Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số giải pháp quản lý côn trùng bộ cánh cứng coleoptera tại vườn quốc gia vũ quang tỉnh hà tĩnh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số giải pháp quản lý côn trùng bộ cánh cứng coleoptera, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lê Đức Nhật Minh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Bảo Thanh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số giải pháp quản lý côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) tại Vườn Quốc gia Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đa dạng sinh học và đa dạng sinh học côn trùng bộ Cánh cứng
• 1.2. Đa dạng sinh học
• 1.3. Đa dạng sinh học bộ Cánh cứng
• 1.4. Các nghiên cứu về đa dạng côn trùng bộ Cánh cứng trên thế giới
• 1.5. Các nghiên cứu về đa dạng côn trùng thuộc bộ Cánh cứng ở trong nước
• 1.6. Nghiên cứu về giá trị, vai trò của Đa dạng côn trùng bộ Cánh cứng
• 1.6.1. Đối với hệ sinh thái
• 1.6.2. Cung cấp thực phẩm, dược liệu
• 1.6.3. Những ảnh hưởng bất lợi của côn trùng đối với con người
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Công tác chuẩn bị
• 2.4.2. Phương pháp thu thập, đánh giá thông tin và kế thừa tài liệu đã có
• 2.4.3. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp. Công tác nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.2. Kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân số, lao động
• 3.2.2. Sản xuất nông nghiệp
• 3.2.3. Sản xuất lâm nghiệp
• 3.3. Tài nguyên rừng
• 3.3.1. Hiện trạng sử dụng đất đai, tài nguyên rừng
• 3.3.2. ĐDSH và phân bố khu hệ ĐTV rừng quý hiếm, đặc hữu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Xác định thành phần loài côn trùng cánh cứng tại khu vực nghiên cứu
• 4.2. Đánh giá tính đa dạng loài và phân bố của các loài thuộc bộ Cánh cứng tại khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Đa dạng loài của côn trùng Cánh cứng
• 4.2.2. Đa dạng về sinh cảnh của côn trùng Cánh cứng
• 4.2.3. Vai trò của côn trùng Cánh cứng trong hệ sinh thái
• 4.2.4. Đa dạng về hình thái của côn trùng Cánh cứng
• 4.2.5. Đa dạng về tập tính của côn trùng cánh cứng
• 4.2.6. Đặc điểm hình thái một số loài côn trùng cánh cứng thường gặp
• 4.2.6.1. Vòi voi lớn chân dài (Cyrtotrachelus longimanus)
• 4.2.6.2. Kiến vương hai sừng (Xylotrupes gideon)
• 4.2.6.3. Xén tóc gỗ khô (Stromatium longicorrne)
• 4.2.6.4. Xén tóc tám chấm trắng (Batocera rubus)
• 4.2.6.5. Bổ củi xanh (Elateridae)
• 4.2.6.6. Ban miêu đen (Epicauta gorhami)
• 4.2.6.7. Ban miêu vân vàng (Mylabris cichorii)
• 4.3. Giải pháp quản lý côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) tại VQG Vũ Quang
• 4.3.1. Các giải pháp chung
• 4.3.2. Các giải pháp cụ thể để quản lý côn trùng gây hại và bảo tồn côn trùng thiên địch
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại Vườn Quốc gia Vũ Quang

Nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại Vườn Quốc gia Vũ Quang, Hà Tĩnh, là một trong những công trình quan trọng nhằm bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học. Vườn Quốc gia Vũ Quang có diện tích lớn và là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Việc nghiên cứu côn trùng bộ cánh cứng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn góp phần vào công tác bảo tồn.

1.1. Đặc điểm sinh thái của Vườn Quốc gia Vũ Quang

Vườn Quốc gia Vũ Quang nằm ở Tây Bắc tỉnh Hà Tĩnh, với hệ sinh thái phong phú. Nơi đây có nhiều loại hình sinh cảnh khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến rừng phục hồi, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của côn trùng bộ cánh cứng.

1.2. Vai trò của côn trùng bộ cánh cứng trong hệ sinh thái

Côn trùng bộ cánh cứng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác mà còn tham gia vào quá trình phân hủy chất hữu cơ, giúp cải thiện độ phì nhiêu của đất.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng côn trùng bộ cánh cứng

Mặc dù Vườn Quốc gia Vũ Quang có nhiều tiềm năng, nhưng việc bảo tồn đa dạng côn trùng bộ cánh cứng đang gặp nhiều thách thức. Sự suy giảm môi trường sống, biến đổi khí hậu và hoạt động khai thác tài nguyên là những yếu tố chính ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài côn trùng này.

