinh thái của từng taxon.
• Phương pháp thu mẫu và định loại hình thái: Thu thập mẫu tiêu bản theo quy chuẩn thực vật học (mẫu có chồi, lá, hoa hoặc quả); xử lý, làm khô và lưu trữ tiêu bản. Định loại mẫu vật dựa trên phương pháp so sánh hình thái học đối chiếu với các bản mô tả chuẩn, khóa định loại chuyên khảo và đối chiếu mẫu chuẩn tại các bảo tàng thực vật.

Phương pháp nghiên cứu hóa học và hoạt tính sinh học của tinh dầu

• Thu mẫu và tách chiết tinh dầu: Mẫu thực vật tươi (lá, cành, vỏ thân, quả) được định danh chính xác, rửa sạch, cắt nhỏ và tiến hành chưng cất lôi cuốn hơi nước bằng thiết bị Clevenger cải tiến theo quy chuẩn Dược điển. Tinh dầu thu được được làm khan bằng natri sulfat khan (Na₂SO₄) và bảo quản ở nhiệt độ 4°C trong lọ thủy tinh tối màu.
• Phương pháp định lượng tinh dầu: Hàm lượng tinh dầu được tính theo tỷ lệ phần trăm thể tích/khối lượng (v/w) so với khối lượng mẫu nguyên liệu ban đầu.
• Phân tích thành phần hóa học tinh dầu: Sử dụng hệ thống sắc ký khí kết hợp đầu dò khối phổ (GC-MS) và sắc ký khí với đầu dò ion hóa ngọn lửa (GC-FID). Các hợp chất được định danh bằng cách so sánh chỉ số lưu giữ (Retention Index - RI) thực nghiệm xác định theo dãy đồng đẳng n-alkane (C8–C40) với chỉ số lưu giữ lý thuyết, kết hợp đối chiếu phổ khối phổ với thư viện phổ chuẩn NIST và Wiley.
• Phương pháp thử nghiệm hoạt tính chống oxy hóa in vitro:
  1. Thử nghiệm bắt gốc tự do DPPH: Đo độ suy giảm hấp thụ quang của gốc tự do 1,1-diphenyl-2-picrylhydrazyl tại bước sóng 517 nm khi có mặt các nồng độ tinh dầu khác nhau để xác định giá trị IC₅₀.
  2. Thử nghiệm bắt gốc tự do ABTS: Đánh giá khả năng dập tắt gốc cation tự do 2,2'-azino-bis(3-ethylbenzothiazoline-6-sulfonate) tại bước sóng 734 nm.
  3. Thử nghiệm năng lực khử sắt (FRAP): Đo khả năng khử phức hợp Fe³⁺-TPTZ (2,4,6-tripyridyl-s-triazine) thành Fe²⁺-TPTZ có màu xanh trong môi trường acid tại bước sóng 593 nm.
• Phương pháp xử lý số liệu: Tính toán các giá trị trung bình, độ lệch chuẩn và giá trị IC₅₀ thông qua các phần mềm thống kê sinh học chuyên dụng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tài liệu

Chương 1 (39 trang) hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài:

• Trình bày tổng quan về hệ thống phân loại, tính đa dạng và đặc điểm hình thái của họ Long não (Lauraceae Juss.) trên phạm vi thế giới, tại Việt Nam và tại tỉnh Nghệ An.
• Phân tích cơ sở lý thuyết về thực vật chứa tinh dầu, bao gồm định nghĩa, đặc tính lý hóa, các con đường sinh tổng hợp trao đổi chất (mevalonate, methyl-erythritol, shikimic acid), các nhóm hợp chất cấu thành (aliphatic, monoterpene, sesquiterpene, phenylpropene, hợp chất chứa nitơ/lưu huỳnh) và quy luật phân bố của chúng trong hệ thực vật.
• Tổng hợp các công trình nghiên cứu hóa thực vật và hoạt tính sinh học tinh dầu của các chi thuộc họ Long não đã được công bố: Alseodaphne, Beilschmiedia, Cinnamomum, Lindera, Litsea, Machilus, Phoebe và Neolitsea.
• Trình bày chi tiết điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý (tọa độ từ 18º33'10" đến 19o24'43" vĩ độ Bắc, 103o52'53" đến 105o45'50" kinh độ Đông, diện tích 16.490,25 km²), đặc điểm địa hình chia làm 3 vùng (miền núi chiếm 83%, trung du, đồng bằng), mạng lưới thủy văn sông Cả (dài 361 km), các nguồn tài nguyên đất, nước, đa dạng sinh học (với Khu Dự trữ Sinh quyển Miền Tây Nghệ An có diện tích 1.285.000 ha) và tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh Nghệ An.