2.1. Suy giảm môi trường sống do khai thác

Việc khai thác rừng và đất đai để phục vụ cho các hoạt động kinh tế đã làm giảm diện tích sống của côn trùng bộ cánh cứng. Điều này dẫn đến sự suy giảm số lượng và đa dạng loài.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến côn trùng

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong môi trường sống của côn trùng. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi lượng mưa có thể ảnh hưởng đến chu kỳ sống và phân bố của các loài côn trùng bộ cánh cứng.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng

Để nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại Vườn Quốc gia Vũ Quang, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hiện trường, thu thập mẫu và phân tích dữ liệu sinh học.

3.1. Khảo sát hiện trường và thu thập mẫu

Khảo sát hiện trường được thực hiện theo các tuyến và điểm tiêu chuẩn. Mẫu côn trùng được thu thập và phân loại để đánh giá sự đa dạng và phân bố của chúng trong khu vực nghiên cứu.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng

Dữ liệu thu thập được phân tích để xác định số lượng loài, mật độ và đặc điểm sinh học của côn trùng bộ cánh cứng. Phân tích này giúp đưa ra những nhận định chính xác về tình trạng đa dạng sinh học tại Vườn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy Vườn Quốc gia Vũ Quang có sự đa dạng cao về côn trùng bộ cánh cứng. Những phát hiện này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể ứng dụng trong công tác bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Đánh giá đa dạng loài côn trùng bộ cánh cứng

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài côn trùng bộ cánh cứng, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Sự đa dạng này cho thấy Vườn là một điểm nóng về đa dạng sinh học.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn côn trùng bộ cánh cứng, nhằm duy trì và phát triển đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Vũ Quang.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại Vườn Quốc gia Vũ Quang đã cung cấp những thông tin quý giá về hệ sinh thái. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn để đảm bảo sự tồn tại của các loài côn trùng này.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu côn trùng

Nghiên cứu côn trùng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học. Côn trùng là một phần không thể thiếu trong chu trình sinh thái.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần có các nghiên cứu sâu hơn về côn trùng bộ cánh cứng, đặc biệt là các loài quý hiếm. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Vũ Quang thuộc tỉnh Hà Tĩnh sở hữu tổng diện tích tự nhiên 55.028 ha với tỷ lệ che phủ rừng đạt tới 99,8%, giữ vị trí trọng yếu trong hành lang sinh thái dãy Trường Sơn Bắc. Bộ Cánh cứng (Coleoptera) là bộ lớn nhất trong lớp côn trùng với hơn 400.000 loài đã được mô tả trên thế giới, chiếm khoảng 40% tổng số loài côn trùng đã biết và đóng vai trò mắt xích thiết yếu trong việc duy trì chu trình vật chất của hệ sinh thái rừng. Tuy nhiên, trước thời điểm nghiên cứu, các công trình khoa học về khu hệ côn trùng tại Vườn Quốc gia Vũ Quang hầu như chưa được thực hiện bài bản hoặc chỉ dừng lại ở các cuộc khảo sát nhỏ lẻ, dẫn đến sự thiếu hụt dữ liệu định lượng phục vụ công tác quản lý tài nguyên.