Chương 2. Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 (9 trang) mô tả chi tiết phương pháp luận và các bước triển khai thực nghiệm:

• Xác định cụ thể đối tượng nghiên cứu là các loài thuộc họ Long não và 10 mẫu tinh dầu thu thập từ 7 loài đại diện tại tỉnh Nghệ An.
• Thiết lập quy trình 4 nội dung nghiên cứu chính từ thực vật học, giải phẫu hình thái, hóa học tinh dầu đến hoạt tính sinh học.
• Chi tiết hóa các phương pháp điều tra thực địa, phương pháp thu hái và xử lý tiêu bản thực vật học; phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước bằng bình Clevenger; phương pháp phân tích thành phần hóa học định tính và định lượng bằng sắc ký khí GC-MS/GC-FID; quy trình thử nghiệm hoạt tính chống oxy hóa in vitro qua 3 phương pháp độc lập (DPPH, ABTS, FRAP) và phương pháp xử lý số liệu toán thống kê sinh học.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 (73 trang) trình bày toàn bộ kết quả đạt được của luận án qua các nội dung chính:

1. Đa dạng họ Long não (Lauraceae Juss.) tại tỉnh Nghệ An

• Đa dạng về thành phần loài và chi: Luận án đã xác định và lập danh lục cho 145 loài và dưới loài thuộc 17 chi của họ Long não phân bố tại Nghệ An. Hai chi có số lượng loài phong phú nhất là chi Bời lời (Litsea) và chi Long não (Cinnamomum).

Nhóm đặc điểm	Phân loại ghi nhận	Các đại diện / Tỷ lệ tiêu biểu
Dạng sống	Nhóm chồi trên (Phanerophytes)	Cây gỗ lớn (GOL), Cây gỗ trung bình (GOTB), Cây gỗ nhỏ (GON), Cây thân bụi (BUI)
	Dây leo ký sinh	01 chi duy nhất: Chi Tơ xanh (Cassytha) (loài Cassytha filiformis LEO)
Giá trị sử dụng	Cây cho gỗ (LGO)	Chiếm số lượng lớn nhất trong khu hệ
	Cây làm thuốc (THU)	Các loài như Cinnamomum cassia, Litsea cubeba, Cassytha filiformis
	Cây cho tinh dầu (CTD)	Các loài thuộc chi Cinnamomum, Litsea, Lindera, Phoebe
	Cây cho dầu béo (CDB), cảnh (CAN), ăn (AND)	Persea americana (Bơ), các loài làm cảnh, lấy quả
Nguồn gen quý hiếm	Sách Đỏ Việt Nam (2007)	Actinodaphne elliptibacca (EN), Cinnamomum parthenoxylon (CR), Cinnamomum balansa (VU), Phoebe macrocarpa...
	Nghị định 84/2021/NĐ-CP	Các loài thuộc Nhóm IIA (hạn chế khai thác thương mại)

• Bổ sung cho danh lục khu hệ: Bổ sung danh lục các loài thực vật họ Long não cho Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Huống, Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt và Vườn quốc gia Pù Mát.

2. Đặc điểm hình thái và sinh học sinh thái

Mô tả chi tiết đặc điểm hình thái cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản, mùa hoa quả, điều kiện sinh thái vi khí hậu và phân bố độ cao của các loài quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam, Nghị định 84/2021/NĐ-CP (Actinodaphne elliptibacca, Actinodaphne perlucida, Cinnadenia paniculata, Cinnamomum cambodianum, Cinnamomum glaucescens, Phoebe macrocarpa...) và các loài được lựa chọn để phân tích tinh dầu.