Đề tài được tiến hành nhằm xác định chính xác thành phần loài, cấu trúc phân bố theo sinh cảnh, đánh giá vai trò sinh thái và đề xuất hệ thống giải pháp quản lý bền vững cho bộ Cánh cứng tại khu vực. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại phân khu dịch vụ hành chính và phân khu phục hồi sinh thái của Vườn Quốc gia Vũ Quang trong thời gian từ tháng 11 năm 2018 đến tháng 4 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập cơ sở dữ liệu nền tảng gồm 48 loài thuộc 10 họ cánh cứng, phân định rõ tỷ lệ 25,00% loài thiên địch hữu ích và các nhóm sinh vật gây hại. Công trình cung cấp luận cứ khoa học giúp ban quản lý nâng cao hiệu quả giám sát sinh thái, cân bằng tỷ lệ che phủ 52.731,3 ha rừng tự nhiên và bảo tồn bền vững nguồn gen đặc hữu cho khu vực miền Trung.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đa dạng sinh học theo định nghĩa của Quỹ Quốc tế về Bảo vệ Thiên nhiên ban hành năm 1989 và Từ điển Đa dạng sinh học và Phát triển bền vững năm 2001, tiếp cận đối tượng ở ba cấp độ: đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Trong đó, đa dạng thành phần loài côn trùng được xem là chỉ thị sinh học nhạy bén phản ánh sức khỏe của quần xã thực vật. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết sinh thái học côn trùng ứng dụng kết hợp nguyên lý quản lý dịch hại tổng hợp trong lâm nghiệp để phân loại chức năng sinh thái của sinh vật.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Ổ sinh thái (nơi ở và vai trò chức năng của loài trong chuỗi thức ăn), Thiên địch (các loài săn mồi ăn thịt và ký sinh kiểm soát quần thể sâu hại), Tần suất bắt gặp (chỉ số phần trăm số điểm xuất hiện của loài trên tổng số điểm điều tra), và Côn trùng chỉ thị sinh thái (nhóm loài phản ánh mức độ tác động của con người lên sinh cảnh tự nhiên).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu ngoại nghiệp được thu thập qua hệ thống 4 tuyến khảo sát có tổng chiều dài 14.000 m (gồm tuyến 1 dài 4.500 m, tuyến 2 dài 4.000 m, tuyến 3 dài 3.000 m và tuyến 4 dài 2.500 m) với cỡ mẫu 16 điểm điều tra phân bổ đại diện trên 5 dạng sinh cảnh chính: rừng sản xuất, nông nghiệp cũ, cây gỗ, ven khe suối và cây bụi rừng tre nứa. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp điều tra theo tuyến và lập ô tiêu chuẩn được lựa chọn vì tính bao quát cao, phù hợp với địa hình hiểm trở chia cắt sâu từ độ cao 30 m đến 2.286 m của đỉnh Rào Cỏ.

Tại mỗi điểm điều tra, tác giả thiết lập quy trình thu mẫu đa tầng nghiêm ngặt: điều tra tán cây đứng trên 10 cây tiêu chuẩn theo 5 mốc không gian; khai thác cây đổ mục; đào 1 ô dạng bản diện tích 1 m2 sâu theo từng lớp 10 cm để rây đất tìm ấu trùng; đặt bẫy hố mồi cám rang cách mặt đất 1 cm; và bố trí bẫy đèn tròn công suất 75W chiếu sáng liên tục từ 19 giờ đến 23 giờ vào ban đêm.

Dữ liệu nội nghiệp được xử lý thông qua giám định mẫu hình thái học so sánh đối chiếu với khóa định loại chuyên ngành, xử lý tiêu bản cắm kim bảo quản trong cồn 90 độ. Lý do lựa chọn phương pháp tính toán tần suất bắt gặp và phân cấp xuất hiện (gặp ngẫu nhiên dưới 25%, ít gặp từ 25% đến 50%, thường gặp trên 50%) là nhằm lượng hóa chính xác mức độ phổ biến của từng loài, loại bỏ sai số quan sát trong giai đoạn thực địa 6 tháng liên tục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và định danh thành công 48 loài côn trùng cánh cứng thuộc 42 giống và 10 họ khác nhau tại Vườn Quốc gia Vũ Quang. Họ Bọ rùa (Coccinellidae) chiếm ưu thế đa dạng lớn nhất với 12 loài, tương đương 25,00% tổng số loài và 10 giống chiếm 23,81% tổng số giống. Đứng thứ hai về mức độ đa dạng là họ Ánh kim (Chrysomelidae) và họ Bọ hung (Scarabaeoidea), mỗi họ ghi nhận 10 loài chiếm tỷ lệ 20,83% với số giống lần lượt là 8 giống (19,05%) và 9 giống (21,43%). Tiếp theo là họ Vòi voi (Curculionidae) với 5 loài chiếm 10,42%, họ Xén tóc (Cerambycidae) có 3 loài chiếm 6,25%. Các họ Kẹp kìm (Lucanidae), Ban miêu (Meloidae), Bổ củi (Elateridae) mỗi họ có 2 loài chiếm 4,17%, trong khi họ Bổ củi giả (Buprestidae) và Hành trùng (Carabidae) chỉ có 1 loài chiếm 2,08%.

Phân tích tần suất bắt gặp cho thấy cấu trúc quần thể có sự phân hóa mạnh mẽ: nhóm loài ngẫu nhiên gặp chiếm tỷ trọng cao nhất với 23 loài, chiếm 47,92%; nhóm ít gặp có 21 loài, chiếm 43,75%; và nhóm thường gặp chiếm tỷ lệ nhỏ nhất với 4 loài, đạt 8,33%. Bốn loài thuộc nhóm thường gặp nhất ghi nhận tại thực địa gồm: Xén tóc tám chấm trắng (Batocera rubus) với tần suất bắt gặp cao nhất đạt 87,50%, Bọ rùa lớn (Synonycha grandis) đạt 75,00%, Xén tóc gỗ khô (Stromatium longicorne) và Câu cấu xanh (Hypomeces squamosus) cùng đạt tỷ lệ 56,25%.

Cơ cấu các họ Côn trùng Cánh cứng tại VQG Vũ Quang (% số loài):
========================================================================
Họ Bọ rùa (Coccinellidae)     | [25.00%] (12 loài)
Họ Ánh kim (Chrysomelidae)    | [20.83%] (10 loài)
Họ Bọ hung (Scarabaeoidea)    | [20.83%] (10 loài)
Họ Vòi voi (Curculionidae)    | [10.42%] (5 loài)
Họ Xén tóc (Cerambycidae)     | [6.25%]  (3 loài)
Các họ khác (5 họ còn lại)    | [16.67%] (8 loài)
========================================================================
Tổng cộng: 48 loài thuộc 42 giống và 10 họ

Thảo luận kết quả

Cấu trúc phân bố thành phần loài phản ánh sự thích nghi sinh thái đặc thù của côn trùng cánh cứng với các kiểu rừng nhiệt đới gió mùa tại Vũ Quang. Dữ liệu có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ tròn biểu diễn tỷ lệ tần suất bắt gặp, trong đó phân khúc gặp ngẫu nhiên chiếm gần một nửa (47,92%). Nguyên nhân là do các loài thuộc họ Bọ hung và họ Bổ củi thường sống ẩn mình trong đất và thảm mục thực vật hoặc có tập tính kiếm ăn hẹp, chỉ xuất hiện vào những thời điểm khí hậu nhất định. Sự vượt trội của họ Bọ rùa với 12 loài thiên địch hữu ích (như Synonycha grandis, Harmonia sedecimnotata) minh chứng cho nguồn thức ăn dồi dào là các loài rệp muội, rệp sáp trong các sinh cảnh cây bụi và ven khe suối.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu lân cận như tại Vườn Quốc gia Bạch Mã (ghi nhận 178 loài thuộc 17 họ) hay Vườn Quốc gia Pù Mát, số lượng 48 loài phát hiện tại Vũ Quang phản ánh thành phần loài cốt lõi trong mùa khô. Sự hiện diện với tần suất cao của các loài hại gỗ như Xén tóc tám chấm trắng (87,50%) đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc khoanh vùng kiểm soát sinh học, bởi ấu trùng của chúng đục rỗng thân cây gỗ quý, đe dọa trực tiếp đến 339 loài thực vật thân gỗ có giá trị kinh tế tại khu bảo tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống quan trắc và dự tính dự báo dịch hại rừng định kỳ: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Vũ Quang chủ trì phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Tĩnh thiết lập mạng lưới bẫy đèn và ô điều tra cố định tại 16 điểm nhạy cảm. Mục tiêu duy trì mật độ các loài cánh cứng hại gỗ như Xén tóc tám chấm trắng (Batocera rubus) và Xén tóc gỗ khô (Stromatium longicorne) dưới ngưỡng bùng phát dịch hại 10% trên toàn bộ 52.731,3 ha rừng có nguy cơ. Tiến độ triển khai thực hiện liên tục hàng quý từ năm 2020 đến năm 2025.

2. Bảo tồn và phát triển quần thể thiên địch có ích trong tự nhiên: Phòng Nghiên cứu Khoa học của Vườn Quốc gia tiến hành khoanh vùng bảo vệ các sinh cảnh ven khe suối và cây bụi tre nứa, nơi cư trú của 12 loài thuộc họ Bọ rùa (Coccinellidae) và họ Hành trùng (Carabidae). Triển khai mô hình bảo vệ thiên địch nhằm kiểm soát sinh học tự nhiên, hướng tới mục tiêu giảm 85% việc can thiệp bằng các biện pháp hóa học độc hại tại khu vực giáp ranh vùng đệm trong giai đoạn 2021-2024.