3. Thành phần hóa học tinh dầu một số loài thuộc họ Long não ở Nghệ An

Luận án tiến hành phân tích thành phần hóa học tinh dầu của 10 mẫu thuộc 7 loài bằng GC-MS, cho thấy nhóm hợp chất sesquiterpene chiếm ưu thế:

1. Tinh dầu lá loài Vàng trắng lông (Alseodaphne velutina Cher./Chev.).
2. Tinh dầu lá loài Chắp dai (Beilschmiedia percoriacea Allen).
3. Tinh dầu vỏ thân và lá loài Re đỏ (Cinnamomum tetragonum A. Chev.).
4. Tinh dầu lá loài Ô đước meisneri (Lindera meisneri King).
5. Tinh dầu cành, lá và quả loài Bời lời lá thuôn (Litsea elongata (Nees) Hook. f.).
6. Tinh dầu lá loài Bời lời đắng (Litsea umbellata (Lour.) Merr.).
7. Tinh dầu lá loài Re trắng nhớt (Phoebe pallida (Nees) Nees).

Trong số đó, luận án lần đầu tiên công bố thành phần hóa học tinh dầu của 4 loài: Alseodaphne velutina, Litsea umbellata, Lindera meisneri và Phoebe pallida.

4. Thăm dò hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu

Luận án đã đánh giá hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu lá 3 loài:

• Tinh dầu lá loài Vàng trắng lông (Alseodaphne velutina Cher.).
• Tinh dầu lá loài Bời lời đắng (Litsea umbellata (Lour.) Merr.).
• Tinh dầu lá loài Ô đước meisneri (Lindera meisneri King ex Hook. f.).

Cả 3 loại tinh dầu đều thể hiện khả năng bắt các gốc tự do DPPH, ABTS và năng lực khử ion sắt FRAP ở các mức độ khác nhau. Đây là công bố đầu tiên về hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu 3 loài thực vật này.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Dẫn liệu khu hệ thực vật học: Luận án là công trình nghiên cứu đầy đủ, đồng bộ và có hệ thống đầu tiên về họ Long não (Lauraceae Juss.) tại tỉnh Nghệ An; xác định được 145 loài và dưới loài thuộc 17 chi; cung cấp bản mô tả hình thái, đặc điểm sinh học, sinh thái học, dạng sống, yếu tố địa lý và giá trị tài nguyên; bổ sung danh lục loài cho các Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Huống, Pù Hoạt và Vườn quốc gia Pù Mát.
2. Dẫn liệu hóa học tinh dầu: Cung cấp số liệu định lượng và định tính về thành phần hóa học tinh dầu ở các bộ phận khác nhau (lá, cành, vỏ thân, quả) của 10 mẫu thuộc 7 loài thuộc họ Long não ở Nghệ An, chỉ ra ưu thế của các hợp chất nhóm sesquiterpene.
3. Phát hiện mới về thành phần hóa học: Lần đầu tiên công bố dẫn liệu thành phần hóa học tinh dầu của 04 loài: Vàng trắng lông (Alseodaphne velutina Chev.), Bời lời đắng (Litsea umbellata (Lour.) Merr.), Ô đước meisneri (Lindera meisneri King) và Re trắng nhớt (Phoebe pallida (Nees) Nees).
4. Phát hiện mới về hoạt tính sinh học: Lần đầu tiên thử nghiệm và chứng minh hoạt tính chống oxy hóa in vitro (qua các phương pháp bắt gốc tự do DPPH, ABTS và khử sắt FRAP) của tinh dầu lá 03 loài: Alseodaphne velutina, Litsea umbellata và Lindera meisneri.

Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch, quản lý và bảo tồn các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm thuộc họ Long não có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 84/2021/NĐ-CP tại các khu rừng đặc dụng tỉnh Nghệ An.
• Đề xuất định hướng bảo tồn nguyên vị (in-situ) gắn liền với bảo vệ sinh cảnh tự nhiên tại Vườn quốc gia Pù Mát, Khu Bảo tồn Pù Hoạt và Pù Huống.
• Cung cấp dữ liệu phục vụ khai thác hợp lý và nghiên cứu phát triển các nguồn nguyên liệu tinh dầu tự nhiên phục vụ công nghiệp dược phẩm, mỹ phẩm và đời sống kinh tế - xã hội tại địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học mới chỉ thực hiện trên 10 mẫu thuộc 7 loài đại diện trong tổng số 145 loài và dưới loài ghi nhận được tại Nghệ An do giới hạn về nguồn mẫu thực địa và kinh phí nghiên cứu.
• Các thử nghiệm hoạt tính sinh học của tinh dầu mới dừng lại ở mức độ sàng lọc in vitro về khả năng chống oxy hóa (DPPH, ABTS, FRAP), chưa mở rộng sang các hoạt tính sinh học khác hoặc thử nghiệm in vivo.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Tiếp tục mở rộng khảo sát, phân tích thành phần hóa học tinh dầu của các loài còn lại trong họ Long não phân bố tại Nghệ An.
• Nghiên cứu sâu hơn về các hoạt tính sinh học khác của tinh dầu như tính kháng khuẩn, kháng nấm, chống viêm và gây độc dòng tế bào ung thư.
• Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống, sinh sản sinh dưỡng và bảo tồn chuyển vị (ex-situ) đối với các loài quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng cao như Cinnamomum parthenoxylon, Cinnamomum balansa, Actinodaphne elliptibacca.
• Nghiên cứu quy trình công nghệ chiết xuất và tiêu chuẩn hóa chất lượng tinh dầu của các loài có tiềm năng thương mại cao để phục vụ ứng dụng thực tế.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị đối với các nhóm đối tượng và lĩnh vực sau:

• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Cung cấp tài liệu học thuật cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Thực vật học, Lâm nghiệp, Dược học, Hóa học các hợp chất thiên nhiên.
• Cơ quan quản lý bảo tồn: Cung cấp số liệu điều tra hiện trạng phân bố, danh lục loài quý hiếm và nguy cấp cho Ban quản lý Vườn quốc gia Pù Mát, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Nghệ An trong công tác lập kế hoạch bảo tồn đa dạng sinh học.
• Doanh nghiệp và cơ sở sản xuất: Cung cấp dữ liệu về tỷ lệ thu hồi, thành phần cấu tử chính của tinh dầu từ các loài họ Long não bản địa làm căn cứ định hướng nghiên cứu, phát triển sản phẩm dược liệu và hương liệu.

Phần đáng tham khảo nhất của luận án bao gồm: Danh lục 145 taxon họ Long não ở Nghệ An kèm đặc điểm phân bố, dạng sống, giá trị sử dụng; bảng tổng hợp dữ liệu phổ khối GC-MS của 7 loài nghiên cứu; các số liệu định lượng về hoạt tính chống oxy hóa in vitro của tinh dầu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã ghi nhận bao nhiêu taxon thuộc họ Long não (Lauraceae) tại tỉnh Nghệ An và những chi nào chiếm ưu thế?

Luận án đã ghi nhận tổng cộng 145 loài và dưới loài thuộc 17 chi của họ Long não (Lauraceae Juss.) phân bố trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Trong đó, hai chi có số lượng loài đa dạng nhất là chi Bời lời (Litsea) và chi Long não (Cinnamomum).

2. Có những loài thực vật họ Long não quý hiếm nào tại Nghệ An được luận án thống kê theo Sách Đỏ và văn bản quy phạm pháp luật?

Luận án đã thống kê các loài nguy cấp, quý hiếm thuộc họ Long não được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và danh mục thực vật rừng nguy cấp theo Nghị định của Chính phủ, tiêu biểu gồm: Re hương (Cinnamomum parthenoxylon - cấp CR), Bộp quả bầu dục (Actinodaphne elliptibacca - cấp EN), Gù hương/Vù hương (Cinnamomum balansa - cấp VU), Re trắng quả to (Phoebe macrocarpa), Bộp suối (Actinodaphne perlucida), Kháo xanh (Cinnadenia paniculata), Re cam bốt (Cinnamomum cambodianum), Re xanh phấn (Cinnamomum glaucescens) và các loài thuộc nhóm IIA theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP.