3. Tăng cường kiểm soát và phục hồi sinh cảnh tại các phân khu chức năng: Lực lượng kiểm lâm cơ động phối hợp với chính quyền 13 xã vùng đệm siết chặt công tác tuần tra bảo vệ 38.800 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và 16.184 ha phân khu phục hồi sinh thái. Ngăn chặn triệt để hành vi khai thác gỗ trái phép, thu gom thảm mục và đốt nương làm rẫy, bảo toàn 100% môi trường sống tự nhiên cho các loài bọ hung và côn trùng phân hủy hữu cơ.

4. Tuyên truyền nâng cao nhận thức và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng vùng đệm: Ủy ban nhân dân các huyện Hương Sơn, Hương Khê, Vũ Quang phối hợp với Vườn Quốc gia tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật nông lâm nghiệp cho 12.960 hộ gia đình vùng đệm. Mục tiêu nâng cao nhận thức bảo vệ đa dạng sinh học lên 90% số hộ dân, giảm thiểu 50% áp lực xâm hại tài nguyên rừng tự nhiên giai đoạn 2020-2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý Vườn Quốc gia và các Khu bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp danh mục định danh 48 loài cánh cứng cùng biểu đồ phân bố chi tiết, hỗ trợ xây dựng phương án bảo tồn đa dạng sinh học và lập kế hoạch quản lý bảo vệ rừng đặc dụng hiệu quả.
• Nhà nghiên cứu côn trùng học và sinh thái học lâm nghiệp: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo khoa học giá trị về phương pháp điều tra côn trùng đa tầng (kết hợp bẫy hố, bẫy đèn, ô dạng bản) và cung cấp dẫn liệu so sánh khu hệ côn trùng vùng Bắc Trung Bộ.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Tài liệu học thuật chuẩn mực hướng dẫn chi tiết quy trình thực hiện luận văn thạc sĩ, phương pháp thu thập và xử lý mẫu vật nội - ngoại nghiệp, cùng kỹ thuật phân tích số liệu sinh thái.
• Cơ quan khuyến nông - khuyến lâm và tổ chức bảo tồn phi chính phủ: Ứng dụng nguồn tư liệu thực tế về 12 loài bọ rùa thiên địch để xây dựng các dự án quản lý dịch hại tổng hợp dựa vào sinh thái, phục vụ phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại các vùng đệm rừng đặc dụng.

Câu hỏi thường gặp

Đề tài đã ghi nhận bao nhiêu loài côn trùng cánh cứng tại Vườn Quốc gia Vũ Quang?
Nghiên cứu đã thu thập và giám định chính xác 48 loài côn trùng cánh cứng thuộc 42 giống và 10 họ tại 16 điểm điều tra thuộc phân khu dịch vụ hành chính và phân khu phục hồi sinh thái, đóng góp dữ liệu khoa học nền tảng cho khu hệ côn trùng của Vườn.

Họ côn trùng nào chiếm tỷ lệ đa dạng lớn nhất trong công trình nghiên cứu này?
Họ Bọ rùa (Coccinellidae) chiếm tỷ lệ đa dạng loài cao nhất với 12 loài, chiếm 25,00% tổng số loài và 10 giống chiếm 23,81% tổng số giống điều tra được. Đa số các loài thuộc họ này đều đóng vai trò thiên địch ăn thịt có ích trong hệ sinh thái.

Phương pháp nào được áp dụng để điều tra côn trùng sống trong đất và thảm mục?
Tác giả đã sử dụng phương pháp đào ô dạng bản diện tích 1 m2 tại mỗi điểm nghiên cứu, tiến hành bới thảm mục và cuốc từng lớp đất sâu 10 cm kết hợp rây đất bóp nhỏ để thu thập triệt để sâu non và nhộng của họ Bọ hung cùng họ Bổ củi.

Những loài cánh cứng nào có tần suất xuất hiện cao nhất tại thực địa?
Có 4 loài thuộc nhóm thường gặp với tần suất bắt gặp trên 50%, dẫn đầu là Xén tóc tám chấm trắng (Batocera rubus) đạt 87,50%, Bọ rùa lớn (Synonycha grandis) đạt 75,00%, tiếp theo là Xén tóc gỗ khô (Stromatium longicorne) và Câu cấu xanh (Hypomeces squamosus) cùng đạt 56,25%.