3. Những loài thực vật nào lần đầu tiên được luận án công bố về thành phần hóa học tinh dầu?

Luận án lần đầu tiên công bố dữ liệu thành phần hóa học tinh dầu của 04 loài thuộc họ Long não, bao gồm:

1. Vàng trắng lông (Alseodaphne velutina Chev.)
2. Bời lời đắng (Litsea umbellata (Lour.) Merr.)
3. Ô đước meisneri (Lindera meisneri King)
4. Re trắng nhớt (Phoebe pallida (Nees) Nees)

4. Luận án đã phân tích tinh dầu trên bao nhiêu mẫu và ở những bộ phận nào của cây?

Luận án đã tiến hành chưng cất và phân tích thành phần hóa học tinh dầu trên 10 mẫu thuộc 7 loài họ Long não, được thu thập từ các bộ phận sinh dưỡng và sinh sản khác nhau gồm: lá (Alseodaphne velutina, Beilschmiedia percoriacea, Lindera meisneri, Litsea umbellata, Phoebe pallida, Cinnamomum tetragonum, Litsea elongata), cành (Litsea elongata), quả (Litsea elongata) và vỏ thân (Cinnamomum tetragonum).

5. Hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu được đánh giá qua những phương pháp thực nghiệm nào và trên các loài nào?

Hoạt tính chống oxy hóa in vitro của tinh dầu được đánh giá qua 3 phương pháp thực nghiệm độc lập: thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH, thử nghiệm bắt gốc tự do cation ABTS và thử nghiệm năng lực khử sắt FRAP. Các thử nghiệm này được thực hiện trên tinh dầu lá của 3 loài: Vàng trắng lông (Alseodaphne velutina), Bời lời đắng (Litsea umbellata) và Ô đước meisneri (Lindera meisneri).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Tiến Cường là công trình nghiên cứu chuyên sâu về thực vật học và hóa học tinh dầu họ Long não (Lauraceae Juss.) tại tỉnh Nghệ An. Tác giả đã thống kê 145 loài và dưới loài thuộc 17 chi, phân tích cấu trúc dạng sống, yếu tố địa lý, giá trị sử dụng và các đại diện quý hiếm của họ này ở địa phương. Nghiên cứu đã xác định thành phần hóa học của 10 mẫu tinh dầu thuộc 7 loài với nhóm chất sesquiterpene chiếm ưu thế, trong đó lần đầu tiên công bố thành phần tinh dầu của 4 loài và hoạt tính chống oxy hóa in vitro của 3 loài. Các kết quả đạt được cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học cho công tác bảo tồn nguồn gen thực vật và định hướng ứng dụng tài nguyên tinh dầu trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Nghiên cứu về tính đa dạng, đặc điểm phân loại, hình thái các loài thực vật họ Long não 1. Trên thế giới Họ Long não (Lauraceae Juss.) từ lâu đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm bởi tính đa dạng và ứng dụng phong phú của nó.

Các nghiên cứu đầu tiên về taxon này là Jussieu (1789-1824) [124]. Từ đó đến nay đã có rất nhiều các nghiên cứu được thực hiện ở nhiều nơi trên thế giới. Nghiên cứu của Lorea-Hernández (2002) về sự đa dạng, phân bố và tình trạng bảo tồn của họ Lauraceae Juss. ở miền Nam Mexico đã ghi nhận 120 loài thuộc cho 10 chi: Aiouea, Beilschmiedia, Cassytha, Cinnamomum, Licaria, Litsea, Mocinnodaphne, Nectandra, Ocotea và Persea; trong đo các loài đặc hữu chiếm 47,5% số loài được khảo sát, chỉ có 58 loài được ghi nhận trong nghiên cứu trước đó về tính đa dạng thực vật ở các Khu BTTN thuộc miền Nam Mexico [138].