Nghiên cứu mang lại đóng góp thực tiễn gì cho công tác bảo vệ rừng tại địa phương?
Luận văn đã làm rõ hai nhóm chức năng sinh thái chính gồm thiên địch có ích và sâu hại rừng nguy hiểm, từ đó cung cấp 4 nhóm giải pháp quản lý sinh học giúp bảo toàn 52.860 ha đất lâm nghiệp và hạn chế tối đa việc sử dụng hóa chất độc hại tại Hà Tĩnh.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện danh mục 48 loài côn trùng bộ Cánh cứng thuộc 42 giống và 10 họ tại Vườn Quốc gia Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh.
• Xác định họ Bọ rùa (Coccinellidae) chiếm ưu thế lớn nhất với 12 loài (25,00%), kế tiếp là họ Ánh kim (Chrysomelidae) và họ Bọ hung (Scarabaeoidea) đều đạt 10 loài (20,83%).
• Phân định rõ cấu trúc bắt gặp với 47,92% loài gặp ngẫu nhiên, 43,75% loài ít gặp và 8,33% loài thường gặp, trong đó Xén tóc tám chấm trắng ghi nhận tần suất cao nhất đạt 87,50%.
• Thiết lập hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ từ quan trắc dịch hại, bảo tồn thiên địch, tuần tra bảo vệ sinh cảnh đến phát triển sinh kế cho 12.960 hộ dân vùng đệm.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ công tác quản lý tài nguyên rừng đặc dụng và định hướng triển khai các đợt điều tra bổ sung vào mùa mưa giai đoạn 2021-2025.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và nhà quản lý lâm nghiệp quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn thạc sĩ này để ứng dụng hiệu quả vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển hệ sinh thái rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Côn trùng chiếm một vị trí quan trọng trong ĐDSH và cân bằng của mỗi HST.Côn trùng là động vật không xương sống, là nhómchiếm số lượng đông đảo nhất trong thế giới động vật. Cơ thể côn trùng nhỏ bé nên dễ thỏa mãn nhu cầu thức ăn, dễ tìm nơi ẩn náu trốn tránh kẻ thù. Đây là loài có sức sinh sản lớn, sinh sản bằng nhiều hình thức và vòng đời ngắn vì thế chúng có số lượng loài và cá thể nhiều, đồng thời phân bố rộng; bên cạnh đó, côn trùng thuộc nhóm động vật máu lạnh, nhiệt độ cơ thể biến thiên theo nhiệt độ môi trường do đó có thể sống sót trong các điều kiện bất lợi, khiến chúng vượt xa các nhóm loài khác trong giới động vật về tính đa dạng. Thomas Eisner (1997), lớp côn trùng có đến một tỷ tỷ (1018) cá thể và đại diện cho trên 90% của các dạng sống khác nhau trên hành tinh này.Có thể thấy côn trùng là lớp chiếm lượng lớn trongtự nhiên, chúng phân bố khắp mọi nơi kể cả những chỗ khắc nghiệt nhất và có vai trò quan trọng trong HST.

Côn trùng là một trong những nhóm động vật quan trọng nhất trong giới tự nhiên. Chúng ảnh hưởng tới cuộc sống và lợi ích của con người ở nhiều khía cạnh khác nhau. Trong khi một số loài côn trùng được coi như là vật gây hại ảnh hưởng đến sinh kế và sức khỏe người dân thì số khác lại mang lại những lợi ích to lớn cho con người. Tuy nhiên, trên thực tế chỉ có 0,1% các loài côn trùng đi ngược lại với lợi ích của con người.Nhiều loài côn trùng là thiên địch của các loài côn trùng gây hại, là người bạn thân thiết của nhà nông; một số lại cung cấp thực phẩm cũng như thuốc chữa bệnh cho con người; giúp thụ phấn, tăng năng suất cây trồng, tái sinh rừng; làm sạch môi trường sống và tăng độ phì cho đất…Hiện nay ở một số loài côn trùng chúng ta cũng chưa biết hết giá trị của chúng.

Tuy nhiên, các nhà khoa học đều khẳng định rằng côn trùng là thành phần chủ yếu của tự nhiên và là nhân tố chủ đạo tạo ra sự tuần hoàn vật chất trong HST. VQG Vũ Quang nằm ở Tây Bắc tỉnh Hà Tĩnh với tổng diện tích là 55.028 ha, trong đó: phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 38.800 ha; phân khu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 phục hồi sinh thái là 16.184 ha và phân khu dịch vụ hành chính là 44 ha được thành lập theo Quyết định số 102/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày 30 tháng 7 năm 2002. Vườn có nhiệm vụ chủ yếu là bảo tồn nguồn gen và sự đa dạng của khu hệ động, thực vật; các giá trị khoa học; địa chất và cảnh quan môi trường;góp phần duy trì sự cân bằng về sinh thái, tăng độ che phủ của rừng, bảo đảm an ninh môi trường và phát triển bền vững về kinh tế của các tỉnh Khu IV, đồng thời phát huy các giá trị sinh thái phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, tham quan và du lịch sinh thái.Các nghiên cứu đã ghi nhận, Vườn có 94 loài thú thuộc 26 họ, 315 loài chim, 58 loài bò sát, 31 loài lưỡng cư, 88 loài cá và 316 loài bướm, trong đó có 26 loài thú, 10 loài chim, 16 loài bò sát quý hiếm cần được bảo vệ. Mặt khác, Vườn còn có 36 loài thú đặc hữu như: Voọc vá chân nâu, vượn má vàng.Một số loài thuộc nhóm động vật nguy cấp thường xuyên xuất hiện tại đây như Voi (Elephas maximus), Mang lớn (Megamuntiacus vuquangensis), Cheo cheo (Tragulus javanicus) và một số loài khỉ, dơi.

Đặc biệt, Vườn cũng phong phú các loài rùa sinh sống, nhiều cá thể đã sổng hàng trăm năm như Rùa hộp trán vàng (Cuora galbinifrons), Rùa hộp ba vạch (Cuora trifasciata), Rùa núi viền (Manouria impressa),Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus), Voọc hà tĩnh (Trachypithecus hatinhensis), Vượn má vàng (Nomascus gabriellae), Sao la (Pseudoryx nghetinhensis).Các nghiên cứu về côn trùng tại đây hầu như chưa được thực hiện hoặc thực hiện mang tính chất nhỏ lẻ mà chưa có tính hệ thống, chưa đáp ứng được dữ liệu khoa học làm cơ sở cho công tác bảo tồn ĐDSH nói chung và đa dạng côn trùng nói riêng. Để góp phần vào công tác bảo tồn tính ĐDSH,cung cấp thông tin ban đầu về thành phần, mật độ, phân bố, đặc điểm sinh học của côn trùng nói chung và côn trùng cánh cứng nói riêng, làm cơ sở đề ra phương hướng quản lý tài nguyên côn trùng của VQG Vũ Quang, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số giải pháp quản lý côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera)tại Vườn Quốc gia Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đa dạng sinh học và đa dạng sinh học côn trùng bộ Cánh cứng 1.

Đa dạng sinh học Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về ĐDSH. Theo Quỹ Quốc tế về Bảo vệ thiên nhiên(WWF) (1989) thì: “ĐDSH là sự phồn vinh của sự sống trên Trái đất, là hàng triệu các loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những HST vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường”. Theo từ điển ĐDSH và phát triển bền vững (2001), ĐDSH được định nghĩa như sau: là “Thuật ngữ dùng để mô tả sự phong phú và đa dạng của giới tự nhiên. ĐDSH là sự phong phú của mọi cơ thể sống từ mọi nguồn, trong các hệ sinh thái trên đất liền, dưới biển và các HST dưới nước khác và mọi tổ hợp sinh thái mà chúng tạo nên.

ĐDSH bao gồm sự đa dạng trong loài (đa dạng di truyền hay đa dạng gen), giữa các loài (đa dạng loài) và các hệ sinh thái (đa dạng hệ sinh thái). ĐDSH bao gồm các nguồn tài nguyên di truyền, các cơ thể hay các phần cơ thể, các quần thể hay các hợp phần sinh học khác của HST, hiện đang có giá trị sử dụng hay có tiềm nănsử dụng cho con người”. Như vậy, ĐDSH có ba mức độ: mức độ phân tử (gen), cơ thể và hệ sinh thái. Trong ba mức độ này, đa dạng sinh học loài (cơ thể) được quan tâm, nghiên cứu nhất.

Một số phương pháp đánh giá ĐDSH loài: - Lập bảng danh sách các loài: Kết thúc công tác đánh giá ĐDSH loài tại một địa điểm cụ thể, lập bảng danh sách các loài sinh vật có mặt với các thông tin đầy đủ về số lượng cũng như mật độ. Cũng tại bảng này cần có các cột ghi chú tác giả (người) thực hiện, thời gian ghi nhận, quan sát hay thu mẫu, nơi gặp, tình trạng , phương pháp thu mẫu. Loài được thu nhận có thể qua điều tra của người dân địa phương…Muốn cho công tác điều tra thêm chính xác cần có bộ ảnh và bộ mẫu thật. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 - Khảo sát theo các tuyến: Nội dung là tính số lượng cá thể gặp ở dọc tuyến điều tra đã được chọn.