Ngearnsaengsaruay và cộng sự (2011) đã khái quát các loài thực vật chi Litsea ở Thái Lan, theo đó, 35 loài đã được liệt kê, mô tả chi tiết về danh pháp, phân bố và đặc điểm sinh thái [145]. Theo nghiên cứu Liu và cộng sự (2020), loài Phoebe hekouensis Bing Liu, W. Yang phân bố ở tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) được mô tả là loài mới đối với khoa học. Loài này có hình thái tương tự như Phoebe megacalyx H.

Li ở các đặc điểm như các cành lá chắc khỏe và có hình nón màu nâu, bầu noãn dày đặc và các tua dài hơn 1 cm, nhưng đặc điểm khác là các lá rộng hơn, lên đến 18 cm (so với 4,5–11,5 cm), các chùm hoa ngắn hơn với độ dài 10–15 cm (so với tối đa 23 cm), noãn dày đặc và vòi nhụy dễ thấy. Loài mới cũng giống Phoebe macrocarpa C. Wu, nhưng khác ở chỗ các cánh đài dài hơn nhiều, dài 9–13 mm (so với khoảng 4 mm) [134]. Cũng ở Vân Nam, Zhang và cộng sự (2020), đã nghiên cứu sâu về Cinnamomum chago, một loài thực vật đặc hữu, quý hiếm nơi đây, đã ghi nhận 4 64 cá thể trưởng thành của loài này phân bố trong phạm vi 923 km 2.

Các tác giả đã đánh giá: môi trường sống của các loài đã bị suy thoái do mở rộng các hoạt động chăn nuôi và phá rừng, từ đó khuyến nghị xếp loài Cinnamomum chago ở mức Nguy cấp (Endangered) trong Danh sách Đỏ của IUCN [171]. Trong quá trình nghiên cứu, hệ thống phân loại về họ Lauraceae Juss. đã có những thay đổi nhất định. Dưới đây xin đề cập một số thay đổi ở taxon bậc chi trong những nghiên cứu gần đây ở khu vực Đông Nam Á.

Nghiên cứu về chi Endiandra ở đảo Borneo (thuộc ba quốc gia: Malaysia và Brunei và Indonesia), Deby Arifiani (2001) đã có những đề xuất điều chỉnh trong hệ thống phân loại đối với taxon này. Cụ thể, trong khoảng 100 loài được ghi nhận trước đó ở Borneo, có 8 loài được công nhận là đặc hữu, 3 loài (Endiandra immersa, Endiandra elongata, và Endiandra rhizophoretum) được mô tả là loài mới của vùng nghiên cứu; 5 loài còn lại là Endiandra clavigera Kosterm., Endiandra ochracea Kosterm., Endiandra kingiana Gamble, Endiandramacrophylla (Blume) Boerl. và Endiandra rubescens (Blume) Miq. Tương tự, De Kok (2016), khi nghiên cứu về chi Beilschmiedia ở Malaysia, đã phân tích lịch sử phân loại của nhóm, mô tả chính, bản đồ phân bố, đánh giá bảo tồn, thông tin sinh thái, đặc điểm thực vật dân tộc và hình thái học của các loài.

Kết quả đã có những điểm khác so với những nghiên cứu trước đó. Theo De Kok, 18 loài được công nhận như cũ trong các hệ thống phân loại, có 6 loài được chỉnh lý tên (Beilschmiedia insignis, Beilschmiedia kunstleri, Beilschmiedia maingayi, Beilschmiedia huangnacea, Beilschmiedia roxburghiana và Beilschmiedia scortechinii) và 5 loài có tên được đặt thành từ đồng nghĩa (synonyms); 01 tên được công bố hợp lệ lần đầu tiên (Beilschmiedia atra) và một loài được công nhận và mô tả ở đây là mới đối với khoa học (Beilschmiedia kochummenii) [94]. Gần đây, đặc điểm hệ thống học các loài thực vật thuộc chi Dehaasia ở đảo Sumatra (Indonesia) cũng đã được điều chỉnh lại. Theo nghiên cứu của Fijridiyanto và cộng sự (2020), 8 loài đã được ghi nhận là đặc trưng cho vùng, trong đó có 02 loài được ghi nhận là loài mới (Dehaasia bandaharense và 5 Dehaasia pilosa) [105].

Tổng hợp từ các nghiên cứu trên thế giới, họ Long não có khoảng 55 chi và trên 2.500 loài, chủ yếu phân bố ở vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới, đặc biệt là vùng Đông Nam Á và Braxin. Chúng chủ yếu là các loại cây thường xanh dạng thân gỗ hay cây bụi có hương thơm, chỉ có hai chi là các loại cây sớm rụng, duy nhất chi Cassytha (tơ xanh) gồm các loài dây leo sống ký sinh. Các loại cây thân gỗ trong họ Long não chiếm ưu thế trong các khu rừng nhiệt đới á nhiệt đới, nhiệt đới Châu Á và Australia là chi Litsea có hơn 400 loài, chi Cinnamomum có khoảng 250 loài [124]. Trên quan điểm của sinh học phân tử, theo những nghiên cứu tổng hợp bởi Rohwer (2000), Chanderbali và cộng sự (2001), Rohwer và Rudolph (2005), Song và cộng sự (2017), họ Lauraceae Juss.

được phân chia thành các tông (mỗi tông bao gồm các chi, loài có mối quan hệ di truyền gần gũi): + Tông Hypodaphnideae Reveal: chỉ có 1 chi, 1 loài ở vùng nhiệt đới Tây Phi. + Tông Cryptocaryeae Nees: gồm 13 chi, khoảng 775 loài. Có tính liên nhiệt đới, một số loài cận nhiệt đới tới New Zealand. + Tông Cassytheae Dumortier = Cassythaceae Lindley: với 1 chi, 24 loài, phân bố chú yếu ở vùng nhiệt đới, đặc biệt là tại Australia, bao gồm cả vùng ôn đới ấm tại đây.

+ Tông Neocinnamomeae Yu Song, W. Tan: 1 chi, 6 loài phân bố chủ yếu ở Đông Nam Á, tây Malesia (Sumatra). + Tông Caryodaphnopsideae Yu Song, W. Tan: 1 chi, 15 loài, phân bố từ khu vực Trung và Nam Mỹ, Đông Nam Á tới Philippines và Borneo.

+ Tông Melizaurus: 4-5 chi, 23 loài, phân bố chủ yếu từ Trung Mỹ (Costa Rica) tới Nam Mỹ. + Tông Perseeae Nees: gồm 7 chi, 430 loài, phân bố rộng khắp trên thế giới. + Tông Cinnamomeae Nees: khoảng 12-20 chi, 1.165 loài, là những loài Liên nhiệt đới, riêng chi Sassafras có ở vùng ôn đới. + Tông Laureae Le Maout & Decaisne: khoảng 9 chi, 545 loài.

Phân bố rộng ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt tại Đông Nam Á và Malesia, 6 hiếm gặp ở vùng ôn đới. Gần đây, Hou và cộng sự (2018) đã nghiên cứu lịch sử tiến hóa của họ Lauraceae Juss. ở Khu BTTN Xishuangbanna (Trung Quốc) bằng cách sử dụng mã vạch DNA. Mục đich của nghiên cứu là đánh giá được lịch sử tiến hóa của thực vật họ Lauraceae và để chứng minh tầm quan trọng của việc kết hợp thông tin phát sinh loài với bảo tồn đa dạng sinh học, tính đặc biệt trong quá trình tiến hóa (evolutionary distinctiveness - ED), đa dạng phát sinh loài (phylogenetic diversity - PD), sự phong phú của loài (species richness - SR) và danh mục các loại thực vật nguy cấp thuộc họ Lauraceae Juss.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, tổng cộng có 19 loài có giá trị ED cao (> 0,1) và 54 loài nguy cấp đã được tìm thấy ở Xishuangbanna. Khu BTTN chỉ bảo tồn hơn một nửa số loài trong họ Lauraceae Juss. Nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến họ Long não như Lê Khả Kế (1969 - 1976) trong bộ Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam (tập 1-6) [32]; Nguyễn Tiến Bân và cộng sự (1984) trong Danh lục thực vật Tây Nguyên [4], Phạm Hoàng Hộ (1999-2000) trong bộ Cây cỏ Việt Nam (tập 1-3) đã thống kê 18 chi với 243 loài [25], Trần Hợp (2002) trong bộ Tài nguyên cây gỗ Việt Nam [26] Nguyễn Tiến Bân (chủ biên, 2003) trong Danh lục các loài thực vật Việt Nam [6], Võ Văn Chi (2012) trong bộ Từ điển cây thuốc Việt Nam [13]. Nguyễn Tiến Bân (1997) đã giới thiệu về họ Long não như sau: Gỗ với lá đơn mọc cách, không có lá kèm, hoặc hiếm khi là cỏ ký sinh không có lá (Cassytha).