- Khảo sát theo các điểm, ô tiêu chuẩn: Phương pháp này thường được áp dụng với côn trùng, thủy sinh vật và vinh sinh vật đất - Xác định nơi ở, ổ sinh thái, sinh cảnh và HST: Mỗi loài, mỗi cá thể đều có nơi ở và ổ sinh thái riêng. Bất cứ địa điểm nào cần được đánh giá đều bao gồm ít nhất là một hệ sinh thái. Mỗi hệ sinh thái được đặc trưng bởi một quần xã sinh vật riêng. Do đó, khi cần đánh giá ĐDSH cần phân biệt các HST với các hiểu biết có trước về nơi ở và ổ sinh thái của các loài, cá thể để lập kế hoạch quan sát và thu mẫu.

- Bản đồ và máy GPS: Trong công tác đánh giá ĐDSH, sử dụng các bản đồ với tỉ lệ thích hợp để ghi chú sự hiện diện của các loài là vô cùng quan trọng. Việc sử dụng bản đồ để đánh dấu các tuyến khảo sát, các ô tiêu chuẩn cũng vậy. Máy GPS giúp xác định chính xác nơi quan sát và thu mẫu. Đa dạng sinh học bộ Cánh cứng Côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) là bộ lớn nhất trong lớp côn trùng có trên 400.000 loài đã được mô tả và được xem là nhóm côn trùng có số lượng loài lớn nhất, chiếm 40% số lượng loài côn trùng đã biết.Côn trùng thuộc bộ Cánh cứng có kích thước rất đa dạng, từ rất nhỏ (nhỏ hơn 1mm) cho đến rất lớn (trên 75mm), một số loài còn có thể đạt kích thước trên 125 mm.

Côn trùng thuộc bộ Cánh cứng có thể phân bố rộng rãi, hiện diện hầu như khắp mọi nơi. Phần lớn côn trùng thuộc bộ Cánh cứng có hai đôi cánh, đôicánh trướccặp cánh trước có cấu tạo bằng chất sừng cứng, cặp cánh sau bằng chất màng, thường dài hơn cặp cánh trước và ở trạng thái nghỉ cặp cánh sau thường xếp lại dưới cặp cánh trước. Miệng của các loại côn trùng thuộc bộ nầy có kiểu nhai gậm, 2 ngàm (hàm trên) rất phát triển. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Thức ăn của chúng cũng rất đa dạng và phong phú, đa số là thực vật.

Tuy nhiên một số loài ăn động vật và một số loài côn trùng nhỏ khác cũng như các chất hữu cơ mục nát, bào tử nấm…Chu kỳ sống của chúng cũng rất khác nhau, mỗi năm có từ 3-4 thế hệ và cần nhiều năm để hoàn thành một thế hệ. Các nghiên cứu về đa dạng côn trùng bộ Cánh cứng trên thế giới Ngay từ khi mới xuất hiện, loài người đã phải chịu ảnh hưởng lớn về sự phá hoại trênnhiều mặt của côn trùng, đặc biệt là trong gây trồng và chăn nuôi. Do đó loài người bắt đầu nghiên cứu và tìm hiểu về côn trùng.3000 năm trước công nguyên, ở Trung Quốc đã bắt đầu nuôi tằm. Gần 400 năm trước công nguyên, Aristote (người Hy Lạp) đã viết về 60 loài côntrùng trong tác phẩm của mình.

Vào thề kỉ 18 đã có nhiều học giả và công trìnhnghiên cứu về côn trùng học. Năm 1735, Carl Linne (1707-1778) xuất bản cuốn sách nổi tiếng “Systema naturae (Hệ thống tự nhiên)” đề cập đến 3 lĩnh vực quan trọng của tự nhiên là khoáng vật, thực vật và động vật. Ông là người đầu tiên phân loại động vật, trong đó có côn trùng một cách hiện đại. Lần xuất bản thứ 10 của sách “Hệ thống tự nhiên” ông đã đưa vào cách gọi tên khoa học các loài sinh vật.

Vào năm 1793, Sprengel (1750-1816) xuất bản tác phẩm nổi tiếng mô tả mối quan hệ giữa cấu tạo của hoa và quá trình thụ phấn của côn trùng.