Hoa thường mẫu 3 (ít khi mẫu 5 hay mẫu 2). Hoa của các loài thuộc họ Long não có đặc trưng bởi bộ nhị nhiều (nhưng là bội số của phiến bao hoa), họp thành những bó 3 nhị, trong đó 2 nhị bên thường tiêu giảm thành nhị lép hay tuyến mật và bởi bao phấn mở bằng 2 hoặc 4 van [5]. Dựa vào tác dụng của các loài trong họ Long não, có thể phân thành các nhóm theo mục đích khai thác và sử dụng như: 7 - Nhóm cây làm thuốc: Quế rừng (Cinnamomum iners), Quế thanh (Cinnamomum cassia), Bộp lá xoan ngược (Actinodaphne obovata), Màng tang (Litsea cubeba),… - Nhóm cây cho gỗ: Quế thanh (Cinnamomum cassia), Quế bời lời (Cinnamomum polydelphum), Re hương (Cinnamomum balansae), Bời lời trung bộ (Litsea griffithi var. - Nhóm cây cho tinh dầu khá phong phú với một số đại diện như: Quế thanh (Cinnamomum cassia), Long não (Cinnamomum camphora), Re cuống dài (Cinnamomum longepetiolatum), Bời lời nhớt (Litsea glutinosa), Bời lời đắng (Litsea umbellata), Re trắng mũi mác (Phoebe lanceolata), Re hương (Cinnamomum balansae)…[40].

Nghiên cứu về họ Long não ở các VQG, Khu BTTN ở Việt Nam điển hình có: Phùng Ngọc Lan và cộng sự (1996) trong nghiên cứu hệ thực vật ở VQG Cúc Phương đã công bố 14 loài loài thuộc họ Long não [33]. Nguyễn Nghĩa Thìn, Nguyễn Thị Thời (1998) khi nghiên cứu hệ thực vật ở Sa Pa – Fansipan đã thống kê được 39 loài và dưới loài của 11 chi trong đó 3 loài thuộc chi Cinnamomum, 6 loài thuộc chi Litsea của họ Long não [57]; Năm 2003, Nguyễn Nghĩa Thìn và Mai Văn Phô khi nghiên cứu đa dạng hệ thực vật ở VQG Bạch Mã đã thống kê được 14 loài thuộc chi Cinnamomum và 15 loài thuộc chi Litsea [60]. Cũng tại VQG Bạch Mã, Lê Công Sơn (2014) đã mô tả hình thái, môi trường sống, phân bố của 44 loài và 2 thứ thuộc 2 chi Cinnamomum và Litsea trong họ Long não và ghi nhận vùng phân bố của 19 loài [46] Năm 2006, Nguyễn Nghĩa Thìn và Đặng Quyết Chiến đã công bố 17 loài và dưới loài của 9 chi trong đó 2 loài thuộc chi Cinnamomum, 5 loài thuộc chi Litsea thuộc họ Long não trong khu hệ thực vật Na Hang [64]. 8 Đậu Bá Thìn và cộng sự (2017) khi nghiên cứu họ Long não ở VQG Bến En đã ghi nhận 57 loài và dưới loài, 13 chi, trong đó bổ sung 11 loài cho danh lục họ Long não ở VQG Bến En (so với kết quả công bố năm 2007, 2008 và 2013).